مُڈھلے سمے وارے لوکائی وکھو وکھ رُتاں موجب کپڑیاں لئی ون سونے قدرتی دھاگے ورتدے سن جیویں چین وچ سلک ہندوستان وچ کپاہ اتے کھاڑی یا مصر وچ فلیکس اتے لہندے وچ اُن ورتی جاندی سی۔
کپاہ چھ توں ست ہزار سال پہلاں ہُن دے پاکستان دی سندھ اتے بولان دی وادی وچ ہوندی سی۔ کولمبین انسائکلوپیڈیا موجب کپاہ توں سوتر تے مُر کپڑا بنا کے اوہنوں رنگن دا کم تاریخ لکھت سمے توں وی پہلاں ایس علاقے وچ ہوندا سی، ہندوستانی کپڑا بحر روم توں اگانہہ تیکر جاندا سی۔
ستارھویں صدی دے انت وچ ہندوستان دی کپڑا بناؤن دی چوکھی صنعت ہون پاروں تگڑا ایکسپورٹر بن چکیا سی جیہدی چنگی بھلی منڈی تے کریڈٹ سسٹم سی۔ ہندوستان جگت چرچت ٹیکسٹائل ماسٹر پیس جیویں ڈھاکے دی ململ تیار کرن لگ پیا یا فیر مقامی ہنرمنداں نے مندی کاٹن گوسپیم اربوریم توں دوسو سوتر دے نمبر توں وی ودھ باریک وون دا کپڑا تیار کرلیا سی۔
ڈھاکے دی ململ دا ٹوٹا البرٹ میوزیم ہال لندن وچ ویکھیا جاسکدا ہے۔ پال بیروخ مطابق ہندوستان جگتی ٹیکسٹائل بیوپار دے 25 فیصدی نال ورلڈ جی ڈی پی وچ 22٫6 فیصدی حصے دار سی۔ اگنس میڈیسن نے ایہہ پک کروایا پئی ایہدا مُل اجکل دی جگتی دولت وچ امریکہ انگ دے برابر سی۔ 1700 ء دے سال دے بیوپار وچ ہندوستان اکلے دا سیر 24 فیصدی سی جیہڑا 1900ء (انگریزاں دی چڑھت دے سمے) گھٹ کے دو فیصدی رہ گیا۔ مغلیہ بادشاہت وارے اورنگزیب دے سمے وچ ہندوستان دا سالانہ ریوینیو اپنے جوٹی دار لوئیس پندرھویں جیہڑا مگروں یورپ دا امیر ترین بادشاہ بنیا ،توں دس گُنا بہتا سی۔ مغل سلطنت نوں ہور موکلا کرن سگوں اکھاں نوں اڈیاں کردین والے تاج محل ورگے شاہکار بناؤن وچ ایس وڈی کمائی دا بتھیرا ہتھ سی۔ اٹھارھویں صدی وارے 80 فیصدی ہندوستانی ایکسپورٹ برطانیہ اتے چین جاندیاں سن۔ پہلاں پہل یورپی بیوپاری تے آڑھتی کاروباری موقعے تکن لئی ہندوستان دا پھیرا لایا کردے سن مگروں اوہناں اپنیاں کمپنیاں پا لئیاں۔
ایسٹ انڈیا کمپنی نے 1601 ء وچ کلکتے اپنا دفتر بنایا تے مقامی بیوپار دے نال نال ایکسپورٹ خاص کرکے برطانیہ نال کم شروع کیتا۔ اُچے منافع نوں مُکھ رکھدیاں ہویاں برطانوی بیوپاریاں نے اپنا کاروبار چار چفیرے ودھائیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی جیہدی کنڈ تے برطانوی سرکار دا ہتھ سی، نے ہولی ہولی تے مگروں مکمل طور تے ہندوستانی سیاست، مقامی ، علاقائی اتے قومی پدھر دیاں پربندھی سرگرمیاں وچ اپنی لت اڑانی شروع کردتی۔
