بولی دی سانجھ دھرتی اُتے وڈی سانجھ ہے۔ انسان دے گھیو کھچڑی ہون دا اجے تک ایس توں وڈا ہور کوئی ذریعہ نہیں بنیا۔ جیہڑے اک دوجے دی بولی دیاں باریکیاں اتے گُھنڈیاں نہیں سمجھدے، اوہ اک دوجے نوں ڈونگھیائی وچ نہیں جان سکدے۔ بولی توں وی وڈی اک ہور سانجھ ہے، وچاراں دی سانجھ، پر وچاراں دی سانجھ بنن وچ وی بولی ہی ذریعہ بندی ہے۔ اپنے خیالاں نوں دوجے تک پہچاؤن وچ بولی ہی سبھ توں سوہنا پُل ہے۔ پچھلے ١٠٠۔٢٠٠ سالاں وچ سمے نے ایسا گیڑا کھاہدا ہے کہ پنجابی بولن والیاں لئی وکھر ی وکھری طرحاں دے حالات پیدا ہوگئے ہن۔ مسئلیاں دا روپ وی گیا تے لوڑاں وی۔
موٹے طور تے کیہ نے حالات تے کیویں دے دے نے مسئلے۔ پنجاب جغرافیائی طور تے دو حصیاں وچ ونڈیا گیا ہے۔ بوہتا پاکستان وچ تے تھوڑا بھارت وچ ۔ دونواں دا سیاسی پربندھ الگ ہے۔ پنجابی بھارت اتے پاکستان دے سارے صوبیاں وچ وی کھلرے پئے ہن اتے دنیا دے بوہتے سارے دیساں وچ وی رہندے اتے وس گئے ہن۔
جیہڑے باہرلے دیساں وچ گئے ہن، اوہ پنجاب وچ اپنی جڑھ ہری ویکھنا چاہندے ہن۔ پنجابی ہون دا احساس ہی اوتھے اوہناں دی روح دی خوراک ہے۔ پنجاب نالوں اک وکھری طرحاں دی مٹی لئی موہ جگاؤندی ہے۔ خورے ایس وچ اگلیاں پیڑھیاں دی پچھان دا کجھ چنتا ورگی چیتنا وی ہے۔ عالمی پنجابی کانفرنساں لئی اوہناں دے اُپرالےاں دی اک وجہ ایہہ وی ہے۔
بھارتی پنجاب وچ دلّی سرکار نال آڈھا لین والی سوچ کافی وزن دار ہے، کہ دلّی پنجاب نال دھکا کردی ہے پنجاب کر کے ۔'' جد کہ پاکستانی پنجاب دا اوتھوں دے باقی صوبیاں اُتے اثر ہے کہ پنجاب ساڈے اُتے بھارو ہے اتے کدی کدائیں دھکا وی کردا ہے۔ جتھوں تک اپنے گھر وچ پنجابی بولی دی اوقات دا تعلق ہے، اوس پکھوں بھارتی پنجاب دی حالت بہتر ہے۔ پہلی جماعت توں لے کے بی۔ اے تک پنجابی لازمی ہے۔ چونواں مضمون وی ہے۔ پنجابی سرکاری زبان ہے۔ پنجابی دے کئی روزانہ اخبار لکھاں دی گنتی وِچ چھپدے ہن۔ پنجابی لیکھکاں دی کوئی گھٹ بلے بلے نہیں۔ پوسٹ گریجوایشن تے کھوج دے پدھر تے کم ہورہیا ہے۔ بھانویں کجھ کمیاں ہو گئیاں نیں۔ کئی پنجابی ٹی وی چینل ہن، بھانویں کہ اوہناں پنجابیاں دا لُنڈ پُنے والا اثر ہی پھیلیا ہے۔ ڈی ڈی پنجابی دی کارگزاری سلاہن جوگ ہے۔
پاکستان وچ سرکارے دربارے بھانویں پنجابیاں دی چڑھت ہے پر پڑھائی لکھائی وچ پنجابی دی پُچھ پرتیت گھٹ ہے اتے اردو پردھان ہے۔ جیس دا کارن سیاسی ہے۔ ملک دی ونڈ ویلے دے صوہے ہی ونڈے گئے اتے لہو لہان ہوئے ہن، پنجاب اتے بنگال، جیہناں وچوں ایس وقت پنجابی ہی ہن جیہڑے دونواں ملکاں وچ کڑی بنن دی طاقت رکھدے ہن۔
