پاکستان چراں توں اپنے لوکاں دیاں بولیاں دی قسمت تے اوہناں دی پدھر دا فیصلہ کرن وِچ ناکام ہو چکیا ہے۔ ایس ویلے وچکار اردو بنگالی دا جھیڑا اخیر ملک دے دونواں پاسیاں دے نکھڑن تے مُکیاسی۔ چھتی ورہیاں مگروں اسیں اجے وی دوراہے تے کھلوتے ہاں۔ گھٹو گھٹ تِن اہم بولیاں پنجابی، پشتو تے بلوچی دے پدھر دا ماملہ اجے تائیں حل نہیں ہوئیا ۔
پاکستان دے اُلٹ ہندوستانی سیاسی آگواں خاص کر پنڈت نہرو ہوراں نے مُڈھلے بولی مسئلیاں دا گویڑ لا لیا جیس کارن صوبیاں دیاں سرحداں وِچ کجھ بدلیاں کیتیاں گئیاں۔ زبان تے ادب نال جُڑے ہوئے مسئلیاں نوں کجھ حد تائیں حل کر لیا گیا سی تے ساریاں بولیاں تے ادب دی پرچار دا کم نویں حد بندی دے اندر رہ کے کیتاگیا۔
ساہتیا اکیڈمی بنائی گئی جیہدا سبھ توں اہم کم ہندوستانی لکھاریاں دا ''کیہدا کیہ اے؟'' Who's who نالے ہندوستانی ساہت انسائیکلوپیڈیا دی تیاری سی۔ Who's who?"'' دی سُوچی چار جلداں وچ چھپی جد کہ ہندوستان وچ بولیاں جاون والیاں ٢٥ زباناں دا انسائیکلوپیڈیا ٦ جلداں وچ سی۔ منیر گجر نے ایس انسائیکلوپیڈیا دے پنجابی حصے دا ترجمہ کیتا ہے۔
ساہتیا اکیڈمی نوں انسائیکلوپیڈیا تے چوکھی محنت کرنی پئی سی۔ سبھ توں پہلے سبھناں بولیاں دے اُگھے لکھاریاں دی میٹنگ دا ١٩٧٤ء وچ پربندھ کیتا گیا۔ اکیڈمی دا پہلا ہیڈکوراٹر دکھن وچ سی مگروں ایہنوں سبھناں دی نیڑتا واسطے دِلّی منتقل کر دِتا گیا۔ پراجیکٹ انگریزی وِچ سی تے رِیت مطابق انگریزی لکھاری، ٹیچر، تے ماہر ایڈیٹوریل بورڈ وِچ چھاگئے سن۔ پنجابی سیکشن لئی ایڈیٹرتے ایڈوائزوراں وِچ شاعر پربھ جوت کور، پروفیسر ہربھجن سنگھ، امریتا پریتم تے کرتارسنگھ دُگل رلتی سن۔
ایہہ متھیا گیا کہ ١٩٤٧ء توں پہلے جَمے سارے ہندوستانی لکھیکاں سَنے بٹوارے مگروں جَمے اوہناں لیکھکاں نوں رلایا جاوے گا جیہناں نوں اکیڈمی توں کوئی ایوارڈ ملیا ہووے ۔ ایہہ کجھ اوبھڑ لگا پر سبھناں نے قبولیا۔
پنجابی سیکشن وِچ ٢١٩ لکھتاں ٤٢ لیکھکاں تے سوجھواناں دِیاں شامل ہین۔ ایہناں وِچ اُگھے حصہ دار نیں ایس ایس سیخوں، ایس ایس کوہلی، ہرنام سنگھ شان، ونجارا بیدی، ایس ایس نور، کرتار سنگھ دُگل،گوربچن سنگھ طالب، پروفیسر پریتم سنگھ، ایس ایس اُپل، رتن سنگھ جگی، پربھ جوت کور تے کے ایس کانگ۔ پاکستان پنجابی ادبی حلقیاں نوں جاپدا اے پئی ساہتیا اکیڈمی اردو ادب بارے کسے وِی پراجیکٹ لئی عام طور تے پاکستانی اردو لکھاریاں تے سوجھواناں نال رابطہ کردی ہے جدکہ ایہو ماڈل پنجابی دے ماملے وِچ نہیں ورتیا جاندا اے۔
انسائیکلوپیڈیا وِچ ٢١٩ پنجابی لکھتاں چوں ٢٣ پاکستانی لیکھکاں بارے ہین۔ کلاسیکل مسلمان شاعر بابافرید، سلطان باہو، علی حیدر، بلھے شاہ، ہاشم شاہ، شاہ حسین، قادر یار، برخودار، فضل شاہ، مقبل، پیلو، خواجہ غلام فرید، میاں محمد بخش، وارث شاہ، نجابت، بابا وجید، امام بخش، فضل شاہ تے مولوی غلام رسول کتاب وِچ شامل نیں۔ ١٩ ویں تے ٢٠ ویں صدی دے لکھاری جوشو فضل الدین، مولا بخش کشتہ تے فیروزالدین شریف لسٹ وِچ ہین۔ اوپری سچیائی ایہو اے پئی شاہ محمد آف بٹالہ جیہناں نے سکھ سمے بارے لمی نظم '' جنگ نامہ ہند پنجاب'' لکھی اوہناں دا ''واراں دی صنف'' وِچ ذکر نہیں ہے۔
