سوال ہے جو انسانی لوڑ دیاں وستاں دا مُل اینی چھیتی اسماں تے کیویں پجیا؟ ایس دا سب توں سوکھا جواب تے ایہہ ہے جو جیویں ریل اسٹیٹ دا مُل ودھیا سی! لاہور شہر دی نہ آبادی اک دو سالاں وچ کروڑاں وچ ودھی سی تے نہ ہی آلے دوالے دی زمین مُک گئی سی جو دس لکھ دا مکان پنجاہ لکھ دا ہو جاندا! تے پھیر نہ تے لاہور دی آبادی گھٹی تے نہ ہی کوئی کال پیا یا بھوچال آیا جو اوہو پنجاہ لکھ دا مکان پھیر پندرہ ویہہ لکھ تے آگیا! ایس لئی رسد تے طلب راہیں ایہو جیہیاں معاشی حقیقتاں دا ویروا کرن والے سکولی طوطیاں توں ودھ کجھ نہیں ہوندے۔
ریل اسٹیٹ دا بُھکانہ وی ساری دُنیا وچ اک ہی واری پھلیا سی، ہن ہولی ہولی ہر تھاں تے پھٹ وی اک ہی ویلے وچ رہیا ہے۔ اسیں ریل اسٹیٹ دی ایس لئی شروع وچ مثال دتی ہے جو اک تے ایہہ آپ وستوں ہے (رہن لئی گھٹ تے خریدن ویچن لئی بہتی) تے دوسرے تسیں ایہدے نال بھگت وی چکے ہو، تے تسیں جاندے ہو قیمتاں دے چڑھن دیاں کنیاں کنیاں وجہاں دسیاں جاندیاں سن جنہاں دا اج کوئی ناں وی نہیں لیندا۔
تیل، آٹا، چاول تے ہور لوڑ دیاں شیواں وی بازارو وستاں ہین۔ ہن لوکیں ورتن لئی فصلاں نہیں اگاوندے، بازار وچ ویچن لئی جنساں اگاوندے ہین۔ جدوں دا دنیا وچ نواں معاشی نظام ہوئیا، انفارمیشن ٹیکنالوجی نال ملکاں وچکار پینڈے گھٹ ہوئے ہین اودوں دی دنیا دی منڈی وی اک ہی ہو گئی ہے۔پہلاں جے اک سی پر ہن تے بہت ودھیرے اک مک ہو گئی ہے۔ ایس لئی جے نیویارک دی پٹرول منڈی وچ قیمت اُتے جاوے گی تے ساری دنیا دیاں منڈیاں وچ اوہو بھاء ہو جاوے گا۔ ایسے طرحاں آٹے، چاولاں، دالاں دی منڈی ہے، اوہناں دیاں قیمتاں وی جے اک ملک دی (خاص طور تے سپر پاور امریکہ دی منڈی وچ) منڈی وچ ودھے گی تے سارے جہان وچ اوہ مُل ہو جاوے گا۔
منڈیاں نوں ایس گل نال کوئی غرض نہیں جو ودھدیاں قیمتاں دا کیس مُلک تے کیہ اثر پوے گا۔ آٹے دیاں قیمتاں تن گنا ہون نال امریکیاں دے بجٹ تے تھوڑا جیہا فرق پوے گا کیوں جو اپنی آمدن دا دس فیصد کھان پین تے لاوندے ہین پر پاکستان ہندوستان وچ بہتے غریب نویاں قیمتاں تے بھکھے مر جان گے کیوں اوہ پہلاں ہی اپنے بجٹ دا ستر اسی فیصد کھان پین تے لا رہے سن۔ پر منڈی نوں ایس نال کیہ لینا دینا؟
تسیں غور کرو وستاں وچوں سب توں پہلاں پٹرول دیاں قیمتاں ودھیاں۔ ایہہ قیمتاں اودوں ودھنا شروع ہوئیاں جدوں ریل اسٹیٹ دا بھٹھہ بہہ گیا تے مالیاتی سرمایہ کار ایس مارکیٹ وچوں نس گیا۔ پر اوس نے نس کے جانا کتھے سی؟ اوہ ریل اسٹیٹ منڈی وچوں نکل کے پٹرول، گیس تے انرجی دی منڈی وچ وڑ گیا تے پٹرول دی قیمت ریل اسٹیٹ وانگوں اُپر چڑھنا شروع ہو گئی۔ سن دو ہزار چار وچ پٹرول دا اک بیرل تریہہ ڈالر دا سی جیہڑا دو ہزار ست وچ پنجاہ ڈالر تک پہنچیا سی۔ پھیر اک سال توں وی گھٹ چر وچ شوٹ وٹ کے اج اک سو ستاراں ڈالراں تیکر پج گیا ہے۔
