1881ء دی مانو گنتری موجب ضلع لہور وچ ہندواں، سکھاں تے مسلیاں دی گنتری ویکھن نال ساڈے بہوں عبقریاں دے گویڑ صحیح نہیں رہندے۔ پر اسیں کیہہ کرئیے، اساں تے اوہی لکھاں گے جیہڑا اس گیزیٹئر وچ لکھیا ہویا ہے۔ جو انج ہے،
14۔ مانوگنتری ہندو 1,93,313 ۔۔۔۔۔۔سکھ 1,25,591 ۔۔۔۔۔۔ جین 970 ۔۔۔۔۔۔مسلمان 5,99,477 چلو ہن چونیاں قصور تے شرقپور شریف نوں کڈھ کے مانو گنتری تے مڑ جھات پاوندے ہاں۔ تانجے شہر لہور دی 1881 وچ صورت احوال دا گویڑ لگ سکے۔ ہندو۔ 91,379، سکھ 40,144، جین 228، مسلمان 234,500 لہور وچ مسلمان ڈھائی گنا ہندواں کولوں اتے پونے چھ گناں سکھاں کولوں وادھو سن۔
چیتے رہوے، 1941ء دی مانو گنتری وچ لہور دے مسلیاں دا تناسب 65 فیصدی توں گھٹ ہو کے اوہ 60.6 فیصدی ہو گیا سی۔ 1941ء دی مانو گنتری وچ ہندواں توں اڈ، اچھوتاں نوں وکھرے خانے وچ رکھیا گیا سی۔ ایہہ خانہ کدوں اساریا گیا سی ایس بارے وی جھات پاونا لوڑی دا ہے۔ پر بندہ کیہ کیہ کرے، پھرولن لئی بہوں کجھ ہے حالے تیک۔
15۔ مالیہ مالیے بارے وی ایہہ گیزیٹئر جھات پاوندا ہے۔ ضلع لہور توں 1881ء توں 1887ء دے وچکار انگریز سرکار ہر سال 6,74,141 روپئے مڈ دی رہی سی۔ حسابی کتابی کھاتے ویکھن توں بعد بہوں سارے آپوں آپ اسارے خیالاں دی کنڈ توں کپڑا لتھ جاندا ہے۔
ایسے لئی اساں تہاڈی توجہ بھارت دی خدا بخش پٹنہ لائبریری دی چھپی اک کتاب وَل دوانا چاہندے ہاں۔ تانجے تہانوں اندازہ ہو جائے پئی مغل دور وچ پنجاب توں کڈھا مالیا سرکار نوں ملدا سی۔ اتے ایہہ اوہ رقماں سن جس تے انگریزاں دی نظر وی سی۔ اے کتاب اک پی ایچ ڈی دا تھیِسس ہے جیہڑا علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ جغرافیہ دے شعبہ وَلوں کروایا گیا ہے۔ تھیِسس کرن والی بی بی دا ناں مس وندانہ ہے پَر لکھاری بارے زیادہ جانکاری نہیں ہو سکی۔ تھیِسس اتے کتاب دا سرناواں ہے Urbanization in North India during Medieval Period (1556-1668AD) تھیِسس دے ضمیمیاں وچ نمبر8، مالیے بارے ہے اتے حوالہ ہے آئین اکبری، دوجی جلد صفحے 141 توں 331 وچ۔ مغلاں دے ویلے ہند سندھ دا سارا علاقہ 12 صوبیاں وچ ونڈیا سی۔ ایہناں دے ناں ایہہ سن۔ لہور، دلی، آگرہ، بمبئی، مدراس، گجرات، بنگال، 1849ء وچ انگریزاں نیں جس پنجاب تے حکمرانی شروع کیتی اُس وچ این 12 چوں دو صوبے لہور تے دلی شامل سن۔ مغلاں ویلے رَل رلا کے کُل 878.7 کروڑ روپے ٹیکساں پاروں اکٹھے ہوندے سن۔
