ایشیا، جِتھے دنیا دی ٦٠ فیصدی آبادی وسدی ہے، وِچ بھارت ہی شاید اِکو-اِک اجیہا ملک ہے، جو جانوراں دی بھلائی بارے سروکار رکّھدا ہے۔ ساڈے اِتھے جانوراں دی بھلائی بارے قانون ہَن اَتے اوناں دی پالنا دے یَتن وی ہُندے ہَن۔ آئین وِچ وی ملک دے شہریاں ’تے فرض عائد کیتا گیا ہے کہ اوہ قُدرت تے اِس دِیاں مخلوقاں دی سانبھ-سنبھال کرنگے۔ اِس طرح بھارت ایشیا وِچ سب توں وکھّرا ہے۔ پر اجیہا کدوں تکّ ہووےگا؟
میں مستقبل بارے بَہُتیآس وند نہیں کیونکہ ساڈے اِتھے ایہہ سوچ دِنوں-دِن گھر کردی جا رہی ہے کہ مغربی مُلک جو کُجھ کردے ہَن، اوہی صحیح ہے اَتے اسیں اوناں دِیاں بھیانک غلطیاں نوں وی اپناؤنا شروع کر دِتّا ہے۔ ‘جنک فوڈ’ اِک فَیشن وانگ پرچلِت ہو چُکّا ہے۔ میٹ کھان نوں اگانھ ودھو گلّ منّیا جاندا ہے۔ جانوراں دا میٹ کھان دا رجحان پُرانیاں قدراں-قیمتاں اَتے روایتاں توں دلیری بھریا توڑ-وِچھوڑا گِنیا جاندا ہے۔
کھیتی تے چلن ملک ہون کرکے بھارت وڈّی پدّھر ’تے جانوراں ’تے چلدا ہے۔ پر اِس دے باو جود اوناں بارے ساڈا وِہار سُدھر نہیں سکیا۔ کھیتی دے کّم آؤن والے جانوراں توں علاوہ میٹ دے کّم آؤن والے جانور وی ہَن، جِنہاں نوں پالیا ہی قتل کرن لئی جاندا ہے۔ ایہناں وِچ وڈّی گِنتی مجھّاں اَتے بکّریاں دی ہُندی ہے۔ بھیڈاں نوں اُنّ لئی پالیا جاندا ہے اَتے بعد وِچ میٹ لئی قتل کر دِتّا جاندا ہے۔ اِسے طرح پولٹری دا کِتّا وی ہے۔ ہر سال تقریباً ٢.٥ ارب پنچھی (مُرغے-مُرغیاں) قتل کیتے جاندے ہَن۔
حیرانی والی گلّ ایہہ ہے کہ بھارت ایہناں جانوراں دے میٹ دا صِرف ٢٥ فیصدی حِصّہ ہی کھاندا ہے، باقی مُکّھ طور ’تے وچلے یورپ دے ملکاں نوں بھیجیا جاندا ہے۔ دُوجے ملکاں نوں خوراک مہیّا کراؤن لئی آپنے جانوراں نوں قتل کرنا کِڈّی کُ چنگی گلّ ہے؟ نہ ہی اِس نال کوئی معاشی سوجھ جُڑی ہوئی ہے۔ لوکاں دی غلط سوچنی ہے کہ باہرلے ملکاں نوں میٹ برامد کرن نال سانوں کمائی ہُندی ہے، جد کہ سچائی اِس دے بالکُل اُلٹ ہے۔
پہلی گلّ تاں ایہہ ہے کہ بھارتی میٹ دی قیمت ہور ملکاں دے مُقابلے کِتے گھٹ مِتھی جاندی ہے اَتے دُوجے ملکاں جِنّی کمائی حاصل کرن لئی سانوں اوناں توں تِنّ توں چار گُنا ودّھ گِنتی وِچ جانور قتل کرنے پیندے ہَن۔ قتل کرن لئی پالے جان والے جانور جِنّا نُقصان کردے ہَن، اوہ اُوس لابھ توں کِتے وڈّا ہے، جو اوناں دی موت توں حاصل ہُندا ہے۔ مِثال وجوں، قتل کیتی جان والی ہریک بکّری دے تقریباً ٢٥٠ روپئے مِلدے ہَن۔ پر ایہناں دی برماد کیتے جان نال سانوں سِدّھے طور ’تے ٦٠ ہزار روپئے اَتے اسِدّھے طور ’تے اِک لکّھ روپئے دا نُقصان ہُندا ہے۔ اگّے اسیں ویکھانگے کہ کیویں :