1773 تیکر ایسٹ انڈیا کمپنی نے وڈے ہندوستانی جنگی میدان پلاسی 1757 ء تائیں اپنی بستی واد حاکمیت قائم کر لئی سی۔ برطانوی فوجاں نے ہندوستانی جنگ آزادی 1857 ء مکمل فتح حاصل کرکے قبضہ کرلیا سی مگرروں ہندوستان دے سٹھ فیصدی تے سدھے چالھی فیصدی علاقے تے اسدھ طور یعنی نواباں، راجائیاں تے شاہزادیاں راہیں حکمرانی کیتی۔
برطانیہ نے جدوں اپنی کمپنیاں قائم کیتیاں اوودوں ہندوستان اپنے ٹیکسٹائل سیکٹر نوں ترقی دے چکیا سی تے چین، افغانستان، سنٹرل ایشیائی ریاستاں، عرب مُلکاں تے بحر روم دے کنڈھے دے علاقیاں نوں اپنا کپڑا گھل رہیا سی۔ برطانیہ تے ہندوستان وچ کپڑے دا بیوپار شروع ہوئیا جو اٹھارھویں صدی تے وچالے سمے تیک ہور ودھ پُھل گیا جدوں برطانیہ نے سپننگ اتے جیننگ مشیناں گھڑیاں جیس نال ٹیکسٹائل انڈسٹری نوں ہور چڑھت ملی۔ برطانیہ نے ہندوستانی کپڑا بناؤن دا حوصلہ ٹھپیا تے ہندوستانی کپاہ نوں پراسیسنگ لئی برطانیہ ایکسپورٹ کرنا شروع کردتا۔
چنگی ٹیکنالوجی اتے جگتی منڈی وچ ودھدے ہوئے کنڑول پاروں برطانوی بیوپاریاں نوں اپنی کمرشل چین بناؤنا سوکھا کردتا جسی وچ ہندوستان توں کپاہ خرید کے لنکا شائر وچ اپنیاں ملاں توں کپڑا بنواؤن مگروں اپنی بستی واد منڈیاں لہندا افریقہ، ہندوستان اتے چین وچ (ہانگ کانگ اتے شنگھائی) نوں ایکسپورٹ کردتا جاندا۔ 19 ویں صدی دے پہلے ادھ وچ جدوں امریکہ وچ کپاہ دی کاشت ودھی تاں برطانویاں ایہنوں ہندوستانی دی تھاں برطانیہ منگوانا شروع کردتا۔ اپنے وڈے ریشے تے پکڑ پاروں امریکی کپاہ ہندوستانی کپاہ توں چنگی اتے سستی سی کیونجے ایہہ مزدوری بناں غلاماں دی کاشتی ہوندی سی۔ اٹھارھویں صدی توں اگانہہ تیکر برطانیہ شہر مانچسٹر وچ ہر پاسے کاٹن انڈسٹری پاروں " کاٹنوپولیس" ناں پے گیا تے مانچسٹر گلوبل ٹیکسٹائل ٹریڈ دا گڑھ بن چکیا سی۔ بستی واد سمے وچ کپاہ نے اہم پاتر نبھایا جدوں برطانیہ نے مقابلہ بازی نوں مکاؤن لئی بزوری ہندوستانی ٹیکسٹائل انڈسٹری نوں بند کرکے ہندوستاں نوں صرف خالی کپاہ ایکسپورٹ کرن اتے برطانیہ توں بنیا کپڑا خریدن تے مجبور کیتا۔ برطانیہ وچ صنعتی انقلاب دے فائدیاں نال اوہدیاں ٹیکسٹائل ملاں نے ورلڈ ٹریڈ وچ انگلستانی حاکمیت دی نینہ رکھی۔ مقامی ہندوستانی کاروباری لوکاں نویں ٹیکسٹائل مشینری دے آرڈر بُک کروائے پر برطانیہ والے ہندوستان نال مقابلہ بازی توں اینے تربھکے ہوئے سن پئی اوہناں مشینی وکری تے روکاں لا دتیاں۔
