پاکستان توں آون والی ہر سیاسی تے حکومتی شخصیت، صدر، وزیر اعظم، وزیراں تے اوہناں دے مشیراں دی سدھر ہوندی ہے جو اوہ وڈے وڈے ناواں والے تِھنک ٹینکاں وچ جاکے تقریر کرن تے امریکیاں نوں فتح کر لین۔کجھ (اوہ وی بہت ہی تھوڑے)نکے نکے ماڑے ماڑے ملکاں نوں چھڈ کے ایہہ چاء یا بیماری صرف پاکستانیاں نوں ہے۔ نہیں تے بقول اک تھنک ٹینک دے پرانے تے سیانے امریکی سوجھوان دے کوئی ملک وی اپنے صدر یا وزیر اعظم نوں ایہو جیہے کھلے فورماں دے ساہمنے پیش نہیں ہوون دیندا۔ ایس لئی جو جے کوئی پٹھی گل ہو گئی تے اوس نال پوری ریاست ننگی ہو جاندی ہے۔
اسیں جنوبی ایشیا تے بہتے اکٹھ کرن والے اک تھنک ٹینک دی آگو نوں ایس بارے پچھیا تے اوہناں کہیا جو ہور وی وڈے لیڈر آوندے ہین پر اوہ کسے حکومت کردے صدر یا وزیر اعظم دا ناں نہ دس سکیاں۔ اوہناں نوں پچھیا گیا جو کیہہ ہندوستان دا کوئی وزیر اعظم یا صدر تھنک ٹینکاں دے ساہمنے آئے ہین۔ اوہناں کہیا من موہن سنگھ ہوراں تے کدی وی ایہو جیہا کم نہیں کیتا۔ ہاں اک واری واجپائی ہوراں تھنک ٹینک والیاں نوں اپنے ہوٹل وچ بلا لیا سی تے اوتھے اوہناں نال گل بات کیتی سی۔ پر ایہہ تے تھنک ٹینک وچ جان والی گل نہ ہوئی، ایہہ تے اک نجی اکٹھ ہوئیا جیس وچ میزبان ہندوستان دے وزیر اعظم سن تے اوہ اپنی مرضی نال ایجنڈہ چلا سکدے سن۔
مشرق وسطٰی تھنک ٹینک تے بہت پرانے کم کرن والے اک بزرگ سوجھوان دا کہنا سی عام طور تے گذریل وزیر اعظم یا صدر تے تھنک ٹینکاں وچ آوندے ہین پر حکومت کردے ملک دے آگو اہناں تھاواں تے نہیں آوندے۔ کوئی ملک وی اپنے آگوواں نوں ایڈے کھلے فورماں تے ایکسپوز نہیں کردا۔
اک ہور مشہور تھنک ٹینک بروکنگز انسٹیٹیوٹ دے پریس سیکشن نوں پچھیا گیا جو پچھلے دو سالاں وچ کنے ملکاں دے آگو اوہناں دے فورم تے آئے ہین۔ اوہناں کہیا دوہاں سالاں وچ صرف اک واری آسٹریلیا دے وزیر اعظم کیون رڈ آئے سن (آسٹریلیا وی انگریزی بولن والی قوم ہے) ایس توں وکھ کئیاں ملکاں دے دفاع تے باہرلیاں معاملیاں دے وزیر آوندے رہندے ہین۔ حکومتاں دے آگو نہیں آوندے۔
پاکستان دا باوا آدم سب توں نرالا ہے۔ صدر پرویز مشرف ہوون یا شوکت عزیز بڑے چائیں چائیں تھنک ٹینکاں وچ جاندے ہین۔ ایہہ یاد نہیں جو بینظیر بھٹو اپنی حکومت ویلے کسے تھنک ٹینک وچ گئیاں یا نہیں، حکومت توں نکل کے تے اوہ گیاں ہیں جیہڑی عام گل ہے۔ ایس لئی ہو سکدا ہے جو وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی یا اوہناں دیاں بندیاں نے کہیا ہووے جو اوہ وی تھنک ٹینک جاون گے۔ اوہ کیوں پچھے رہندے۔۔۔ پنجابی دا ایہہ محاورہ ایویں تے بنیا نہیں جو "جے شریک دا منہ لال ہووے تے اپنا چپیڑاں مار کے لال کر لوو۔"
