'امریکہ وچ اسمان ڈگ پیا'

' کیہڑا اسمان ڈگ پیا ' اردو یاں انگریزی وچ ایہہ اکھان ہووے تے ہووے پر امریکہ وچ ایہہ سچ ثابت ہوندا ہے جدوں نیو یارک وچ امریکہ تے خورے دنیا دے وی سب توں وڈے کاروباری مرکز وال سٹریٹ وچ امریکہ دے سب توں پرانے تے وڈے انویسٹمنٹ گروپ ' لیہمن برادرز ' دا راتوں رات دیوالیہ ہو جاندا ہے۔

امریکی تاریخ وچ کہندے ہین جو اُنی سو تریہہ دی دہائی دی سب توں وڈی کساد بازاری توں مگروں امریکہ دا ایہہ سب توں وڈا اقتصادی بحران ہے۔

پر اقتصادیات دے پنڈت تے ایہہ وی کہہ رہے ہین جو اُنی سو تریہہ دے ' ڈپریشن ' دے دناں وچ تے لیہمن برادرز نوں ڈب دیاں ہوئیاں نوں اک کاروباری فرم ' پالکی ' نے خرید لیا سی پر مگروں دے تے لیہمن برادرز ٹائٹنک جہاز وانگوں ڈب دیاں ڈب دیاں دو تن ہور وڈے بینک وی نال لے گیا ہے۔

ٹی وی تے اک معاشی ماہر کہہ رہے سن جو ایہہ امریکہ وچ لوکاں لئی بینکاں وچ پیسے یاں اپنی ساری عمر دی کمائی نوں سرمائے دے طور تے رکھوان لئی چنگے دن نہیں ہے۔ سمجھ لوو جو اوہی دن ہین جدوں پاکستان وچ نواز شریف دی حکومت سی تے صدر غلام اسحاق خان اپنے ملن والے لوکاں نوں کہندے پھردے سن جے اوہ صحیح حقیقت بیان کرن تے لوک بینکاں وچ اپنے پیسے رکھوانا چھڈ دیون۔ امریکی انویسٹمنٹ بنکاں دی وی کجھ انج ہی صورتحال ہے۔

لیہمن برادرز امریکہ وچ گھراں دی خرید فروخت دا سب توں وڈا انویسٹمنٹ ادارہ سی جیہدے وچ وال سٹریٹ دیاں وڈیاں وڈیاں فرماں تے بندیاں نے ارباں ڈالر دا سرمایا لایا سی۔

پچھلے سالاں توں مارٹگیج مارکیٹ وچ ودھدی ہوئی قیمتاں دے کارن مارٹگیج دیاں ادائیگیاں دے توازن وچ اک انج دا وڈا بحران آیا ہویا ہے جیہدے ہیٹھ گھراں دیاں قیمتاں اسمان نال گلاں کرن لگیاں تے لکھاں لوک امریکہ وچ اپنے گھراں دی ودھدی ہوئی مارٹگیج ادا نہ کرسکے تے قرضہ دیون والی کمپنیاں تے بینکاں نے اپنے وگڑدی بنک شیٹاں دے کارن فور کلوزر لا دتے۔

مارٹگیج دیاں ودھدیاں ہوئیاں قیمتاں تے اوہدی عدم ادائیگی دی صورت وچ بوہت سارے لوکاں نوں امریکا وچ بے گھر ہوونا پیا ہے۔ مارٹگیج انڈسٹری وچ بحران اینا ودھیا کہ حکومتی تے عدالتی حکماں وچ انج دے گھر رئیل سٹیٹ دیاں فہرستاں وچ ہین جنہاں دی قیمت کوڈیاں دے بناء کجھ سو ڈالر وی لگی۔ فور کلوزر نوں ویکھدیاں ہوئیاں اک امریکی اخبار نے کارٹون چھاپیا سی جیہدے وچ وائٹ ہاؤس دی عمارت تے اہناں لفظاں دی تختی لگی سی '' وائیٹ ہاؤس آن سیل ۔'

