سارے رولے دا ا ِکو علاج: جمہوری میثاق۔۔۔۔۔۔جمہوری میثاق

پاکستان دے وچ اک ہور فوجی عہد مُک گیا۔ ایس واری نہ تے آرمی چیف نے ''کن'' پھڑ کے باہر کڈھیا نہ ہی جنرل یحییٰ خان وانگ، ملک ٹٹن تے فوجی آمر نے ہتھل ہو کے اک سیاستدان نوں اقتدار دے چھڈیا اتے ناں ای جہاز پاٹا۔ ایس واری تے جنتا دے ووٹاں تے اساری جان والی پارلیمنٹ نے اوہناں نوں استعفیٰ دین تے مجبور کر دتا۔ حالانکہ ایس ''جنتا دی فتح'' نوں کھجل کرن لئی صدر دے استعفیٰ دین توں دس منٹ بعد ای اک ٹی وی چینل نے ''نویاں مہماں'' دا آغاز کر دتا سی پَر پاکستانی جاندے نیں کہ 18 اگست دے دن نوں لیاون لئی اوہناں کِنے پاپڑ ویلے نیں۔

16 مئی 2006ء اوہ دن ہے کہ جدوں پاکستان دے دو عوامی سیاستداناں نے پاکستان دی 50 ورہیاں دی تریخ وچ پہلی واری رَل مِل کے آمریت دا رستہ ڈکن لئی عزم کردیاں اک لکھت لِکھی اتے ماضی دے کیتے ہوئے غلط کماں دی وی معافی منگی۔ اہناں ادارتی لکھتاں وچ اساں اس دستاویز یعنی جمہوری میثاق نوں پاکستان دا ''میگنا کارٹا'' آکھیا سی اتے ساریاں سیاسی طاقتاں خاص طور تے قوم پرستاں تے سول سوسائٹی والیاں نوں ایس دستاویز نوں منن دا مشورہ وی دتا سی۔ جے اسیں 18 اگست دے استعفے دی داستان 16 مئی 2006ء توں ویکھنا شروع کرئیے تے دو ورھے تے تن مہینے وچ ملک دی سیاست وچ جیہڑی اتھل پتھل ویکھن وچ آئی اس نوں سمجھن وچ سوکھت ہو جاندی ہے۔

36 نکتیاں دے میثاق وچ اوہ ساریاں شقاں نظر آؤندیاں نیں جنہاں دی آس لے کے پاکستان دی لوکائی اک لمیرے ویلے توں جدوجہد کردی پئی سی۔ سگوں پاکستان نوں جدید فلاحی ریاست بناون وچ وی ایس دستاویز دے 36 نکتے عمل انگیز دا کم دے سکدے نیں۔ فوج، نیوی، ایئرفورس دے پردھاناں تے گورنراں سنے سارے وڈے عہدیاں دی تعیناتی دا اختیار 1973 دے آئین موجب وزیراعظم پاکستان نوں دتا گیا ہے۔ ایس توں اڈ ایہہ میثاق قانون دی حکمرانی دے لئی ایہو جہی عدلیہ اسارن دی حمایت کردا ہے جیہدے سربراہ اوہ جج صاحبان ہوون جنہاں نے کدی کسے وی پی سی او تے حلف نہ چکیا ہووے۔

پارلیمنٹ دی وڈیائی نال ترتیب دتا گیا ایہہ میثاق آزاد تے غیر جانبدار الیکشن کمیشن اتے طاقتور پارلیمانی کمیٹیاں دی اساری نوں جمہوری پربندھ لئی اہم تھم منیندا ہے۔ مخلوط چوناں، زنانیاں تے اقلیتاں دی اسمبلیاں وچ رَلتی ہوون اتے بلدیاتی نظام نوں رکھن ورگے اقدامات وی ایسے میثاق دا حصہ نیں اتے سچائی تے مفاہمت دے کمیشن اسارن دے نال نال سیاسی بدلے دی سیاست نوں مڈھ توں مکاون دی آس وی ایس وچ سنائی گئی ہے۔ انج سیاستداناں نے آپوں ہی اپنیاں کج رویاں اتے ہمالیائی غلطیاں دا اعتراف کیتا سگوں جنتاں دے لیڈراں سنے سول ملٹری بیوروکریسی اتے عدلیہ نوں پارلیمنٹ دے ہیٹھ کرن دا سنہیا وی دے چھڈیا۔