ساڈے اِتھے بکّریاں فارماں وِچ نہیں پالیاں جاندیاں۔ پولٹری توں بِناں باقی سارے جانور اُنج ہی پالے جاندے ہَن۔ جِنہاں لوکاں کول زمین ہُندی ہے، اوہ فصلاں اُگاؤندے ہَن۔ جِنہاں کول زمین نہیں ہُندی، اوہی جانور پالدے ہَن۔ اوناں نوں سرکاری مدد تحِت کئی وار بکّریاں دے جوڑے وی دِتّے جاندے ہَن۔ ایہناں لوکاں کول کیونکہ آپنے جانوراں واسطے چارہ اُگاؤن لئی کوئی زمین نہیں ہُندی، سو ایہہ پہاڑی کھیتراں، پارکاں اَتے جنگلی رقبے ورگے کُھلّے تھاواں ’تے ہی آپنے جانوراں نوں چاردے ہَن۔ وقف جنگلی رکھّاں بھارت وِچ ہریاول دے آخری ٹکّڑے ہَن، جو سارے رقبے دا مساں ٨ فیصدی بندے ہَن۔ پر ایہہ عدد وی دِنو-دِن گھٹدا جا رِہا ہے کیونکہ بکّریاں پالن والے آجڑیاں توں ایہہ رکھّاں بچیاں ہوئیاں نہیں۔
اِک سرکاری رپورٹ مطابق دو سال دی عمر وِچ قتل کیتے جان توں پہلاں اِک بکّری ١٠ ایکڑ بُھومی خراب کر دِندی ہے۔ گاواں وغیرہ وانگ بکّریاں صِرف گھاہ نوں کھاندیاں ہی نہیں ہَن، سگوں ایہہ گھاہ تے ہور چھوٹے پودیاں نوں جڑھاں توں پُٹّ دِندیاں ہَن، جس نال دھرتی ننگی ہو جاندی ہے۔ زمین دی اُپرلی پرت اُڈّن لگدی ہے۔ چھیتی ہی زمین بنجر ہو جاندی ہے۔ جدوں زمین بنجر ہو جاندی ہے تاں چھوٹے ندی-نالے وغہرہ سُکّنے شروع ہو جاندے ہَن۔ ایہہ ندیاں-نالے پہاڑاں توں آ کے اوناں دریاواں وِچ رلدے ہَن جو ساڈیاں پانی دی لوڑاں دی پُورتی کردے ہَن۔ جدوں ایہہ سُکّ جاندے ہَن تاں پانی دا پدّھر ہیٹھاں چلا جاندا ہے اَتے پانی دی گنبھیر گھاٹ آ جاندی ہے۔ بھارت پہلاں ہی پانی دی گھاٹ دی گنبھیر سمسّیا نال جوجھ رِہا ہے۔ دریائی پانیاں دی ونڈ دے مُدّعے ’تے راج اِک-دُوجے نال جھگڑ رہے ہَن۔ ایہہ جھگڑے کئی واری سیاسی ٹکرا تے دنگیاں دا رُوپ وی لَے جاندے ہَن۔ اِس طرح میٹ لئی پالیاں جان والیاں بکّریاں منُکّھی (انسانی) ٹکرا اَتے منُکّھی قتلاں دا کارن وی بندیاں ہَن۔
اِک ہور حیرت والی گلّ ایہہ ہے کہ جِتھے اِک پاسے چیتے دی نسل نوں بچاؤن لئی وڈّی پدّھر تے اَتے بڑے زور-شور نال مہم چلائی جا رہی ہے، اوتھے دُوجے پاسے اِس شاندار جانور نوں بکّریاں کرکے قتل کیتا جا رِہا ہے۔ اجیہا اِس لئی ہُندا ہے کہ آجڑی آپنی بکّریاں نوں چراؤن واسطے وقف علا قہ چاہُندے ہُندے ہَن۔ سو، چیتیاں نوں ختم کرکے اوہ جنگلاں نوں آپنے جانوراں واسطے محفوظ بناؤندے ہَن۔ چیتیاں نوں مارن لئی زہریلہ میٹ پانی سومیاں نیڑے رکّھ دِتّا جاندا ہے، جس نوں کھا کے چیتے موت دے مُنہ پَے جاندے ہَن۔ حال ہی دے سمیں دوران چیتیاں دِیاں سب توں ودّھ موتاں زہر کارن ہی ہوئیاں ہَن۔ جِم کاربَیٹ رکّھ وِچ صِرف اِک مہینے دوران ہی تِنّ چیتے مارے جا چُکّے ہَن جدوں کہ ایہہ ملک دی سبھ توں محفوظ رکّھ منّی جاندی ہے۔
