پنجاب دے دانشور پرنسپل تیجا سنگھ نے اپنے ''گھر دا پیار'' ناں دے لیکھ وچ لکھیا سی کہ جیہڑا بندہ اپنے گھر نوں پیار نہیں کردا، اوہ اپنے پنڈ نوں پیار نہیں کر سکدا تے جیہڑا بندہ اپنے پنڈ نوں پیار نہیں کردا، اوہ اپنے جاں توں پیارے دیس نوں پیار نہیں کر سکدا۔ ساڈا وی ایہو آکھنا ہے کہ جیہڑا بندہ اپنے گھر، اپنے گھردے ممبراں تے اپنے آنڈھی گوانڈھی لوکاں نوں پیار نہیں کردا، اوکھے سوکھے ویلے اپنی سمجھ مطابق اوہناں دے دکھ درد وچ رلن دا مادہ نہیں رکھدا، اوہ اپنے پنڈ، شہر تے دیس نوں پیار نہیں کر سکدا۔ جیکر کوئی بندہ اجیہا دعویٰ کردا ہے تاں اوہ سرے دا جھوٹھا ہے، مکار ہے تے فریبی ہے جاں پھر مردہ ہے، جیوندی لاش دی طرحاں زندگی گواؤن والابندہ ہے۔
اس گل وچ جدوں اسیں بوہتے پنجابیاں نوں ویکھدے ہاں تاں پرنسپل تیجا سنگھ دے لیکھ وچ بیانیاں گئیاں کوڑیاں سچائیاں ہور وی شدت نال محسوس ہندیاں ہین۔ اسیں دیس نوں پیار کرن دا دعویٰ کردے ہاں پر اپنے صوبے نوں وساری بیٹھے ہاں۔ اس دا سبھ توں وڈا ثبوت ایہہ ہے کہ بھارت دے لگ بھگ بوہتے صوبے اپنے اپنے ستھاپنا دوس بڑے اتشاہ تے جذبے نال مناؤندے ہین۔ اپنی زبان، اپنے سبھیاچار، اپنے پچھوکڑ تے اپنے ورثے تے مان کردے ہین۔ اپنی قومی پچھان تے مان کردے ہین۔ پر ساڈا بابا آدم ہی نرالا ہے۔ سرکاراں توں لے کے عام لوکاں تک پنجابی صوبے دے بنن دن بارے پوری طرحاں اویسلے ہی رہندے ہین۔ بوہتے لوکاں نوں نہ اپنی ماں بولی پنجابی زبان نال پیار ہے تے نہ ہی پنجابی سبھیاچار تے پنجابی ورثے نال کوئی جذباتی موہ ہے۔ پنجاب وچ بوہتے پنجابی لوک زندگی اس طرحاں لنگھا رہے ہن جویں کوئی کرائے دے مکان وچ دن کٹی جا رہیا ہووے تے مکان نوں صاف ستھرا رکھن تے اوس دی سندرتا نوں برقرار رکھن دی جویں اوس دی کوئی ذمہ واری ہی نہ ہووے۔ پنجابیاں دی مانسک پرورتی اس سندربھ وچ پوری طرح اداسینتا والی ہے۔
پنجابیاں دے خاص طور تے دو ہی کم ہن، جائز ناجائز ڈھنگ نال پیسے کما لئے جاں وڈیاں وڈیاں کوٹھیاں تے مکان بنا لئے۔ (نوٹ-گھر تے کوٹھی وچ بڑا فرق ہندا ہے۔ کوٹھی جاں مکان گھر تاں ہی بندا ہے جدوں اوس وچ رہن والے لوک آپس وچ وی پیار کردے ہون تے مکان جاں کوٹھی نال وی بوہتا موہ رکھدے ہون) چار پیسے ودھیرے ہون تاں کوئی نہ کوئی دھارمک رسم ادا کر دتی۔ اجیہی رسم توں بعد دارو دیاں شبیلاں لاؤنا وی اکژ پنجابی گھٹ ہی بھلدے ہن۔ ایسے کرکے دوجیاں قوماں والے پنجابیاں بارے کہندے ہن کہ ایہہ ڈھگیاں وانگوں ہی زندگی گزاردے ہن۔