لہور تے دلی توں رَلتی ہون والا مالیا 299.9 کروڑ سی۔ ایس وچ 149.5 کروڑ لہور صوبے توں، جد کہ 150.4 کروڑ دلی صوبے توں آوندا سی۔ جے تسی مغلاں دے کل مالیے دا حساب لاؤ تاں 35 فیصدی مالیا نرا پنجاب توں اکٹھا ہوندا سی۔ چیتے رہوے، ہلے نہری نظام وی نہ بنایا سی اتے باراں دی وڈ ٹک توں بعد چک اتے وڈی کاشتکاری شروع نہیں ہوئی سی۔ وڈی گل ایہہ ہے ایس 878.7 کروڑ وچ بنگال توں اکٹھا ہون والا مالیا 149.6 کروڑ سی۔ یعنی ایس حساب کتاب نال نرا پنجاب تے بنگال توں 50 فیصدی مالیا رلتی ہوندا سی۔ چیتے رہوے 12 صوبیاں چوں نرے دو صوبے کل مالیے دا ادھ دیندے سن۔ انگریز ایس حساب کتاب نوں جاندے ہوئے اپنی پالیسیاں بنا دا سی۔ 1947ء نوں کابینہ مشن پلان نو ں لَت کرا کے ونڈ وَل ٹورن والے سیٹھاں نوں وی ایس حساب کتاب دا پتہ سی اتے اوہ جاندے سن کہ جیہڑے 50 فیصدی ٹیکس دیندے نیں، انگریزاں دے جاون توں بعد اوہ راج ویہار وچ اپنا حصہ وی لین گے۔ ایس لئی ونڈ دی ساری بپتا بنگال تے پنجاب دے حصے آئی۔
16۔ دریا، نالے تے نہراں لہور شہر دے آل دوال وگدے دریاواں، نہراں تے نالیاں دا احوال وی گیزیٹیئر وچ لکھیا ہے ''ڈیک اک نالہ ہے، جیہڑا راوی دے نال نال وگدا ہے۔ راوی تے ستلج دے وچکاری زمین کاشتکاری لئی چنگی ہے پر جنوب وَل زمین بنجر ہے اتے ایس اتے نکیاں نکیاں جھاڑیاں نیں جو اونٹاں دی خوراکاں نیں۔ ایتھے پنڈ وی تھوڑے نیں پر تھاں تھاں تے تلا، کھوہ، ڈھٹیاں ہوئی بلڈنگاں اتے پرانے قلعیاں وانگ دے آثار نیں۔ ایس بارے کھوجیاں نوں ہور کم کرنا چاہیدا ہے۔ لہور وچ دریاواں تے نہراں دے کنڈیاں نوں چھڈ کے باقی زمین بنجر ہی ہے۔
راوی دریا، امرتسر دے پنڈ ایچوگل توں لہور ضلعے وچ وڑدا ہے اتے منٹگمری (سائیوال) وچ الپاکلاں تے جامکدا ہے۔ جدوں راوی وچ ہڑ آؤندا ہے تے راوی دے آر پار اک اک میل تیک دا رقبہ واہی بیجی لئی سنور جاندا ہے۔ پراک گل جیہڑی ایس گیزیٹئر وچ لکھی ہے اس توں جھات پیندی ہے کہ انگریزاں توں پہلے دے سماج وچ دریا نوں شئے واں لیاون تے لے جاون لئی وی ورتیا جاندا رہیا ہے۔ لکھیا اے پئی ریلوے دے بنن مگروں دریاواں تو شے واں لیاون تے لے جاون دا کم ماٹھا پئے گیا سی۔ جے ایس گل توں اس ترکی ایڈمرل دی لکھت نال رلا کے پڑھو، جیہڑا 1556ء وچ سندھ پنجاب وَل آیا سی تاں انگریز توں پہلاں دے سماج بارے چوکھی گل ہو سکدی ہے۔ ایڈمرل نے تے ساڈے دریاواں وچ چلن والے وڈے جہازاں بارے وی دس پائی سی۔ اک ہور گل جیہڑی کھوہ پاون دی ہے اوہ لکڑ دا کارویہار ہے۔ اک ہور تھاں تے لکھیا ہے ''وڈے سیلاباں وچ چمبے دے جنگلاں توں گیلیوں وانگ دیوداردی لکڑی لہور اپڑ دی سی۔ راوی تے کشتیاں دے پل دا ذکر وی ہے پر ایہہ دس نہیں پائی کہ ایہہ پل انگریزاں توں پہلاں سی یا بعد بنایا گیا۔