ہو سکدا ہے گیلانی نوں کونسل آف دا فارن ریلشنز وچ لے جان دا فیصلہ پاکستان دے واشنگٹن سفارت خانے نے مجبوری وچ کیتا ہووے۔ ایس بارے سانوں بہتا پتہ نہیں۔ پر سفارت خانے دا عام فارمولا ایہو ہے جو پاکستان توں آون والیاں وڈیاں شخصینیاں نوں پرچاون لئی کسے تھنک ٹینک وچ میٹنگ کروائی جاندی ہے یا کجھ ٹٹیاں بھجیاں کانگرس میناں تے سینیٹراں نوں بلوایا جاندا ہے۔ ایس دے نال کجھ امیر پاکستانیاں دے ڈرائنگ روماں دی رونق وی ودھائی جاندی ہے۔ ایہہ کم نہ تے اجوکے سفیر حسین حقانی ہوراں نال شروع ہویا ہے تے نہ ہی ایس نے ایتھے مک جانا ہے۔
خیر گل ہو رہی سی تِھنک ٹینکاں دی۔ تھنک ٹینکاں وچ بڑے بڑے سیانے تے نگے لوک وی ہوندے آ تے صرف لتاں کھچن والے وی۔ اہناں وچ بہت سارے ریٹائرڈ سفیر، پروفیسر، سٹیٹ ڈیپارٹمنٹ دے افسر، سی آئی اے دے پرانے تے اجوکے لوک وی ہوندے نیں۔ تھنک ٹینکاں دے اکٹھاں تے کئیاں ملکاں دیاں صحافیاں نوں وی سدیا جاندا۔ ایس لئی ایہہ اکٹھ ہر طرحاں دے لوکاں نال بھریا ہوندا تے ایس وچ سوال وی رنگ رنگ دے ہوندے نیں۔ سوال کرن والیاں وچ سی آئی اے تے سرکاری ایجنسیاں دے لوک وی ہوندے ہین جنہاں کول پروہنے دے ملک دیاں اندرلیاں خبراں وی ہوندیاں نیں جنہاں دا جواب ایڈا سوکھا نہیں ہوندا۔
پر تھنک ٹینکاں دے وڈے تے سیانے سوجھوان وی امریکی حکومت وچ کسے نہ کسے رنگ وچ رہ چکے ہوندے نیں ۔ ایس لئی اوہناں دیاں کاہڈاں تے اوہناں دا مہاڑ حکومت نوں صلاح مشورے دینا ہوندا ہے۔ کجھ تھنک ٹینک ڈیموکریٹک پارٹی دے صلاح گیر ہوندے نیں تے باقی ریپبلکن پارٹی دے۔ کجھ صدر تے حکومتی پارٹی تے صدر نال ہوندے ہیں تے باقی مخالف پارٹی نال۔ پر امریکہ دی باہرلی پالیسی بارے دوہیں پارٹیاں اک مک ہین تے اہناں تھنک ٹینکاں دی اندر دی ونڈ دا کوئی خاص فرق نہیں پیندا۔ اخیر ایہہ تھنک ٹینک اسٹیبلشمنٹ دا حصہ ہوندے نیں تے اوہناں دے ہی کم آوندے نیں۔