اج پندراں ستمبر دی سویر لہمین برادرز نے دیوالیہ قنون ہیٹھ آپنے آپ نوں دیوالیہ اکھوان دی درخواست دتی تے ایہہ خبر جنگل دی اگ توں وی کالھی نال نیو یارک دی سٹاک مارکیٹ توں لے کے دنیا دیاں مارکیٹاں تیکر کھلر گئی تے ویکھدیاں ویکھدیاں آسٹریلیا سنے وڈیاں سرمایا کار کمپنیاں نے لیمن برادرز توں اپنے کنٹریکٹ مُکا دتے۔

لیمن برادرز نے اپنی دیوالیہ دی درخواست وچ کہیا ہے جو اوہدے تے تن سو اُنتی بلین ڈالردا قرض ہے جدوں کہ اوہدے اثاثے تریہہ سو اناٹھ بلین ڈالر دے ہین۔ ویکھدیاں ہی ویکھدیاں نیویارک دی سٹاک مارکیٹ وچ انج دی مندی آئی جیہڑی امریکی تاریخ وچ ڈپریشن دے مگروں کدی نہیں آئی۔

امریکی میڈیا نے اہنوں ' اسمان ڈگنا' آکھیا۔ کئی سرمایا کار کمپنیاں تے فنانشل سروسز فرماں دیاں نبضاں ڈبن لگیاں ہین۔ برصغیر وچ پرانے زمانیاں وچ جدوں بنیہ (بنیہ کسے مذہب قوم رنگ تے نسل دا ناں نہیں ) دیوالیہ ہو جاندا سی تے اوہدے اعلان دے طور تے دن نوں وی اپنی ہٹی تے اُتے ' دیوا یا دیپ بال کے رکھدا سی۔خورے ایسے دیوالیہ بنیاں نوں ویکھ کے ہی عظیم صوفی پنجابی شاعر وارث شاہ نے کہیا ہووے گا '' ہٹی سڑے کراڑ دی جتھے دیوا نت بلے ۔'

اک ہور وڈی کمپنی ڈاؤ جونز لہیمن برادرز دے دیوالیے دے اعلان توں مگروں وال اسٹریٹ وچ پنج سو پوائنٹس تے بند ہوئی جیہڑی کہندے ہین جو امریکہ وچ ورلڈ ٹریڈ سنٹر تے ات واد دے دھاڑیاں توں مگروں بھیڑی مندی ہے۔

امریکی اقتصادیات دا بھیڑا حال تے اُس ویلے ویکھن وچ آرہیا ہے جدوں توںمارٹگیج مارکیٹ وچ ' فور کلوزرز' ہوون لگا ہے۔ پر لیہمن برادرز ورگیاں کمپنیاں وال سڑیٹ دے اوہ بولد نہیں جنہاں دے سینگاں تے امریکہ کھلوتا ہے۔

امریکی سستی محنت وچ دنیا دی سب توں وڈی منڈی ہے۔

ویکھنا ایہہ ہے جو امریکہ دا وچلا پوش تے محنت کشاں تے ایہدے نال کنا اثر پیندا ہے۔ کئی دیہاڑ پہلوں میرے نیوجرسی وچ اک سنگی نے کہیا سی ' اسیں نیو یارک تے نیوجرسی وچ گیاراں ورہے رہن توں مگروں ہن ہیوسٹن جارہے آں کہ اوتھے گھر تے زمین سستی ہے۔ تریہہ ایکڑ پندراں ہزار ڈالر وچ ہے۔'

ہفت روزہ اکانومسٹ موجب امریکہ دا بھیڑا حال ایس لئی ہے جو امریکہ دو جنگاں لڑ رہیا ہے۔ اک امریکی ماہر تے اقتصادیات دے پروفیسر نے کہیا ہے جو ایہہ جنگاں تن ٹریلین ڈالر دیاں ہین۔'

بحرحال امریکہ وچ صدارتی چوناں وچ جنگ توں وی اُتے اقتصادیات نمبر ون ایشو بن کے ابھر آیا ہے۔ دوہواں صدارتی امیدوار باراک اوبامہ تے جان مکین نے معاشی صورتحال تے گل کرنی شروع کیتی ہے۔ ایس وار خورے امریکی ووٹر اپنے ووٹ نوں ' پاکٹ بک ' یعنی اقتصادی مسئلیاں تے تولے تے پرکھے۔