ایہہ اوہی پارلیمنٹ ہے جنہوں ہر 5 ورھیاں مگروں جنتا دے ووٹاں نال مُڑ توں اسارنا لوڑی دا ہے۔ شق نمبر3، میثاق دی سب توں لمیری شق ہے جیہڑی کہ کل 11 نِکیاں تے وڈیاں سفارشاں دا گھچا ہے۔ ایہہ شق عدلیہ دے دوالے ترتیب دتی گئی ہے۔ ایس طرحاں مئی 2006ء وچ پہلی واری سیاستداناں نے ایس ادارے نوں چھیڑیا جنہے لنگھے ویلے وچ کئی واری غیر جمہوری کماں نوں نظریہ ضرورت دا سوانگ چڑھا کے آئین دا کانڈھ بچہ کوہلو کیتا سی۔ جے کر سیاستداناں نے اکٹھیاں ہوں کے ایہہ کم کیتا ہوندا تے 9 مارچ ساڈی زندگی وچ کدی نہ آؤندا۔

ایس دستاویز اُتے محترمہ شہید بینظیر بھٹو اَتے نواز شریف ہوراں اوس ویلے دستخط کیتے جدوں 18 اگست بارے کوئی سوچ وی نہیں سکدا سی۔ ایہہ بینظیر بھٹو ای سی جہنے کئی وار ایہہ آکھیا کہ اسی 1968ء جہی لہر نہیں چلانا چاہندے کہ جس دے نتیجے وچ اک آمر دی تھاں دوجا آمر حکمران آ وڑے۔ اوہناں نے جنرل مشرف دے نال رَلتی ہون دی تھاں جمہوریت دی بحالی نوں اَگے رکھیا۔ 9 مارچ توں 20 جولائی 2007ء دے وچکار بار اَتے بینچ نے جیہڑی استقامت وکھائی اُس جمہوری لہر نوں ہور اگے ودھایا۔

ایس لڑائی وچ بہوں سارے وادھے گھاٹے آئے، کجھ نے پی پی پی مخالفت دی پرانی کیسٹ چلانا چاہی، کسے نے پرویز مشرف سرکار دی روشن خیالی نوں پاکستانی دی نظریاتی سرحداں تے حملہ آکھیا اَتے کوئی وکیلاں نوں سیاسی جماعتاں دا بدل سمجھن لگ پیا۔ اے پی ڈی ایم دے ناں تے اک اتحاد بنوا کے عوامی سیاستداناں نوں ''اڈو اڈ'' کرن دا پرانا وطیرہ وی ناکام ہو گیا۔ وردی سمیت صدارتی چوناں نوں کِسے وی نہ منیا پَر ایم ایم اے والے 17 ویں ترمیم وانگ اپنے سٹائل وچ ایتھے وی نال رَلتی رہے۔ قانون دی حکمرانی، جمہوریت دی بحالی اتے بنیاد پرستی دی مخالفت دا سدِھا ایجنڈا لے کے محترمہ بینظیربھٹو نے چوناں توں پہلوں اکتوبر وچ ملک پاکستان آون دا فیصلہ کیتا تے اس ویلے دے حکمران اتحاد نوں بھڑتھو پئے گئے۔ اوہ تے ایہہ سوچی بیٹھے سن پئی جنرل مشرف دونواں عوامی پردھاناں نوں واپس نہیں آون دین گے اتے ایس طرحاں ق لیگ تے اوہناں دے سجناں دیاں پنج دیاں پنج ای گھیو وچ رہن گیاں۔