سو، ایہہ ہن حالات، جیہناں وچ بھارت اتے پاکستان کدی جھگڑ پیندے نیں تے کدی من جاندے ہن۔ اک دوجے نوں ٹھِبی لاؤن نوں تیار رہندے ہن۔ پر ہُن ٥٠۔٦٠ سال بیتن مگروں کافی چانن ہو چکیا ہے۔ جگت سیاست دے تیور وی بدلے ہن۔ دیس ونڈ ویلے دے وجے سیک والی توں اگلی پیڑھی جوان ہوکے نویں بدلے زمانے مطابق مسئلیاں نوں سوچ اتے سمجھ رہی ہے۔ پر نال دی نال پچھلے کجھ سمے وچ اسیں کجھ ویکھ رہے آںکہ سیاسی پینتڑے بازیاں کارن دونواں ملکاں درمیان کاوڑ بڑی ودھ جاندی رہی ہے۔ تے ایں لگُو کہ ہُن ایہناں نوں کون مناوے تے کیوں مناوے؟
پہلی گل ہُن لڑنا گھُلنا ایہناں دے کسے طرحاں وی فائدے وچ نہیں۔ ایہہ دونویں ملک مسئلیاں نوں مل بیٹھ کے حل کرن۔ جے لڑن گے تاں ہتھیاراں دی دوڑ وچ پین گے۔ دونواں ملکاں دی ادھے توں ودھ آبادی تاں اجے بھُکھی ننگی ہے۔ ہسپتالاں وِچ کوئی دوائی نہیں، بچیاں نوں ایہہ پڑھاون جوگے نہیں۔ پین والا پانی نہیں دین جوگے تے ہتھیاراں دی دوڑ چوں ایہناں کیہ کڈھنا ہے۔ ایویں جھُگا چوڑ کروان والی گل ہے۔ ایہناں دے چنگے سانگے ہی ایہناں دی ترقی دی گارنٹی ہن۔
آنڈھ گوانڈھ ویکھو، کیویں پانیاں وچ گوریاں دے جنگی بیڑے پھر رہے ہن تے کروز میزائلاں دے مینہہ ورہا رہیا ہے۔ جے ایہہ دونویں نکیاں موٹیاں ضدیاں رُسیاں چھڈ کے من پین تاں ایہہ گل ایہناں دی ترقی دی پڑل بن جاوے تے دھاکڑ دیساں دی ایہناں بارے ماڑا سوچن دی ضرورت ناں پوے۔ ایس گل دا دونویں پاسیاں نوں پتہ ہے۔ احساس وی ہے پر دونواں ملکاں نوں جذباتی طور تے جوڑن والی جو کوئی کَڑی بچی ہے تاں اوہ ہے دونواں پاسیاں دے پنجابیاں دی بولی دی سانجھ، ادب دی سانجھ، وراثت دی سانجھ، رُک چج دی اتے عادتاں سبُھاء دی سانجھ۔
دونواں پاسیاں دے پنجابی بولی دی سانجھ کرکے اک دوجے نال جذباتی سانجھ محسوس کردے ہن، اونی ہور کسے وی ہور صوبے دے بندیاں نال نہیں کردے۔ ایہہ گل جیہڑے وی پنجابی اودھروں ایدھر آؤندے جاندے ہن، اوہناں نوں چنگی طرحاں پتہ ہے۔ ایس بارے رتی بھر وی شک دی گنجائش نہیں ہے۔ سانجھ دے ایس پُن نوں تگڑا کرنا، چوڑا کرنا پنجابیاں دی ذمے واری وی ہے، فرض وی اتے حق وی۔
کیونکہ ملکاں دی نفرت دا سبھ توں ودھ خمیازہ پنجابیاں نے ہی بھُگتیا ہے تے پنجابیاں نے ہی بھُگتنا ہے۔ دونواں پاسے پنجاب سرحداں اُتے ہے۔ باقیاں لئی تے جنگ تماشہ ہے، جد مرضی ٹِکا جیہا لا کے دھوتی پچھوں دی اڑگ کے، کر دیو حملہ، کر دیو حملہ بولن لگ پین گے۔ حملے دے معنے پنجابیاں توں ودھ کوئی نہیں جاندا ۔ جنگ کوئی مسئلہ حل نہیں کر دی، جنگ تاں آپ اک مسئلہ ہے۔ ناسمجھ، اکھوں انھی اتے فریبی سیاست کشیدگی نوں وی اپنی خوراک سمجھدی ہے۔ پنجابیاں نوں چاہیدا ہے کہ دونویں پاسے کندھ بن کے کھلو جان۔ تے کہنا کہ تُسیں نفرت کر کے ویکھ لئی، کجھ نہیں نکلیا۔ ہُن محبت کرن دا تجربہ کر کے ویکھو۔