تھنک ٹینک اک طرحاں دا بحث مباحثے دا فورم ہوندا ہے جیس وچ نیم حکومتی سوجھوان پروہنے کولوں اوہ سوال وی پچھ لیندے نیں جیہڑے وائٹ ہاؤس والے یا سٹیٹ ڈیپارٹمنٹ والے نہیں پچھ سکدے۔ ایسے طرحاں صحافیاں دے سوال جواب توں وی تھنک ٹینک لابھ چکدے ہیں۔ایس طرحاں ارباں ڈالراں نال چلن والے ایہہ تھنک ٹینک امریکی مفاداں دی رکھیا کردے ہین۔ ایس وچ کوئی بری گل نہیں تے پاکستان سنے ہر ملک نوں ایس طرحاں دے ادارے بناونے چاہیدے ہین۔
پر ایہہ پکی گل ہے جو ملکاں دے حکومت کردے آگو اہناں وچ نہیں آوندے کیوں جو اوہ کھل کے بحث مباحثہ نہیں کر سکدے۔ کئی واری گیلانی وانگ اوہناں دی انگریزی زبان تے وی پکڑ نہیں ہوندی تے رچرڈ ہیس ورگے چاتر سوجھوان دے سامنے ہتھل ہو جاندے نیں۔ پھیر حکومتی آگوواں نوں تھنک ٹینکاں تے ایس لئی وی جان دی لوڑ نہیں ہوندی جو اوہ تے امریکہ دی حکومت نال سدھی گل کر رہے ہوندے نیں۔ حکومت کول تے پہلاں ہی تھنک ٹینکاں دیاں صلاحاں اپڑیاں ہوندیاں ہین۔ ایس لئی جد آگو امریکہ دے صاحب معاملہ نال منہ در منہ گل کر رہے ہوون تے اوہناں نوں دوجے درجے دے فورماں تے جان دی کیہہ لوڑ ہے؟
عام طور تے بہت سارے ملک اپنے ملکاں دے دفاع، خارجہ تے معاشی معاملیاں دے وزیراں نوں تھنک ٹینکاں وچ بحث مباحثے لئی گھل دیندیاں ہین۔ یا پھیر اپنے دانشوراں نوں تھنک ٹینکاں وچ گھلیا جاندا ہے تاں جو دوجے ملک دے ٹمپریچر دا اندازہ ہو سکے۔ خورشید محمود قصوری، نجم سیٹھی یا احمد رشید اہناں فورماں لئی بڑے ٹھکویں لوک ہین۔ حکومت اپنے مرضی دے سیانے سوجھواناں نوں وی گھل سکدی ہے (جے اوہناں کول ایہہ جنس ہووے تے) پر صدر تے وزیر اعظم دا اہناں فورماں تے جا کے پت لہوانا کسے طرحاں وی جائز نہیں ہے۔ پاکستان نوں ایس بارے گوہ کرکے پالیسی بناونی چاہیدی ہے۔
سوال قومی آدر دا وی ہے۔ جد ساری دنیا اپنے وڈے آگوواں نوں تھنک ٹینکاں دے مجمعے وچ لیا کے اوہناں نوں عام سوجھواناں دی پدھر تے کھڑا نہیں کردی تے پھیر پاکستانیاں نوں ہی ایہہ بیماری کیوں ہے؟ کیہہ مشرف یا گیلانی شاہ محمود قریشی نالوں چنگیاں دلیلاں دے لین گے؟ کیہہ اوہناں دے تھنک ٹینکاں وچ جان نال پاکستان دی عزت ہندوستان توں ودھ ہو جاوے گی؟ نہیں، ہووے گا ایس دے الٹ۔
اصل گل ایہہ ہے جو پہلاں سانوں اپنی عزت آپ کرنا سکھناں چاہیدا ہے تے پھیر ایہہ اعتراض کرنا چاہیدا ہے جو امریکی ساڈی عزت کیوں نہیں کردے۔ جے اسیں آپ ہی اپنے آپ نوں گھٹے وچ رولیئے تے کسے دا کیہہ قصور؟ حکومت ،تے اسمبلیاں نوں ایس بارے قانون نہیں تے اک اخلاق دا ضابطہ ضرور بناونا چاہیدا ہے!