17۔ گوتم بدھ لہور وچ دریاواں بارے لکھدے ہوئے آکھیا گیا ہے ''ماجھے تے ستلج دے وچکار بیاس دا پرانا پاٹ ہے۔ ایہہ قصور تے چونیاں توں لنگدا ہے۔ پرانے زمانے وچ ستلج تے بیاس وکھو وکھ وگدے ہوئے سندھ وچ رلتی ہوندے سن۔ پر 1750ء دے نیڑے ہولے ہولے بیاس د اپاٹ بند ہو گیا۔ لوکائی ایہہ گل منیندی ہے کہ اک سکھ گورو نال ہون والی زیادتی پاروں ایتھوں پانی وگنا مک گیا سی۔ گورو دے ڈیرے دے کھنڈر اج وی چونیاں وچ نیں۔ گزیٹیئر ساڈی توجہ فیر ایس گل ول کرواندا ہے کہ ستلج وچ فیروز پور تیک دخانی کشتیاں وی چلدیاں سن۔ جموں توں نکلن والے دریا ڈیک نوں ڈوکا وی آکھدے نیں۔ ایہہ ظفروال تے پسرور توں ہوندا ہویا پتی والا پنڈ دے نیڑے لہور وچ وڑدا ہے۔ ڈیک منٹگمری دے نیڑے راوی نال رَلتی ہوندا ہے۔ کالا شاہ کاکو دے نیڑے ڈیک نوں باگھ بچہ آکھیا جاندا ہے۔ اینشینٹ (Ancient) جیاگرافی آف انڈیا وچ لکھیا ہے کہ ایتھے گوتم بدھ ہوری آئے سن۔ ڈیک وچ پانی بارشاں توں بعد آوندا ہے اتے ایس نال سو پنڈاں وچ زمین واہی بیجی لئی تیار ہو جاندای ہے۔
18۔ ہڈیارہ، کور نالہ اتے پٹی باری دوآب دے تھلے والے علاقے نوں روہی آکھیا جاندا ہے۔ ایتھے بارشاں وچ پانی آوندا ہے۔ اس تھاں تے وڈا نالہ ہڈیارہ ہے۔ ایہہ امرتسر دے ہڈیارہ پنڈ توں لہور وڑدا ہے اتے ول کھا کے ملتان روڈ دے پنڈ ہلہ توں لنگھدا ہویا راوی وچ جا وڑ دا ہے۔ ایسے طرحاں کورنالہ اتے پٹی نالہ وی نیں۔ چیتے رہوے، نہراں نوں بناندے یا وڈیاں کریندے اتے ریلوے دی پٹڑی بنا دے بنادے این وڈے نالیاں دے رخ وی بدلے سن۔
19۔ انگریز آون توں پہلاں دیاں نہراں نہر باری دوآب، لہور ضلعے دی سب توں وڈی نہر ہے۔ ایہہ نہر بڈھانہ دے کول لہور وچ آوندی ہے۔ اس نہر دی اک شاخ اوہ ہے جیہڑی لہور شہر چوں لنگھدی ہے۔ اتے اَج وی ٹھوکر توں باٹا پور تک وگ رہی ہے۔
گزیٹیئر وچ شالامار باغ نوں پانی دین والی نہر دا ناں ہسلی نہر لکھیا ہے اتے ایہہ وی لکھیا ہے کہ جن زمیناں توں ایہہ نہر لنگدی ہے انہاں دے مالکاں نوں ایس توں پانی لین دی اجازتاں نیں۔ ایس نہر بارے لکھیا ہے پئی اے شاہ جہاں بنوائی سی اتے ایس دے نال نال ایہہ آپو معلوم ہو گیا کہ نہر باری دوآب وی انگریزاں توں پہلے دی ہے۔ کیونجے شاہجہاں ہسلی نہر تے باری دو آب وچوں ہی کڈی سی۔ نہراں بارے وی ساڈے ایتھے بڑا کڑمکس مچیا رہیا ہے۔ انگریزی دور وچ اسارے نہری نظام پاروں بہوں عبقری ایہہ تاثر لیندے نیں کہ انگریزاں توں پہلاں ایتھے نہراں نہیں ہیگیاں سن۔ گزیٹیئر دے صفحہ 19 تے چار نہراں دا ذکر ہے۔ -1 کٹورا -2 خاں واہ -3 اپر سوہاگ -4 لوئر سوہاگ