سچ مچ اپنے قومی سروکاراں بارے پنجابیاں وچ بہت ہی گھٹ فکر کیتی جاندی ہے۔ چلو غریب تے ان پڑھ لوکاں نوں تاں اس گل لئی چھوٹ دتی جا سکدی ہے کہ اوہناں نوں پڑھن لکھن دے موقعے نہیں ملے، روٹی پانی لئی بوہتی بھج نس وچ لگے ہون کارن ایہناں گلاں بارے سوچن لئی جاں کجھ کرن لئی اوہناں کول سماں نہیں ہے پر ہور پنجابی لوک جیہڑے پڑھے لکھے وی ہن اتے جنہاں کول اپنیاں ودھ توں ودھ تے گھٹ توں گھٹ لوڑاں پوریاں کرن لئی پیسے وی ہن، اوہناں وچوں وی وڈی گنتی وچ لوک قومی فکر توں کورے ہن۔
اجیہا ہون دے ان گنت کارن گنائے جا سکدے ہن۔ ایہہ کیہا جا سکدا ہے کہ اس خطے وچ ودیشی حملہ آوراں کارن لگاتار پنجابیاں نوں بدامنی دا ساہمنا کرنا پیا۔ اس خطے وچ لڑیاں گئےاں بوہتےاں سیاسی لڑائیاں وچ وی دھرماں نوں ہتھیار بنا کے ورتیا گیا۔ انگریزی سامراج نے وی لوکاں نوں ونڈ کے رکھن لئی اوہناں دیاں مذہبی پچھاناں تے تئسیاں نوں ہمیشہ ابھار کے رکھن دا کم کیتا تاں جو لوکاں اندر سانجھا قومی جذبہ نہ پیدا ہو سکے۔ایہہ سبھ تتھ اپنے طور تے صحیح ہو سکدے ہن پر اج اسیں ایہناں تتھاں دی قید وچ ہتھ تے ہتھ دھر کے نہیں بیٹھ سکدے۔ دوجے معنیاں وچ اسیں تاریخ دے بندی بن کے نہیں رہ سکدے، کیونکہ اسیں جیونا ہے۔
اپنا بہُپکھی پر سنتلت وکاس کرنا ہے۔ پنجاب وچ وسنا ہے۔ پنجاب ساڈی جنم بھومی ہے، کرم بھومی ہے۔ اس دھرتی تے رہندیاں، وچردیاں، لڑدیاں ساڈے پُرکھاں نے جو راس پونجی پیدا کرکے سانوں سونپی ہے، اوہ ساڈا ورثہ ہے۔ ورثے دی اس ترقی یاترا وچ ویداں، اپنشداں، رمائن، گیتا، مہابھارت اتے بدھ دھم آد شاستری گرنتھاں دی آپنی اہمیت ہے۔ پر ورثے دی ترقی دا ایہہ پینڈا جدوں صوفی لہر، بھگتی لہر تے گرمت تک پہنچدا ہے تاں ذہنی ترقی نویاں سخراں چھوہ جاندی ہے۔ سمیں دا ہانی نواں جیون فلسفہ، اک نویں جیون جاچ، اک نویں کرانتی کاری فلاسفی ابھر کے ساہمنے آؤندی ہے۔ سری گورو ارجن دیو جی اس ذہنی تے کرانتی کاری جیون فلسفے نوں آد گرنتھ دے رُوپ وِچ اکٹھا کر دیندے ہن، تاں جو ساڈیاں آؤن والیاں پیڑھیاں صدیاں تک اس توں روشنی لے کے اگاڑی راہ تے چل سکن۔ اس پڑاء تے پہنچ کے پنجاب دے اس خطے وِچ وسدے لوک پنجابی قوم دا روپ وٹا لیندے ہین، جنہاں دی آپنی پنجابی زبان ہے، جنہاں دا صُوفی لہر، بَھگتی لہر اتے گُرمت لہر دے روپ وچ آپنا جیون فلسفہ ہے۔
پر ساڈی بدقسمتی ایہہ ہے کہ اسیں آپنے اس علمی سرمائے بارے انجان ہاں۔ اس توں ٹُٹے ہوئے ہاں۔ آپو آپنیاں مذہبی رسماں پوریاں کردے ہوئے بھاویں اسیں آپنے اس علمی سرمائے نوں واچدے وی ہویئے پر عملی جیون وچ اسیں اس توں بہت دور ہاں۔