1831-1880ء دے پنجاہ سالاں دے سمے وچ برطانوی ٹیکسٹائل وستاں ہندوستان آؤنیاں شروع ہوگئیاں سن تے کُل سالانہ ہندوستانی ٹیکسٹائل لوڑاں دا 58 فیصدی بن چکیاں سن۔رپورٹاں مطاق جدوں ہندوستانی خام کپاہ تے دوجا خام مال برطانیہ نوں گھلیا جاندا تاں اوہدے تے ایکسپورٹ ڈیوٹی 10 فیصد توں وی گھٹ لائی جاندی پر جدوں برطانوی کپڑا ہندوستان نوں ایکسپورٹ ہوندا تاں اوہدے تے ایکسپورٹ ڈیوٹی پچھتر فیصد توں وی ودھ ہون دا مقصد صرف برطانیہ نوں فائدہ پہنچانا ہوندا سی۔ برطانیہ تے ہندوستان وچکار بیوپار واسطے برطانوی جہاز ورتے جاندے جہناں دا کرایہ اتے لاہن چڑھاؤن دا خرچہ بہوں ودھ رکھیا جاندا۔
1854 وچ اک پارسی وپاری نے ہندوستان دی پہلی سپننگ مل بمبئی وچ لائی تے پہلا ون دا کارخانہ اک انگریز نے 1855ء وچ کلکتے لائیا مگروں بمبئی اتے ہندوستان دے دوجیاں انگاں وچ ٹیکسٹائل ملاں لگنیاں شروع ہوگئیاں۔ اگلے پنجاہ سالاں (1881-1931ء) تیکر سپننگ ملز دی کپیسٹی دو ملین سپنڈلز توں چھے اعشاریہ اٹھ سپنڈلز تیر اتے ویوونگ کیپسیٹی سولہ ہزار تے اک لکھ لُوماں توں ودھ گئی۔ 1912-1919 ء دے سمے وچ کپاہ اُگاؤن والا علاقے پورے ہندوستان دے کاشتی علاقے 78-80 ملین ایکڑ دا چھ ملین ایکڑ سی جدکہ ہُن ہندوستان وچ کپاہ دا کاشتی علاقہ ساڈھے اٹھ توں ساڈھے نو لکھ ملین ایکڑ ہے۔ اُنج تاں برطانیہ نے ہندوستان تے دوسوسال توں ودھ 1947 ء تیک حکمرانی کیتی۔
ایس سمے برطانیہ نے ہندوستانی دولت سنے معدنیات، انملی شیواں تے قیمتی پتھراں نوں ایناں رج کے لُٹیا پئی بالی وڈ دے جگ چرچت لیجنڈ امیتابھ بچن نوں آکھنا پیا " میں ایہنوں بہوں سادہ اتے ٹھکویں رنگ وچ نہیں آکھ سکدا پر جد وی میں لندن ہوواں تے اپنے آلے دوالے مہان، خوبصورت عماراتاں نوں ویکھ کے مینوں جاپدا ہے کہ ایہہ ہندوستان دی دولت سی جیس نال ایہہ اُسریاں نیں۔"
19 ویں صدی وچ امریکہ نوں کپاہ دی واہی بیجی تے ٹیکسٹائل مینوفیکچرنگ وچ بہوں کامیابی حاصل ہوئی تے یورپ اتے اُتری امریکہ دے مُلکاں نوں کاٹن تے ٹیکسٹائل وستاں دی ایکسپورٹ وچ اُگھڑواں پدھر مل لیا۔ امریکہ پچھلے ڈیڈھ سو سال تو وی ودھ جگ وچ کاٹن پروڈکشن، کھپت اتے ایکسپورٹ وچ بہوں اگھڑواں پدھر رکھدا ہے۔
چین اتے دکھنی ایشیائی مُلک جو بہوں گھٹ لاگت دیاں ٹیکسٹائل دیاں وستاں تیار کردے ہین، نال فری ٹریڈ پالیسی اتے مقابلہ بازی پاروں امریکہ نوں پچھلے باراں ورہیاں وچ اپنی کاٹن دی کھپت نوں 11 ملین گٹھاں 1997 ء تے ساڈھے تن ملین گٹھاں 2009 تیک گھٹ کرن تے مجبور ہوگیا۔ 20 ویں صدی وچ جاپان نے کپڑا بناون وی اپنی مہارت دا وکھا لا کیتا تے ٹیکسٹائل ایکسپورٹ وچ اوہدا وی بہوں اُگھی پدھر سی۔