پرویز مشرف ستمبر تک عوامی پردھاناں نوں وطن واپس نہ آون دی تڑی لاؤندے رہے اَتے آخرکار اوہ بے وس ہو گئے۔ آپوں ای این آر او جاری کر کے حکمراناں نے کامیابی نال پی پی پی مخالفاں نوں اک واری فیر ٹرک دی بتی پچھے لاون دا آہر کیتا۔ 18 اکتوبر توں پہلوں ایک وار فیر ٹی وی اینکراں، کالم نویساں اتے دھانسو میڈیا نے پی پی پی دی غیر مقبولیت بارے کیہہ کیہہ دعوے نہ کیتے اوہ سب ریکارڈ تے نیں۔ پَر کسے نے این آر او دی اوس شق دا حوالہ نہ دتا جہدے موجب مشرف سرکار نوں مجبور کر دتا گیا سی کہ اوہ چوناں دے رزلٹ پولنگ سٹیشن تے موقع تے بیٹھے ہوئے سیاسی نمائندیاں نوں دے گی۔ جدوں حکمراناں نوں اپنی ہار سامنے نظر آون لگ پئی اتے فیر محترمہ نوں ایہو جہے ویلے شہید کروا دتا گیا جدوں اوہ راولپنڈی توں لہور وَل اپنا آخری طوفانی چوناں دا دورہ شروع کریندے ہوئے پنجاب دے ول ودھ رہی سی۔

فیر بینظیر دی شہادت نے جنتا نوں ہور بھڑکا دتا جد کہ ایس موقعے تے میاں نواز شریف نے صلح دے حق وچ فیصلہ دے کہ سمجھداری دا ثبوت دتا۔ 18 فروری توں لے کے 18 اگست تیک پانی ایڈی تیزی نال پلاں تھلوں لنگھیا کہ ایہدا گویڑ نہ تے مشرف سرکار نوں سی اَتے نہ ہی ایہناں دے ''باہرلے'' سجناں نوں۔ نویں سرکار بنن توں پہلوں ای جمہوری میثاق اُتے زور دین، پارلیمنٹ دے اختیار واپس لین لئی اتے صدارتی مواخذے دی بجائے ججاں دی بحالی نوں جس طرح اڈو اڈ کرن دا موجب بنایا گیا اوہ وی مشرف سرکار نوں بچا نہ سکیا۔ ہُن جد کہ 18اگست لنگھ چکی ہے اتے سیاستدناں نوں جمہوریت لاگو کرن لئی نظر آون والے کم کرنے پین گے۔

جمہوری پربندھ نوں مڑ اُسارن دے نال بنیاد پرستی اتے اَت گردی نوں ہر پدھر تے مکانا اَتے قیمتاں دی چڑھتل تے انرجی دے بھوت نال نبڑنا لوڑی دا ہے۔ ایس بارے نظر آون والے کم کرنے ہون گے۔ ڈیرہ اسماعیل خان تے واہ کینٹ وچ بم دھماکے نواں اعلان نامہ ہے۔ ایس گل توں کوئی انکاری نہیں ہو سکدا کہ اَت گردی نوں نری عسکری طاقت نال مکایا جا سکدا ہے۔ ایس لئی اہناں گلاں نوں سر متھے لاوندے ہوئے لاگو کرنا ہوئے گا جیہڑے جمہوری میثاق دا جھومر نیں۔

تعلیمی نصاب چوں اَت گردی نوں اگے ودھاون والیاں لکھتاں کڈھن دی لوڑ ہے۔ ایہہ لکھتاں 1969 توں مگروں تعلیمی نصاب وچ واڑیاں گئیاں سن اتے اَج تیک کسے اہناں نوں نہیں کڈھیا۔ سوال ایہہ نہیں کہ صدر دی کرسی تے زرداری ہوری بہندے نیں یا کوئی ہور پَر پارلیمنٹ نوں اہناں دے کھوئے ہوئے اختیاراں نوں مُڑ واپس کرن توں بغیر کھوتا کھوہ وچ ہی رہے گا۔ میاں ہوراں نوں وی چاہیدا ہے کہ اوہ چاروں صوبائی اسمبلیاں، قومی اسمبلی اتے سینٹ توں ایس جمہوری میثاق دی منظوری لین لئی سارا زور لاون۔
ترجمہ: عمانویل اقبال

نوٹ: ایہہ عوامی جمہوری فورم دے 45 ویں شمارے دا اداریہ ہے۔ تسیں فورم دیاں لکھتاں

www.awamijamhoriforum.org