پنجابیاں دے پتن دا سبھ توں وڈا کارن ہی ایہہ ہے۔ جیکر اسیں صوفی فقیراں، بھگتی لہر دے سنتاں تے گورو صاحبان دیاں سکھیاواں نال جڑے ہندے تاں موقع پرست مذہبی تے سیاسی آگواں توں گمراہ ہو کے ١٩٤٧ وِچ اک دوجے دے لہو دیاں ندیاں نہ وہاؤندے۔ جیکر اسیں آپنے ورثے نال جڑے ہُندے تاں اس برصغیر دی ونڈ نہ ہُندی۔ جیکر اسیں آپنے ورثے نال جڑے ہُندے تاں ساڈے سماج دی رگ رگ وچ ظلم تے بے ایمانی نہ رچی ہُندی، اج اسیں زہراں پا پا کے آپنی دھرتی نوں بانجھ نہ بنا دتا ہُندا، اسیں آپنے ندیاں نالیاں نوں پلیت کرکے آپ آپنی تباہی نوں سدا نہ دتا ہُندا۔ اسیں آپنی امیری دی ہوس پوری کرن لئی قدرت دے ویہار اتے قدرت دی سندرتا نوں وگاڑ کے قیامت نوں واجاں نہ مار رہے ہُندے۔
ترقی دے (بربادی دے کہنا زیادہ ٹھیک ہے) جس پڑاء تے اسیں پہنچ چکے ہاں، اوتھوں اگے نویں شروعات کرن لئی سانوں ہن لوک پکھی تے قدرت پکھی نواں ترقی دا ماڈل اسارن دی لوڑ ہے۔ ترقی دا اجیہا ماڈل اسیں آپنے نروئے ورثے، سبھیاچار اتے پنجابی زبان نال جڑ کے اتے آپنے پُرکھاں دے تجربے توں لابھ چک کے ہی اسار سکدے ہاں۔
ایس لئی ضروری ہے کہ اسیں آپنے پنجاب نوں سچے دلوں پیار کریئے، پنجاب دی دھرتی نوں سچے دلوں محبت کریئے۔ پنجابی ورثے تے سبھیاچار نال جُڑیئے۔ آپنے اندر پنجابی مان پیدا کریئے۔
اسیں سمیں دے ہانی بن کے تُرن لئی سائنس، ٹیکنالوجی، کمپیوٹر سائنس اتے منصوبہ بندی وغیرہ نال جڑے سائنسی علم ضرور حاصل کریئے، لوڑ موجب دوجیاں زباناں وی ضرور پڑھیئے تے لِکھیئے پر ہر پنجابی نوں آپنی زبان ضرور پڑھنی تے لکھنی آؤنی چاہیدی ہے۔ ہر پنجابی دے گھر اک پنجابی اخبار ضرور آؤنا چاہیدا ہے اتے ہر پنجابی دے گھر دے کسے نہ کسے کونے وچ کجھ تھاں کتاباں لئی ضرور ہونی چاہیدی ہے۔ آپنی نویں پیڑھی نوں سانوں گھٹوگھٹ صوفی ادب، گرمت ادب اتے بَھگتی ادب دا علم ضرور دینا چاہیدا ہے۔ اجوکے کھپتکاری زمانے وچ آپنی نویں پیڑھی نوں صحت مند قدراں قیمتاں نال لیس کرن لئی اجیہا کرنا بے حد ضروری ہے۔
اس طرحاں دی سوچ تے اس طرحاں دی پہنچ نال ہی پنجابی قوم دوجیاں بھارتی قوماں دے مقابلے سمیں دی ہانی بن کے تُر سکدی ہے اتے آپنی پچھان وی قائم رکھ سکدی ہے۔
ایہناں سروکاراں نال چنگے طور تے جُڑن لئی آپنی قومی پچھان نوں اگھیڑن لئی سانوں ہر سال اک نومبر نوں پنجاب دے وجود وچ آؤن دے دن نوں ہر سکول، کالج اتے ہور سرکاری تے غیرسرکاری اداریاں وچ پورے جذبے نال مناؤنا چاہیدا ہے۔ اوہناں پنجابیاں نوں یاد کرنا چاہیدا ہے جنہاں نے پنجابی صوبے دی جدوجہد لئی قربانیاں دتیاں اتے جیلاں کٹیاں۔ اس دن پنجاب نوں سانوں صحت، تعلیم، روزگار اتے ہور سبھ پکھاں توں اگے لے کے جان لئی سوچنا چاہیدا ہے۔
اسیں ترقی کردے زمانے دیاں لوڑاں مطابق زندگی دے ہر کھیتر وچ ترقی وی کرنی ہے پر قدرت نال میل بنا کے وی رکھنا ہے۔ اس دے نال نال پنجابی زبان تے پنجابی سبھیاچار دے مڈھ تے آپنی پچھان وی بناؤنی ہے۔ اس بارے گوہ تے فکر کرن لئی ١ نومبر پنجاب لئی بہت ہی ڈھکواں دن ہے۔ آؤ، اس دن نوں ڈٹ کے منائیئے۔ پنجابی بنیئے تے پنجابی ہون تے مان کریئے۔