ایس اک سال وچ دنیا وچ ترقی دیاں چھالاں تے وجیاں نہیں جو پٹرول دی قیمت ودھدی۔ سگوں ترقی دی شرح کتے تھلے آ گئی: ریل اسٹیٹ دا بھکانہ پھٹن نال معاشی ترقی دا بھکانہ وی بہت ساریاں ملکاں وچ پھٹ گیا۔ نہ ہی اک سال وچ پٹرول تے گیس دی سپلائی وچ کوئی ذکر جوگ گھاٹ آئی ۔ بس ہوئیا ایہہ جو مالیاتی سٹے باز ایس منڈی وچ وڑ گئے تے اوہناں پٹرول دے بھکانے وچ ہوا بھرنی شروع کر دتی (ایہہ بھکانہ وی اک دن پھٹے گا ضرور)۔
جد ریل اسٹیٹ وچ ہور مندی آئی، سٹاک مارکیٹ وی تھوڑی تھڑکن لگ پئی تے مالیاتی سٹے باز دوجیاں وستاں دی مارکیٹ وچ وڑ گئے۔ ایہہ سٹے باز وستاں دی مارکیٹ وچ اودوں ودھیرے دھاوا بولدے ہین جدوں حقیقی شرح سود گھٹ ہووے۔ (ایہہ دلیل کجھ تکنیکی ہے جے چاہو تے ایس پیرے توں چھڑپا مار کے اگلے پیرے تے چلے جاؤ) اصلی شرح سود افراط زر دی شرح نوں منفی کرکے متھی جاندی ہے۔ مثال دے طور جے بینک باراں فیصد شرح سود تے قرضہ دے رہیا تے اوس ویلے افراط زر دس فیصدی ہے تے پھیر حقیقی یا نقد شرح سود دو فیصد ہوئی۔ حقیقی شرح سود عام شرح سود نوں گھٹ کرکے وی تھلے لیاندی جا سکدی ہے تے افراط زر ودھن نال وی تھلے آؤندی ہے۔ بش انتظامیہ تے امریکہ دے مرکزی بینک نے اپنے معاشی سیاپے توں بچن لئی شرح سود گھٹ کیتی۔ پھیر افراط زر وی ودھیا۔ اہناں نال حقیقی شرح سود ہور تھلے آئی۔ جیویں پہلاں کہیا گیا ہے ایہہ اوہ ویلے ہوندے نیں جدوں مالیاتی سٹے باز وستاں دی مارکیٹ وچ وڑدے ہین۔ کیوں؟ ایس سوال دا جواب دین توں پہلاں ایہہ ویکھئیے جو وستاں دی منڈی ہوندی تے چلدی کیویں ہے۔
امریکہ وچ کنک دی سب توں وڈی منڈی کنساس شہر وچ ہے۔ اوس منڈی وچ آڑھتیے تن مہنیے پیشگی توں لے کے سال سال پہلاں ہی کنٹریکٹ خرید لیندے ہین۔ ایہہ کنٹریکٹ تن تن مہینیاں دے وقفے نال ودھدے ہین۔ اک کنٹریکٹ پنج ہزار لال کنک دیاں بھریاں خریدن دا ہوندا ہے۔ دو ہزار اٹھ دے کنٹریکٹ مارچ، مئی، جولائی، ستمبر تے دسمبر وچ مکدے ہین۔
ہن جیس بندے نے مارچ دا کنٹریکٹ خریدیا سی اوس کنک دی پنج ہزار بھریاں مارچ لین دا عہدنامہ کیتا سی۔ اوس دس یا ویہہ فیصد بیانہ دتا تے باقی بروکر (دلال) نے پیسے سود تے پائے۔ کنٹریکٹ خریدن توں بعد جے فی کنٹریکٹ قیمت تھلے آگئی تے بروکر ہور پیسے منگے گا۔ جے کنٹریکٹ دی قیمت ودھدی ہے تے بروکر چُپ کرکے بیٹھا رہندا۔ جد کنٹریکٹ دی اخیری تاریخ آوندی ہے تے یا تے کنڑیکٹ خریدن والا اوس نوں اگے ویچ چکیا ہوندا تے یا پھیر پنجاہ ہزار بھری کنک اوس دے گھر پہنچ جاندی ہے۔