مگروں چین، پاکستان اتے ہندوستان دے ٹیکسٹائل مینوفیکچرنگ تے ایکسپورٹ وچ اُبھرن پاروں جاپان نقصان نوں ولان لئی اپنی ٹیکسٹائل پروڈکشن نوں گھٹاون تے مجبور ہوگیا تے اوہدی ٹیکسٹائل انڈسٹری انڈونیشیا، تھائی لینڈ ، بنگلہ دیش تے ہورناں مُلکاں نوں تُر گئی جتھے پروڈکشن دی لاگت بہوں گھٹ سی۔ لہندے وچ 20 ویں صدی دے اخیر تیکر امریکہ اتے یورپی ملکاں نوں ورلڈ ٹیکسٹائل تے اُچیچتا رہی۔ 1980 ء دے سجرے چین نے نویں پالیسی دی چھتر چھانویں ہر سیکٹر جگت مقابلہ بازی نال آڈھا لاون لئی پوری تیاری نال چھال ماردتی تے 2000 ء تائیں ایہہ ورلڈ ٹریڈ وچ اپنا بھرنواں پاتر نبھاؤن لئی اُبھر کے ساہمنے آیا۔ چین دی کپاہ دی پیداوار تے کھپت 1970-74 تیکر 10۔5 ملین گٹھاں دے برابر سی پر 1975 ء توں ایس دی کھپت ودھنی شروع ہو گئی 2008-09 تیکر چین دی کھپت 55 ملین یا 480 ملین پاؤنڈ گٹھ نوں چھوہ لیا پر پیداوار کھپت توں پچھانہہ 35 ملین گٹھ تے رہی۔ ایکڑ پیداوار جو 1970 وچ 450 کلو سی اوہ 2008-09 توں 1250 کلو نوں اپڑ گئی۔
فارن ٹریڈ نوں ہور موکلا کرن دے دہاکیاں پرانے اُپرالے دے سٹے وچ، ورلڈ ٹریڈ نے کپڑے تے ٹیکسٹائل شیواں تے لگیاں روکاں نوں 1995ء توں چُکن دا فیصلہ کیتا تے ایس 2005ء تیکر ہر قسم دا کوٹہ مکاون دی گل کیتی گئی۔
پہلی جنوری 2008 ء ساریاں روکاں مکن نال بیوپار مکمل طور تے آزاد ہوگیا۔ 1995ء وچ اُگھے ملکاں نے اپنی فارن ٹریڈ پالیسی نوں ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن دی لوڑاں موجب بناؤنا شروع کردتا۔ کاٹن کلاتھ اتے ٹیکسٹائل دی شیواں دی مینوفیکچرنگ ترقی یافتہ ملکاں جیویں امریکہ، یورپ، انگلستان تے جاپان وچ گھٹنا شروع ہوگئی جد کہ پاکستان، چین، ہندوستان، سری لنکا، بنگلہ دیش تے ویت نام جیہے ترقی پذیر ملکاں وچ مقابلہ بازی لاگت پاروں ودھن لگ پئیاں۔
ایس لئی اچیچا برطانیہ تے مگروں امریکہ نے ٹیکسٹائل تے کپڑے دے بیوپار تے دو صدیاں تیکر حکمرانی دا سواد لیا پر ہُن ایہہ لہندے توں چڑھدے بنے خاص کرکے چین، ہندوستان تے پاکستان ول نوں اُلر گئی ہے۔ ایہہ تبدیلی جنوری 2005ء توں ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن ہیٹھاں فری ٹریڈ پالیسی نوں لاگواں کرن لئی لازمی ہوچکی سی۔