ودھیر دوجے شاعر تے لیکھک جیہڑے بٹوارے توں کئی چر پہلاں جَمے نالے پنجابی ادب وِچ چوکھا حصہ پایا اوہناں نوں شامل نہیں کتیا گیا ایہناں چوں اکھوں اوہلے کیتے گےاں وِچ شریف کنجاہی، ڈاکٹر فقیر محمد، چودھری شہاب الدین، سجاد حیدر، احمد راہی، منیر نیازی، نجم حسین سید، خرم بہاولپوری، اُستاد بردا، سائیں پشاوری تے پیر فضل ہوریں نیں۔
ہندوستانی لیکھکاں تے سوجھواناں دی کوششاں نال بنائی گئی ایس کتاب بارے پاکستانی وچار پاروں پاکستانی تنظیماں ''رائٹرز گلڈ یاں اکیڈمی ادبیات اِنج دے کسے وی منصوبے وِچ مکمل ناکام رہیاں ہین۔ اِنج دا اِک منصوبہ ایوب دور وِچ اودوں دے پنجاب یونیورسٹی دے وائس چانسلر نے بنایا سی۔ ایہہ ذاتی وجہ پاروں ہویا کیونجے وائس چانسلر پروفیسر حمید احمد خان دے گوڑھے یار پروفیسر فیاض محمود جیہڑے اردو دے نامور کہانی کار تے تاریخ دان وِی سن پاکستان ایئر فورس توں ریٹائر ہوگئے سی تے اوہناں نوں نوکری دی لوڑ سی۔ منصوبے دا مقصد ونڈ توں پہلاں بولیاں دی تاریخ تے ہندوستانی ادب دی تاریخ اُلیکنا سی۔ پروفیسر فیاض محمود پراجیکٹ دے ایڈیٹر انچیف سن تے ایس پروگرام دی چھتر چھانویں دَس جلداں بنائیاں جو پاکستانی ادب دے انسائیکلوپیڈیا دی مُڈھ بن چکیا اے۔ حمیداحمد خان تے فیاض محمود دے نکل جاون مگروں چھپیاں ہوئیاں جلداں ملن دی سوکھت چوکھی اوکھی ہو گئی سی۔
ایم اے پنجابی دے پاڑھو منیر گجر نے ڈاکٹر سعید بھُٹہ دی تھاپڑی اُتے ماسڑ دے تھیسس واسطے ایس کتاب دا پنجابی ترجمہ کرن دے چیلنج نوں قبولیا۔ ایس توں پہلے نارنگ دی '' ہسٹری آف پنجابی لٹریچر'' دا وی ایم اے پنجابی دا اک پاڑھو ترجمہ کر چکیا ہے لیکن میرے جاچے مطابق اوہ اجے چھپنا اے۔ ترجمہ پروفیسر خالد ہمایوں دی نگرانی وِچ کیتا گیا اے۔ منیر دی ایس کوشش دا اصل حقدار پنجابی ڈیپارٹمنٹ ہے جتھے اِنج دے کم چِراں توں بند ہین۔ مترجم تے پبلشرز دونویں کنڈ تھپن حقدار نیں۔
ابرار حامد اپنی پنجابی شاعری وجہوں اُچے ہوون دا دعویٰ نہیں کر سکدا۔ اوس نے اپنے ادبی پندھ دا مُڈھ اردو شاعر خاص غزل صنف توں شروع کیتا۔اوہدی سِک سی اوس نوں غزل کھیتر وِچ پچھان لبھے تے ایس خاصیت نوں قائم رکھن لئی اوہ اردو نظم لکھن توں پرانہہ رہیا۔ پر ماں بولی دی منگ تے زاہد حسن جیہے سنگیاں دے تھاپڑے نے اوہدی سوچ بدل دِتی تے اِنج اوہدے پنجابی شاعری دے سنگرہ وِچ شاعری دِیاں ساریاں صنفاں شامل نیں۔ دوجے چھاپے (ایڈیشن) وِچ ٧٣ ٹوٹے شامل نیں جدکہ پہلے ایڈیشن وِچ صرف ٢٣ سن۔ دوجے ٥٠ ٹوٹے ١٨ مہینیاں دوران لکھے گئے نیں۔
ابرارحامد سماجی قدراں دی ٹُٹ بھج تے مذہبی انتہاپسنداں دے رویے توں ہرکھیا اے۔
پنجی تیہہ نیں خون وِچ لت پت کر چھڈے حامد کنج دا مُسلا مسجد وڑیا ای؟