ایہہ حُب پنجابیاں توں بناں کسے دے دِلوں نہیں اُٹھ سکدی۔ دماغوں تاں اُٹھ سکدی ہے، اوس دا وی سواگت ہے۔ کوئی حرج نہیں ہے، ایس وچ کہ بھارتی پنجاب وچ سکولاں وچ کسے پدھر تے شاہ مُکھی فارسی لپی سکھائی جاوے تے پاکستان وچ سکول پدھر تے گُرمکھی سکھائی جاوے۔ ایدھر اودھر دیاں ساریاں لکھتاں نوں جاننا سُکھالا ہوجاوے گا۔ ایسے ہون نال پنجابیاں نال جُڑیا سارا کجھ ودھے پھُلے گا۔ آخر پنجابی ١٤۔١٥ کروڑ لوکاں دی زبان ہے۔ ہائی ٹیک دے یُگ وچ وی جے ٥۔١٠ کروڑ والیاں فرینچ، جاپانی، جرمن اٹالین، سپینش زباناں اگے ودھ سکدیاں ہن، اپنی زبان وی، اپنی رہتل بہتل وی بچا سکدیاں ہن تاں پنجاب نوں کیہ گل ہے؟ ایویں دِل چھڈن والی گل نہیں ہے؟
پنجابی معاشی طور تے ایویں گئے گزرے نہیں۔ سریروں تگڑے نیں، دلیلوں تگڑے نیں، دلیر نےں، ساری دنیا وچ کھلرے نیں۔ اگلے لگن والے نیں۔ ایہناں نوں ایس ویلے لوڑ ہے پنجابی زبان دے ناں تے اکٹھے ہوکے دونواں مُلکاں دی سانجھ دا پُل بنن دی۔ اتے تھاں تھاں کھلرے ہوئے پنجابیاں نوں بولی دی سانجھ والے سوتر دے احساس وِچ پرون دی، سانجھ دے بُوٹیاں نوں سِنجن دی تے اپنی زبان دی ہر پکھوں مُکھ منگن دی۔
ہائی ٹیک دے یُگ وِچ پنجابی نوں دنیا دی ہور زباناں دے مقابلے اُتے لیاون دی اتے خاص کر کے پنجابی ثقافت دے اوہناں پکھاں نوں لبھن اتے مضبوط کرن دی، جیس نال پنجابی بندا جگ دی کسے وی نکرے بیٹھا، ایہہ ضرور احساس کرے کہ ''یار آخر میں پنجابی آں''۔ پنجابی ہون دے احساس دا ساری انسانیت نوں ہی اک نظر نال ویکھن والی کائناتی سوچ نال میں کوئی ورودھ نہیں ویکھدا۔ سگوں مینوں اِیویں لگدا ہے کہ پنجابی دی وراثت دی فلاسفی وچ ہی ایہدے اصل بیج پئے نیں۔ اتے ایس بیج نے ہی پُنگر کے ہی اسمان وِچ پھیلنا ہے۔ ہر بیج نے اُگنا تاں کسے مِٹی وچ ہی ہے اتے پنجابی بھوئیں سبھ توں زرخیز ہے۔
خورے پنجابیاں دی ایسے وراثت دے کارن ہے کہ جو ایہناں نوں ساری دنیا وچ کھلاری پھردی ہے تے ایہہ کِتے وی جاکے مِس فِٹ نہیں ہندے۔ ایس طرحاں دی سوچ دا سنیہا لے کے پنجابی ساری دنیا وچ پھیلن، چنگی گل ہے۔ ایسے وچ انسانیت دی بھلائی ہے۔ ایس رستے تے تُردیاں کجھ چندریاں یاداں وی پچھا کرن گیاں۔ کجھ کنڈے وی پُٹنے پین گے۔ پر مینوں بھروسہ ہے کہ شری گورو گرنتھ صاحب دی وراثت، صوفی سنت، سائیں میاں میر، بھائی مردانہ، غنی خان، نبی خاں، وارث شاہ، شاہ محمد، ہاشم ہوریں سانوں کتے وی کھُبن نہیں دین گے۔
غدری بابے، بھگت سنگھ، سرابھے اتے سامراجیاں مخالف ملکاں دی آزادی لئی لڑے سورمے ساڈا حوصلہ ودھاؤن گے۔ مُلک ٹُٹ وی جاندے نیں، بدل وی جاندے نیں، جتھے روٹی پانی ملے، سبھ مخلوق اودھر اِی چالے پا دِیندے نیں۔ وچار بدل جان تاں بندے دا مذہب بدل جاندا ہے پر بولی نہیں بدلدی۔ بولی ساڈی اصلی پوشاک ہے۔ پنجابی زبان تے پنجابیاں دی بھلائی ایس گل وچ ہے کہ ایہہ مذہب پرستی توں اُپر اُٹھ کے سوچن اتے اج تک دے پنجابیاں دی تاریخ اتے ادب نوں ساہویں نظر نال ویکھن گھیکھن۔ ایسا کرن لئی سوجھی اتے غیرت دونواں نوں جگاون دی ضرورت ہے۔ اجے تک تاں پوری طرحاں جاگی نہیں جاپدی۔ ہُجھاں ہُجھاں ماردے رہو، جاگے گی ضرور۔ اُدھم ناں ہوئی جاندی ہُندی ہے سبھ کجھ۔
