کتیاں اتے بلیاں نوں جو کجھ اسیں کہندے ہاں، کافی حد تک اوہ سمجھ لیندے ہین۔ اک تازہ کھوج توں پتہ لگا ہے کہ کتے بندیاں دی بولی دے بہت سارے لفظ، بناں سکھائے وی، سمجھ لیندے ہین اتے اوہناں نوں یاد رکھدے ہین۔ جرمن کھوج کاراں نے سرحدی کھیتر وچ قلی نسل دا اک کتا دیکھیا ہے، جس دا ناں ریکو ہے۔ ریکو نوں ٢٠٠ توں ودھ لفظاں دا علم ہے اتے اوہ بچیاں وانگ نویں لفظ وی جھٹ سکھ لیندا ہے۔ جدوں اوس نوں کھڈونیاں والے کمرے وچوں اک نواں کھڈونا جس دا ناں اوہنے پہلاں نہیں سنیا سی، لیاؤن لئی بھیجیا گیا تاں اوہنے ١٠ واریاں وچوں ٧ واری صحیح کھڈونا چک کے لیاندا۔ خورے کتے دی سمجھ اس طرحاں کم کردی ہے کہ پرانے کھڈونیاں دے ناواں توں تاں اوہ چنگی طرحاں واقف ہے، ہن جیہڑی نویں آواز آئی ہے ایہہ کسے نویں کھڈونے دا ناں ہے۔ اس لئی اوہ جانے پچھانے کھڈونیاں نوں چھڈ کے، کمرے وچ پیا کوئی نواں کھڈونا چک لیاؤندا ہے۔ ایسے طرحاں بلیاں دی اک مالک زنانی یاد کرکے دسدی ہے کہ اک وار اوس دیاں بلیاں کیڑے مکوڑیاں دے مگر دوڑ رہیاں سن تاں کیڑے مکوڑے اڈ گئے۔ بلیاں چپ کرکے بیٹھ گئیاں۔ تھوڑے جہے وقفے بعد مالکن نے پچھیا، کیڑے مکوڑے کتھے ہین تاں بلیاں کجھ دیر اوس دے منہ ول سوالیہ نظر نال تکدیاں رہیاں تے فیر کیڑیاں مکوڑیاں دا پچھا کرن لگ پئیاں۔
ایہناں تجربیاں توں ایہی گل ابھر کے آؤندی ہے کہ جانور نہ صرف ساڈی بولی نوں سمجھدے ہین، سگوں اوہناں وچ وکھریاں وکھریاں ہور بولیاں نوں سمجھن دی قابلیت وی ہے۔
کتیاں دی بولی سکھن دی قابلیت دا انحصار اس گل اتے ہے کہ گھر وچ کیہڑی بولی بولی جاندی ہے اتے گھر وچ پریوار دے اک ممبر دے طور اوہناں نال کس طرحاں دا سلوک کیتا جاندا ہے۔ میرے آپنے کتے بہتیاں بولیاں سمجھدے ہین۔ میں اوہناں نال انگریزی تے ہندی وچ گل کردی ہاں، جد کہ گھر وچ کم کردا ہور سٹاف اوہناں نال بنگالی توں لے کے بھوج پوری تک کئی بولیاں وچ گل کردا ہے۔ اوہ ساڈیاں ساریاں دیاں گلاں نوں آسانی نال سمجھ لیندے ہین۔ چواوا نسل دے کتے جو آپنے جدی دیس (میکسیکو) وچ رہندے ہین، سپینی بولی وی سمجھ لیندے ہین۔ چینی نسل دے چؤ چؤ کتیاں نوں کینٹونیز تے مندارن سمجھ آ جاندی ہے۔ پوڈل نسل دے جتل کتے فرانسیسی بولی چھیتی سکھ لیندے ہین۔
جاپانی کھوج کاراں نے پتہ لایا ہے کہ پالتو پنچھی نہ صرف انسانی بولاں دی نقل کردے ہین سگوں اوہ وکھ وکھ بولیاں دی پچھان وی کر لیندے ہین۔ اوہناں نے جاوا چڑیاں نوں دو مشہور جاپانی ناولاں دے انگریزی اتے چینی ترجمے سنائے۔ اوہناں نے ناولاں نوں جاپانی بولی وچ نہیں پڑھیا کیونکہ اس بولی نوں ایہہ پنچھی عام طور تے سندے ہی رہندے سن۔ اک پنچھی جیہڑا آپنے ٹکانے تے بیٹھا سی، اوہنے پہلاں انگریزی ترجمہ سنیا اتے اوس نوں انگریزی ترجمہ سنن توں بعد ہی کجھ کھان دتا گیا۔ فیر کھوج کاراں نے انگریزی اتے چینی ترجمیاں دے ریکارڈ وچوں وچوں بدل بدل کے وجا کے سنائے اتے پنچھی نوں اودوں ہی کجھ کھان دتا گیا، جدوں اوہ دوویں ترجمے سن کے آپنے انگریزی والے ٹکانے تے جا کے بیٹھ گیا۔ پنچھیاں نے ٧٥ فیصدی ویلے وچ انگریزی ریکارڈنگ دی صحیح پچھان کیتی۔ دو ہور پنچھیاں اتے وی ایہی تجربہ کیتا گیا اتے اوس دا اوہی نتیجہ نکلیا۔ پر دوواں پنچھیاں نوں اودوں ہی کجھ کھان دتا گیا جدوں چینی ترجمے والا ریکارڈ وجایا گیا۔ بندیاں وچ وکھ وکھ بولیاں دی دھنی اتے اچارن نوں سن کے اوہناں نوں پچھانن دی قابلیت ہے، اوہناں بولیاں نوں وی پچھانن دی جیہناں نوں اوہ نہیں جاندے۔ انج جاپدا ہے کہ پنچھیاں وچ وی ایہی قابلیت ہے۔ ایہہ گل اوس پروفیسر نے آکھی جیہڑا اس کھوج دا مکھی سی۔ اتے ایہہ قابلیت پنچھیاں وچ ہی نہیں ہے، سکھائے ہوئے چوہے وی وکھریاں وکھریاں بولیاں نوں پچھان لیندے ہین۔ بارسلونا دے سائنسداناں دی رپورٹ ہے کہ بندیاں وانگ چوہے وی اچارن دی دھنی توں لفظاں دے معنی سمجھ لیندے ہین۔
اک بولی توں دوجی بولی دے فرق نوں سمجھن دی ایہہ اچیچی قابلیت ہن وکھ وکھ تن تھندھاری ذاتیاں وچ وی دیکھی گئی ہے۔ اوہ تن ذاتیاں ہن : انسان (نوجنمے اتے وڈے دوویں) چوہے اتے دکھنی امریکہ دے ٹیمرون باندر۔ پروفیسر مارک ہوزر اتے اوس دے ہارورڈ ساتھیاں نے نالو نال ڈچ اتے جاپانی بولیاں دیاں وکھ وکھ آوازاں بارے ٹیمرون باندراں اتے فرانسیسی چھوٹے بچیاں دے ردعمل نوں ٹیسٹ کیتا۔ دوویں اک بولی دے بلاریاں نوں اونے چر تک سندے رہے، جد تک کہ اوہ بور نہیں ہو گئے، اک نہیں گئے۔ جدوں بلاریاں نے بدل کے نویں بولی بولنی شروع کیتی تاں بچیاں نے دودھ چنگھن دی رفتار تیز کرکے آپنی گھٹ دلچسپی دا وکھالا کیتا۔ جانوراں دی اس قابلیت نوں ویکھ کے اس بارے انسانی قابلیت دی اہمیت گھٹ جاندی ہے۔ اس کھوج توں پہلاں بندے آپنی بہتر قابلیت اتے بہت مان کردے سن۔ اس کھوج نے سانوں آپنے اوس پرانے رشتے دار نال نیڑے توں جوڑ دتا ہے، جس توں اسیں ترقی کیتی ہے۔ ہوزر دا یقین ہے کہ بندیاں نوں بولی ترقی دی قابلیت اتے جانور پرکھیاں توں ورثے وچ ملی ہے۔ سانوں اجے وی پتہ نہیں کہ ساڈے دماغ وچ کیہڑا ینتر جڑیا ہویا ہے، جیہڑا سانوں وکھ وکھ بولیاں دا فرق دسدا ہے۔ پر اج سانوں اینا پتہ لگ گیا ہے کہ بندیاں دا ایہہ دماغی ینتر کوئی سپیشل (اچیچا) نہیں ہے۔ میرا یقین ہے کہ سانوں بولی نوں سمجھن جاں ترقی دین دی قابلیت آپنے تھن دھاری پرکھاں (باندراں، بن مانساں وغیرہ) توں وراثت وچ ملی ہے۔
پروفیسر ہوزر کہندے ہین، بولی آوازاں دی لڑی ہے جس دی اسیں حصے ونڈ لیندے ہاں۔ ٹڈے ارباں سال پہلاں پیدا ہوئے سن۔ اوہناں وچ وی آوازاں دی ونڈ کرن دی قابلیت ہے۔ کجھ آوازاں نوں اوہ ورتدے ہین اتے کجھ نوں نہیں ورتدے۔ پنچھی وی آوازاں دی ونڈ کر لیندے ہین، خاص کرکے گاؤن والے پنچھی۔ اس اصلیت نوں ویکھدیاں ایہہ کوئی حیرانی والی گل نہیں ہے کہ باندراں دی آواز وچ سیمواں ہوندیاں ہین اتے ایہہ سیمواں اوتھے اوتھے ہی ہوندے ہین، جتھے بندیاں دی بولی وچ ہوندے ہین۔ اس دا کارن ایہہ ہے کہ باندر ترقی دے پکھوں ساڈے بھرا ہین۔ جانور نہ صرف انسانی بولیاں اتے ہور جانوراں دیاں بولیاں ہی سمجھ لیندے ہین، سگوں اوہناں نوں ٹیلی پیتھی دی سمجھ وی ہے۔ اس کھیڈ نوں ازما کے ویکھو۔ تسیں اک کمرے وچ چلے جاؤ اتے اوتھے جا کے آپنے کتے بارے سوچو، سوچو، ہور سوچو۔ تسیں دیکھوگے کہ تہاڈا کتا اوتھے آ کے تہانوں لبھ لوے گا۔ جانوراں دی ٹیلی پیتھی بارے ہور گلاں اگلے لیکھ وچ لکھاں گی۔