گھروکی پیداوار دے متبادل دے طور امریکہ اتے یورپی ملک کپڑے تے ٹیکسٹائل دی امپورٹ چین، دکھنی ایشیائی ملکاں خاص کرکے پاکستان، ہندوستان تے بنگلہ دیش توں ودھ گئیاں۔ کپڑے تے ٹیکسٹائل دی پیدوار جیہڑا بہوں مزدوراں دی صنعتاں ہین تے ویلے نال مہنگی مزدوری ہون پاروں جے اگلے پنج سالاں وچ ایہناں ملکاں توں مکمل طور تے ہونجھا پھیر جاوے تاں ایس وچ کوئی حیرانی دی گل نہیں ہووے گی۔
اجکل امریکی کلاتھ تے ٹیکسٹائل امپورٹ دا 50 فیصدی چین، ہندوستان، پاکستان اتے بنگلہ دیش کول ہے۔ چین دا حصہ 35 فیصد ہے جدکہ پاکستان ہندوستان کول تھوڑا پر دوجیاں ملکاں توں ودھ حصہ ہے۔ہندوستان تے پاکستان دونواں کول کپاہ دی بھرویں پیداوار اُگاون دی صلاحیت ہے تے اپنے وسیلیاں دی بھرویں ورتوں کرکے اوہ امریکہ نوں اپنی ٹیکسٹائل ایکسپورٹ کرکے اپنا حصہ ودھا سکدے ہن۔ 2007 ء پاکستان امریکہ نوں ٹیکسٹائل ایکسپورٹ کرن والاد دوجا وڈا ملک سی۔امریکہ اتے یورپ دے 27 ملکاں نوں پاکستانی ٹیکسٹائل ایکسپورٹ اپنی کل ایکسپورٹ دا دو تہائی سی۔
تھائی لینڈ تے سری لنکا امریکہ نوں اپنی ٹیکسٹائل ایکسپورٹ ودھا رہے ہین۔ 2005 ء تھائی لینڈ تے سیلون دی امریکہ نوں ایکسپورٹ 17٫4 ملین امریکی ڈالر سی۔
ایہہ وی بڑی سواد گل ہے پئی پچھلے 23 ورھیاں وچ امریکہ دی چین توں امپورٹ 87 گُنا، ہندوستان نال 11 گنا، پاکستان نال 13 گُنا، بنگلہ دیش توں 20 گُنا تے ویت نام نال پچھلے تیراں ورھیاں وچ 64 گُنا وادھا ہویا ہے۔دکھنی ایشیاء توں امریکی امپورٹ دے ودھدے ہوئے رُجھان نال چانن ہوندا ہے پئی فنشڈ گڈز چڑھدے توں لہندے ول نوں تُر چکیاں ہین۔ ایس بنے، یورپی ملکاں وچ اجیہی صورتحال گھٹ ای ہے۔
امریکہ دی ہُنے دی معاشی تے مالیاتی حالات نوں ویکھدیاں ہوئیاں نظر آؤندا ہے جیکر معشیت دیوالیہ ہو جاندی ہے تاں حالات ہور وگڑ سکدے نیں۔ یورپی مُلکاں چوں جرمنی، اٹلی تے برطانیہ معاشی تے مالیاتی طور تے واہو تگڑے ہین۔ اگلے پنجھی سالاں وچ چین، ہندوستان، پاکستا تے بنگلہ دیش نوں اپنے نال سانجھے جوٹی دار بنا کے ورلڈ ٹریڈ تے فنانس تے راج کرے گا۔
ایہہ وی خوف ہے پئی پاکستان معشیت اتے ورلڈ ٹیکسٹائل وچ اہم کھمب بنن دا موقع خورے حاصل نہ کرسکے جیکر اوہ اپنے اندرلے رؤلے، سرحدی رپھڑ، نمانی معیشت، امن امان دی بھیڑی حالت، سُچی نیاں تے حاکمیت دی تھُڑ، لوکائی دا گھٹدا ہوا مان، صعنت دی ماڑی حالت سبھ توں ودھ بجلی دے بحران تے چھیتی توں چھیتی قابو پاکے نارمل حالت ناں لیا سکیا۔