لوئر سوہاگ تے صرف منٹگمری وچ وگدی ہے اتے ایس نوں ایک زمیندار نے پنجاب تے انگریزاں دے قبضے توں بعدوں بنوایا سی۔ کٹورا پرانی نہر ہے پر ایس دی مرمتاں 1870ء وچ کروایاں گئیاں سن۔ ایہہ 66 میل لمیری ہے۔ خان واہ وی پرانی نہر ہے۔ اے 81 میل لمیری ہے۔ 1811ء وچ جدوں ایس نہر دا ہیڈ ورکس ریتاں نال بھر گیا تاں مہاراجہ کھڑک سنگھ نے 1812ء وچ ایس نوں ٹھیک کروایا سی۔ 1843ء وچ وی مہاراجہ شیر سنگھ دے آکھن تے فقیر عزیزالدین نہر دی صفائی کروائی سی۔ انگریزاں دے پنجاب تے قبضے توں پہلاں نہراں دی نگرانیاں دا کم پنڈاں کول سی پر انگریزاں ایس نوں محکمہ نہر دے حوالے کر چھڈیا۔ ذرا غور کرو جی، اج جدوں اختیاراں نوں ہیٹھ تیک لے جاون دی گل ہوندی ہے تاں گھٹ و گھٹ نہری بندوبست تے پہلاں وی ایس موجب ٹھیک سی۔ جیہڑے کم پنڈ دی تھاں تے ٹھیک ہو سکدے سن، انہاں نوں صوبائی محکمیاں نوں دے کے نری بیوروکریسیاں ہی وادھو بن گئیاں۔
انگریزاں دے وڑن توں پہلاں اتے بعد وچ وی اجہیاں مثالاں لبھ وینیداں نیں جتھے زمیندار آپوں نہراں دی مرمتاں وی کرواندے رہے اتے ماڑا موٹا ٹیکس لا کے ایس رقم نوں مڑ واپس لیندے رہے۔ ایہہ وی اختیاراں نوں ہیٹھ لے جاون دی مثالاں نیں۔ گیزیٹیئر وچ سوہاگ نہر دی مثال لکھی ہے جیہڑی چونیاں توں نکلدی ہے۔ 1827ء وچ موکل دے وڈیرے سردار گوبند سنگھ لوکائی نال رلتی ہو کے نہر دی مرمتاں کروائیاں سن۔ حیران نہ ہونا، ضلع لہور وچ آبیانہ اٹھ آنے فی ایکڑ سی۔
20۔ لہو ردا موسم اتے صحتاں ایہہ گیزیٹئر موسم بارے وی اچیچی جانکاری دیندا ہے۔ 90 دے دہاکے توں جدوں لہور وچ سردیاں وچ دھند پین لگی تاں کجھ سیانیاں آکھیا وی کہ پرانے زمانے وچ وی لہور وچ دھند ہوندی سی۔ ایہہ گزیٹیئر وی ایس بارے جھات پاندے ہوئے دسدا ہے ''نومبر، دسمبر، جنوری، فروری نوں بہوں دھند پیندی ہے''۔
جنوری 1874ء دی تریخ پا کے لکھیا ہویا ہے کہ لہور وچ برف باری وی ہوئی سی۔ انگریزاں ایتھے سینٹری کمشنر وی بنائے سن اتے اوہ حساب کتاب وی رکھدے سن۔ اجہی اک رپورٹ دا حوالہ موجود ہے جیہڑی 1882ء وچ لکھی گئی سی۔ ایہہ رپورٹ دسدی ہے کہ 1882ء وچ مکن والے ترے ورہیاں (1880-82) وچ بہوں سارے لہوری، باقی پنجاب دے مقابلہ وچ بخار نال وڈی گنتری وچ پورے ہو گئے سن۔