ایہہ مستقبل دے کنٹریکٹ خریدن والے دو طرحاں دے لوک ہوندے ہین۔ اک تے اوہ جنہاں نوں اوس وست دی لوڑ ہوندی ہے۔ اوہ سوچدے ہین جو مستقبل دیاں قیمتاں دے اتار چڑھا توں بچن لئی کنٹریکٹ خرید لوو۔ مثال دے طور تے ایر لائناں پٹرول دے لمے چر دے کنٹریکٹ خریدیاں ہین، آٹے دا کاروبار کرن والے کنک دے کنٹریکٹ خریدے ہین۔ دوجے خریدن والے سٹے باز ہوندے ہیں جنہاں دی گنتی کتے ودھ ہوندی ہے۔ اصل وچ اوہ قیمتاں نوں بہتا تھلے اوپر کردے ہین۔ ایہہ دس یا ویہہ فیصد بیانہ دے کے لکھاں دے کنٹریکٹاں نال کھیڈدے ہین۔ اہناں دا اسی فیصد سرمایہ ادھار تے لیا ہوندا ہے ایس لئی جد حقیقی شرح سود گھٹ ہووے ایہہ شیر ہو جاندے نیں۔
ہن اسیں عالمی مالیاتی سٹے بازی ول پرتدے ہاں۔ جے کنساس دی منڈی وچ کنک دے اک کنٹریکٹ دی قیمت دگنی ہو گئی تے دنیا دیاں باقی منڈیاں وچ وی دگنی ہو جاوے گی۔ کیوں جو جے ایہہ نہ ہووے تے وچولے سستی تھاں توں لے کے کنساس دی منڈی وچ اچے بھاء تے ویچ دین گے۔ ایس لئی سپر پاور تے دوجیاں وڈیاں معاشی طاقتاں دے مالیاتی سٹے باز ساری دنیا وچ وستاں دیاں قیمتاں متھن وچ کامیاب ہوندے ہین۔ خاص طور تے اج دے ماحول وچ جدوں انفارمیشن ٹیکنالوجی ودھ گئی ہے تے دنیا دے سب ملکاں نے بیرونی سرمایہ کاری دے لالچ وچ اپنیاں منڈیاں وڈیاں طاقتاں دیاں کارپوریشناں تے مالیاتی سٹے بازاں لئی کھول دتیاں۔ ہن سرمایہ کاری آوے نہ آوے، عالمی مالیاتی سٹے باز ضرور آون گے۔
غریب ملکاں اپنیاں منڈیاں کھول کے اک پاسے تے وڈیاں طاقتاں دیاں متھیاں قیمتاں اپنے سر لے لئیاں تے دوجے پاسے اپنی روایتی پیداواراں دا وی بھٹہ بٹھا لیا۔ مثلاً پچھلے دساں سالاں وچ عالمی بیوپاریاں ویت نام ورگیاں سستیاں تھاواں توں چاول لے کے ہیٹی ورگے ملکاں وچ ویچنا شروع کیتا۔ ہیٹی وچ اپنا چاول اگاونا مہنگا سی۔ ایس لئی لوکاں چاول اگاونا بند کردتا تے عالمی منڈی دے غلام ہو گئے۔ ہن جد عالمی منڈی وچ چاول دیاں قیمتاں تن گنا ہو گئیاں تے ہیٹی دے لوک چاول خرید ہی نہیں سکدے تے بھکھے مر رہے ہین۔
پر عالمی مالیاتی سٹے باز چاول دیاں قیمتاں انج ہی ودھائی جا رہے ہین جیویں ریل اسٹیٹ دیاں ودھیاں سن۔ اوہناں لئی ایہہ مالیاتی کھیڈ ہے جیس وچ ارباں ڈالر منافع کمایا جاوے گا۔ ایہہ سٹے باز ہن اینے بہتے کیوں ہین تے کیوں ایڈے وڈے دھاڑے مار رہے ہین؟ ایس دا جواب اگلی قسط وچ۔
کنک تے تیل دے مُل بارے جانکاری لئی تسیں ہیٹھاں دتے لنک ویکھو
