اگّ نال اُپرلی مِٹّی دی قریب دو فُٹّ تہہ بُری طرح نُقصانی جاندی ہے اَتے ایہہ قُدرتی تتّاں اَتے نمی توں وِہُونی (عاری) ہو جاندی ہے۔ سڑی ہوئی دھرتی ودّھ پانی منگدی ہے جہڑا کہ پہلاں ہی تھوڑا ہے۔ گَیساں نال میہنہ ودھدے ہین اَتے تیزابی چھِڑکا دِیاں صورتاں ودھدیاں ہَن۔ پانی دا گند رلا وی ودھدا ہے۔
ہر سال کنک اَتے جھونے دی مشینی کٹائی ویلے اُوس دی رہِند-کھونہد نوں اگّ حوالے کرن کرکے ہُندے نُقصان بارے لفظاں اَتے زبان راہیں بڑی چرچہ چلدی ہے جہڑی بہُتا کرکے دھوآں-رالی نال ہُندے نُقصاناں دوآلے ہی گُھمدی ہے۔ پر اِس سارے نال ہو رہے لُکویں نُقصاناں بارے پوری طرحاں خبردار ہون دی لوڑ ہے کیونکہ جے اسیں نہ سنبھلے تاں مکمل زندگی بُری طرح گڑبڑا جاوے گی۔ ایہناں لانبواں نال آئے ورھے ودھدے ورتارے وچ سڑن وادھے نال رُتّاں ’چ وی مندبھاگی تبدیلی آ رہی ہے جس دے بڑے ہی دُربھاگے اَتے دوررس سِٹّے نِکلنگے۔ سگوں ایہہ لانبو زرخیز مِٹّی، اَتے پانی نوں وی نِگل رہے ہَن جِنہاں توں بِناں انسانی زندگی قیاسی ہی نہیں جا سکدی۔
قُدرت نے اِس دھرت ’تے جو وی سِرجیا ہے، اوہ سہج ارتقاء دے عمل راہیں ہویا ہے۔ انسانی جیون دے ودھا لئی ضروری زمین تیار کرن لئی قُدرت نے لکھّاں ورھیاں دا سماں لیا ہے۔ بُھوئیں دے اِک زرخیز کن نوں وی پیدا کرن لئی بہُت سارِیاں کرنیاں دی لوڑ پیندی ہے۔ بھوئیں دی اِک اِنچ پرت تیار ہون وِچ قریب ١٠٠٠ ورھا بیت جاندا ہے اَتے زرخیز ہون وِچ تِنّ صدیاں۔ مِٹّی دھرتی دی اُپرلی پرت دا اوہ حِصّہ ہے جِتھے دھرتی اُپرلا بھُربھرا جماؤ اَتے ہوا (تے زمینی جغرافیائی سرگرمیاں اَتے جیو وی) آپس وِچ ملدے رہندے ہَن۔ مَوسماں دے اثر ہیٹھ چٹاناں اَتے دھرتی دی اُپرلی تہہ ٹُٹّن دے نتیجے وجوں مِٹّی ہوند وِچ آؤندی ہے۔ چھوٹے-چھوٹے اِک سَیلی پودے اَتے جیو ایِس وِچ پنپدے ہَن۔ گلدے-سڑدے ایہہ شیواں بھنّ-جوڑو حیاتیاتی تیزاب (آرگَینِک ایسِڈ) پیدا کردے ہَن۔ اِس وِچ جَیوِک مادہ دھرتی دے کھنِجاں نال رلدا رہندا ہے۔ ایہہ عمل سالاں در سال، صدی در صدی چلدا رہندا ہے۔ اِسے طرح بنسپتی، جیو-جنتو گل-سڑ کے ملّڑھ بندے رہندے ہَن۔ نویں کھنِج رلدے تے پُرانے ورتیندے، نِکلدے رہندے ہَن۔ اِنج مِٹّی پولی، زرخیز اَتے نمی بھرپُور رہندی ہے پر ایہہ سارا کُجھ بہُت ہولی واپردا ہے۔
بھُربھریاں سخت پرتاں توں بھوئیں جاں زرخیز تتّ پیدا کرن ویلے وکّھ-وکّھ قِسم دِے عمل جس طرح کہ ڈھُکواں سیک، ہواواں، نمی اَتے بارش وغیرہ اَتے چھوٹے-چھوٹے جیو تے اوناں راہیں ا پیدا کیتے عمل چٹاناں جاں سخت پرتاں نوں کھورن وِچ مددگار ہُندے ہَن۔ اِنج ایہناں عملاں دے اثر پاروں بھوئیں دی ترقی ہندی ہے۔ اِنج ہی بھوئیں دی زرخیز پرت ہور کئی کارکاں نوں سمیٹدی-نِگلدی ہوئی بندی ہے۔ اِسے پرت وِچ لکھّاں-کروڑاں نِکّے-نِکّے جاندار آپنا جیون چکّر پُورا کردے ہوئے بھوئیں نوں زرخیز اَتے انسانی جیون ’چ مُڈھلا رول ادا کردے ہَن۔ اِسے تھاں ’تے ہی ہوا چکّر، آب چکّر اَتے ضروری تتّاں دا چکّر چلدا ہے۔ اِس طرح تیار ہوئی بھوئیں ضروری تتّاں نال لبریز ہُندی ہے، جس وِچ وکّھ-وکّھ قِسم دے جیو ودھدے-پھُلدے ہَن۔ اِس وِچ ہی پانی جیرن (جذب کرن) اَتے ہوا چکّر پُورا کرن دی سکت ہُندی ہے۔ اوہی بنسپتی پیداوار لئی سطح دے طور ’تے کّم کردی ہے۔ زمین دی اُپرلی سطح جس وِچ بھرپُور فصل پھلدی ہے، دی ڈونگھائی صِرف ١٠ توں ١٥ سَینٹیمیٹر ہی ہُندی ہے۔ اِسے جگہ ہی پئے ہوئے ضروری تتّ دھرتی دے زرخیز جاں بنجر ہون دی تصدیق کردے ہَن۔
پودے دے ودھن لئی مُکّھ طور ’تے ١٦ تتّاں دی لوڑ پیندی ہے۔ ایہناں وِچوں آکسیجن، کاربن، ہائیڈروجن، نائیٹروجن، فاسفورس، پوٹاش، کَیلشیم، سلفر تے مَیگنیشیم مُکّھ تتّ ہَن جدوں کہ آئرن، زِنک، کاپر، مَینگنیز، بورون، سوڈیم اَتے مولیبڈَینم مددگار تتّ ہَن۔ آکسیجن، کاربن اَتے ہائیڈروجن نوں چھڈّ کے باقی تتّ مُکّھ طور ’تے زمین وِچوں ہی لاے جاندے ہَن پر پہلے تِنّاں لئی درست ماحول اَتے پچھلے ١٣ لئی ڈھُکواں سیک اَتے سِلھّ ہونی ضروری ہے۔ ایہناں تتّاں دی موجودگی اَتے صحیح بنتر ہی دھرتی دی زرخیزی دا پَیمانہ ہُندی ہے، ایس دا ایہہ مطلب نہیں ہونا چاہیدا کہ ودّھ سیک سوڈیم توں سوڈیم آکسائیڈ بنا دیوے جاں تپش یوریا نوں گَیس وِچ بدل دیوے۔ صحیح بنتر اَتے صحیح مقدار والے ایہہ سارے تتّ ہی بنسپتی دا جیون-چکّر پُورا کرن لئی ضروری ہُندے ہَن۔ لانبو ڈھُکویں سیک اَتے لوڑیندی سِلّ دی مقدار نوں گڑبڑا دِندے ہَن۔
دھرتی وِچ تتّ مُکّھ رُوپ وِچ دو طرح پئے ہُندے ہَن۔ کُجھ تاں سِدّھے ہی دھرتی دے کناں دے باہر جکڑے ہُندے ہَن اَتے کُجھ حِصّہ نمی وِچ گھُلیا ہُندا ہے۔ ایہہ اِک گھلن ملن والا عمل ہے پر سڑی ہوئی دھرتی گھلن ملن طور ’تے اِس عمل توں فارغ ہو جاندی ہے۔ تپش نال قُدرتی تتّ وی سڑ جاندے ہَن جاں نہ ورتے جان والے تتّ بن جاندے ہَن۔ یوریا کھاداں وغیرہ دے کیمیکل گَیساں وِچ بدل جاندے ہَن۔ اگلی فصل لئی ودّھ کھاد پاؤنی پیندی ہے اَتے پانی وی ودھیرے دینا پیندہ ہے۔
اِکلّے پنجاب وِچ ہی سالانہ ٢٦ لکّھ ہَیکٹیئر جھونا لایا جاندا ہے، جس دی اندازہ ١٦٣ لکّھ ٹن پرالی دا ٨٠ فیصدی حِصّہ ساڑیا جاندا ہے۔ اسیں اِس دی صحیح ورتوں کرکے قریب ٣.٥٠ لکّھ ٹن نِرول زرخیزی روڑی ہر ورھے حاصل کر سکدے ہاں۔ تھوڑی جہی محنت اَتے سمیں نال پر سَوکھے تے کفایتی ڈھنگاں نال نائیٹروجن، فاسفورس تے پوٹاش تتّ حاصل کیتے جا سکدے ہَن جِنہاں دا بازاری مُلّ کوئی ٢٣٣ کروڑ بندا ہے۔ پنجاب وِچ سالانہ ١٠.١ لکّھ ٹن نائیٹروجن، ٢.٠٨ لکّھ ٹن فاسفورس تے ٠.١٢ لکّھ ٹن پوٹاش دی کھپت ہُندی ہے۔ صِرف پرالی توں ہی ٢ لکّھ ٹن نائیٹروجن، ٤.٧٨ لکّھ ٹن پوٹاش اَتے ٣٣ ہزار ٹن فاسفورس حاصل کیتی جا سکدی ہے۔ اِکلّی نائیٹروجن دا ہی بازاری مُلّ کروڑ کُ بندا ہے۔ اِنج ہی پنجاب دے ٣٤ لکّھ ہَیکٹیئر رقبے وِچ بیجی جاندی کنک اَتے اُوس دے پھوکے جاندے ناڑ دے انکڑے گِنائے جا سکدے ہَن۔ پرالی اَتے ناڑ توں ورتوں یوگ چیزاں گتّا، کاغذ اَتے بِجلی وی بنائے جا سکدے ہَن۔