1881ء توں پنجاب وچ حفاظتی ٹیکیاں دا بندوبست شروع کیتا گیا۔ حفاظتی ٹیکے پہلاں وی لگدے سن پر 1881ء توں بعد پنجاب دے ہر ضلعے وچ ہر سال ٹیکے لگنے شروع کیتے گئے۔ چیتے رہوے، ساڈے قبائلی علاقیاں وچ ایہہ کم 125 ورہیاں بعد اج کل ہو رہیا ہے۔ لہور ضلعے وچ لوکائی ٹیکے لاونا ضروری لوڑیندی سی اتے تعاون وی کریندی سی۔ پر لہور دے کجھ ہندواں وچ ایس دے خلاف گلاں ہوندیاں سن۔ اگست ستمبر تے اکتوبر وچ ملیریا ورگی ،بیماریاں ودھ جاندیاں سن اتے نومبر دسمبر تے جنوری وچ موتاں ودھ جاندیاں نیں۔ گیزیٹیئر دسدا ہے کہ لہور دے پرانے پنڈاں وچ کلر ہوندا ہے اتے ایس نوں بیل گڈیاں دے ذریعے گیہوں دی فصل وچ ورتیا جاندا ہے۔
21۔ شورہ، رکھ اتے بوٹے لہور وچ کاروباری حوالیاں نال شورہ بنایا جاندا ہے۔ ایہہ کم وی پرانا لگدا ہے پر گزیٹیئر وچ ایس بارے گل نہیں کیتی گئی۔ البتہ ایہہ لکھیا ہے پئی 1861ء دے شہر لہور وچ شورے دیاں 29 بھٹیاں کم کر رہیاں سن۔اینہاں بھٹیاں توں 5249 من شورہ ملدا سی۔ شورہ ترے روپے من وکدا سی۔ ایس گیزیٹیئر دا اک ہور گُن ایہہ ہے کہ ایس وچ پھُلاں، پھلاں، رکھاں اتے بوٹیاں بارے وی جھات پائی گئی ہے۔ جَنڈ بڑا کم دا رکھ ہے۔ اتے ایہہ جڈ اتاں نوں جاندا ہے انہاں ہی بھُوں وچ وی وڑیا ہوندا ہے۔ اس نال تار کول وی بندی ہے اتے ایس دی لکڑ نال ریلوے سلیپر وی بنے نیں۔ ایسے طرحاں منج وی اک بوٹا ہے۔ ایہہ دریاواں دے کنڈیاں تے ہوندا ہے۔ ایس توں وی بہوں شے واں بندیاں نیں۔ قصور والیاں نے کئی وار نری منج دی کمائی نال پورے ضلعے دا مالیہ دے چھڈیا۔
اک ہور بوٹا جس دا ذکر ہے، اس دا ناں ہے پنی، ایس نوں خس وی آکھدے نیں۔ اوہی خس جس دیا ٹٹیاں بنائی جاندیاں نیں۔ ایس بوٹے چوں نمی نمی خوشبو آندی رہندی ہے۔ اس بوٹے توں عطر بنایا جاندا ہے۔
22۔ تمبا، پیلو تے ڈیلا تمبا اک پھل ہے جیہڑا تربوز ورگا وزنی اتے سنگترے دی شکل دا ہوندا ہے۔ ایہہ ماجھے دے سیم والے علاقیاں وچ ہوندا ہے اتے جانوراں دی دوائیاں وچ وی ورتیا جاندا ہے۔ انگریزاں وی ایس توں فیدہ چکیا اتے ہن انگریزی دوائیاں وچ وی ورتیا جا رہیا ہے۔
ایسے طرحاں وَن وی اک بوٹا ہے جس اتے پیلو لگدا ہے۔ لوک ایس نوں شوق نال کھاندے نیں۔ قحط وچ پیلو کھا کے گزارا ہوندا ہے۔ ماجھے دے جنگلاں وچ اک پھل ڈیلایا پنجو وی ہوندا ہے۔ ایس نوں پکن تو پہلاں لا لیندے نیں اتے ایس دے اچار لہورئیے بہوں شونق نال کھاندے نیں۔ ایس توں اڈ، گزیٹیئر وچ کوکن بیر، سنگری، ککاؤرا، گم، تے گھمباں دا ذکر وی ہے۔ کھمباں بہوں شونق نال کھائی جاندیاں نیں۔ کیکر توں وی اک شئے رنگ ملدی ہے اتے ایہہ رنگائی تے شراب دی کشید وچ کم آوندی ہے۔ (جاری جے)