چیتیاں دے قتلاں توں علاوہ بکّریاں دُوجے جنگلی جیواں دِیاں رِہائشگاہاں نوں تباہ کرن دا کارن وی بندیاں ہَن۔ جنگلاں وِچ بکّریاں سارے چھوٹے-موٹے اَتے نویں اُگ رہے پودیاں نوں کھا جاندیاں ہَن۔ سو، نویں جنگل پیدا نہیں ہُندے۔ بندیاں ولّوں بالن خاطر پہلاں ہی جنگلاں دا گھان کیتا جا رِہا ہے۔ ٢٥ سال پہلاں ساڈی دھرتی دا ٢٣ فیصدی رقبہ جنگلاں ہیٹھ سی پر ہُن ایہہ صِرف ٨ فیصدی رہ گیا ہے۔ پِنڈاں وِچ رُکّھ لگاؤن دے یَتن ایہناں رُکّھاں دی سنبھال دی گھاٹ کرکے ناکام ہو کے رہ جاندے ہَن۔ بکّریاں اَتے مجھّاں وغہرہ پودیاں نوں کھا جاندیاں ہَن۔ پِنڈ واسی وی بالن واسطے جنگل وِچوں لکّڑاں کٹّ لیاؤندے ہَن۔ اِس طرح جنگل دوہرے حملے دا شکار ہو رہے ہَن۔ دو سالاں دے عرصے وِچ ٥٠٠ کِلومیٹر جنگلی رقبہ غائب ہو چُکّا ہے۔
اِس سب کُجھ دے عملی نتیجے کی نِکلدے ہَن؟
مُغلاں نے دِلّی نوں اِس دی صحیح جغرافیائی پوزیشن کرکے راجدھانی بنایا سی، جس دے اِک پاسے اراولی پہاڑاں دی لڑی سی اَتے اِس دے نال-نال جمنا ندی وہندی سی۔ ایہہ آپنے-آپ وِچ اِک مکمل اَتے محفوظ شہر سی۔ اِس دے آلے-دوآلے دے علاقے وِچ جنگلی سُور اَتے ہِرن وغیرہ بہتات وِچ ہُندے سن۔ پر اَجّ دِلّی دنیا دے سب توں گندہ اَتے غَیر-صحت مند شہراں وِچوں اِک بن چُکّی ہے۔ اراولی پہاڑیاں جو کَدے ہریاول نال بھرپُور سن، اَجّ ریت دے ٹِبّے بن کے رہ گئیاں ہَن۔ اراولی لڑی وِچ مُڑ ہریاول لیاؤن لئی بھارت نے جاپان توں کُلّ ٥٤،٠٠٠٠٠٠ ڈالر دا قرضہ لیا ہے۔ اِس دے باو جود اسیں گھاہ دا اِک پتّہ تکّ اُگاؤن وِچ سپھل نہیں ہو سکے کیونکہ جدوں وی گھاہ نظر آؤنا شروع ہُندا ہے، بکّریاں اُوس نوں کھا جاندیاں ہَن۔ اراولی پہاڑاں دی بربادی دا نتیجہ پانی دے بحران دے رُوپ وِچ وی نِکلِیا ہے۔
پہلاں ایہناں اُتلے رُکّھ پانی نوں دھرتی ہیٹھ جذب کرن وِچ مدد کردے سن، جس نال دھرتی ہیٹھلے پانی دا پدّھر ٹھیک رہندا سی پر ہُن اجیہا نہیں ہے۔ سو، دِلّی نوں پانی دی گنبھیر گھاٹ دا ساہمنا کرنا پَے رِہا ہے۔ بکّریاں دے پالن-پوشن نال جُڑیا مدّعا میٹ کھان دے پالیسی نتیجیاں جاں جانور بھلائی وغیرہ توں وی کِتے اگیرے تکّ جاندا ہے۔ اِس نے ساڈی معیشت نوں وی لیہوں لاہیا ہے۔ ساڈے بھؤں اَتے پانی پربندھ نوں پتن دا شکار بنایا ہے۔ اِک اجیہے ملک، جِتھے لکھّاں لوکاں نوں بُھکّھ نال لڑنا پیندا ہے، وِچ ٣٧ فیصدی واہی لائق زمین دی ورتوں اوناں جانوراں دے چارے لئی کیتی جا رہی ہے، جِنہاں نوں پالیا ہی اِس لئی جاندا ہے کہ اوناں نوں قتل کرکے اوناں دا میٹ برامد کیتا جا سکے۔
ایہہ سارے اعداد و شمار کِسے وی طرح دے میٹ پیدا کرن دے وِرودھ پُکار-پُکار کے دُہائی دے رہے ہَن۔ مینوں اِس دا کوئی کارن نظر نہیں آؤندا کہ بھارت آپنی دھرتی، آپنے پانی، آپنے لوکاں اَتے آپنی بُھکّھ دی قیمت ’تے دنیا لئی خوراک دا پربندھ کرے؟ وسیلے ساڈے ختم ہو رہے ہَن پر امیر کُجھ کو قصائی خانیاں دے مالک اَتے میٹ برامدکار ہی ہو رہے ہَن، جو بہُتا کرکے پرواسی بھارتی ہَن۔
