اقوام متحدہ نے 2008 ء نوں قومانتری بولی ورھے دے طور تے مناؤن دا اعلان کیتا اے تے یونیسکو اگلے بارہ مہینے ایس کھیتر وچ اپنیاں سرگرمیاں شروع کررہی ہے۔ اسلام آباد توں جاری ہون والے یونیسکو دے بیان موجب کہ 2000 ء وچ منظور کیتے گئے سمجھوتے مطابق چھے ٹیچے ایجوکیشن فار آل (ای۔ ای اے) تے ملینیم ڈیویلپمنٹ گولز (ایم آئی ڈی جیز) نوں حاصل کرن دے کوشش کیتی جاوے گی۔
یونیسکو آفس اسلام آباد نوں پاکستانی این جی اوز توں ضرور پُچھنا لوڑیندا ہے پئی ایس مَد وچ فنڈ لین والیاں این جی اوز نے علاقائی زباناں دی بڑھوتری تے ماں بولیاں نوں پاکستان وچ پرائمری تے سیکنڈری پدھر اُتے لاگو کرن وچ کیہ کم کیتے نیں۔
پہلی گل اے پئی باہروں امداد لین والی این جی او ز نے علاقائی زبان وچ ادبی جاگرتی پیدا نہیں کیتی۔ یونیسکو نے علاقائی زباناں دی تعلیم، کلچر، معشیت تے دوجیاں گنڈھیاں گلاں بارے سدھا ساہواں بیان جاری کیتا ہے پئی سرکار، سماجی ستھاں، تعلیمی ادارے، پروفیشنل ایسوسی ایشناں تے متعلقہ لوک اپنی سرگرمیاں تیز کرن تانجے" بولیاں، خاص کر مردیاں ہوئیاں بولیاں دی رِکھیا، بڑھوتری تے آدر نوں ہر طریقے نال تیز کیتا جاسکے"
یونیسکو پنجاب وچ آرکیالوجیکل تھاواں دی راکھی تے بحالی لئی بہوں گھٹ سرگرم ہے۔ یونیسکو ہُن ذور دیندا اے پئی " ہُن مقصد ایہہ اے پئی علاقائی اتے جگتی پدھر تے منیاں گئیاں بولیاں دی تنوع (انیکتا) تے بہوں بولی نظریئے دی اہمیت نوں تعلیم، انتظامیہ، قنونی اداریاں، ثقاتتی اظہار، میڈیا، سائبر سپیس تے بیوپار وچ منوانا ایں۔" سو یونائیٹڈ نیشن نال جُڑیاں ستھاں جیویں ورلڈ بینک جیہے اداریاں نے اُپرلیاں طبقیاں دے انگلش میڈیم سکولاں وچ پنجابی قائم کرن لئی مدد کیتی ہے جتھے کدی مقامی زباناں تے اوہدے اُستاداں دی مناہی سی انج دے وی کجھ ادارے سن جتھے طالب علماں نوں علاقائی بولی دی ورتوں اُتے سزا تے جرمانے کیتے جاندے سن۔ اِیہناں سکولاں دیاں پربندھیاں نے پڑھیار رسالیاں نوں انگریزی تے قومی زبان اردو وچ چھاپن دے پربندھ کیتے ہین جیس بارے یونیسکو دا کہنا اے " مقامی تے علاقائی علم تے سُجھ دی راکھی کرکے ہی ماحولیات دا بچاء ممکن اے تے ایہدی اہم کُنڈی مقامی تے علاقائی بولیاں ہین"۔
حقیقت اے ہے پئی پیڑھیاں بابا فرید، شاہ حسین، بلھے شاہ، سلطان باہو، بابا نانک، وارث شاہ، میاں محمد بخش تے دوجے پنجابی شاعراں دے علم تے سُوجھ توں وانجھیاں رہیاں کیونجے پنجابی خاص پدھر تک لازمی مضمون نہیں لایاگیا۔ یونیسکو دا آکھنا اے پئی" سانوں ہُن کالھی وچ کم کرنا پئے گا ۔ کیویں؟ انج دیاں پالیسیاں بناؤنا تے اوہناں نوں لازمی سراہن دی لوڑ اے پئی ہر بھربن (کیمونٹی) جتھے تیک کوشش کرے اپنی پہلی بولی یاں ماں بولی نوں ورتے نالے تعلیمی اداریاں وچ قومی علاقائی، تے جگتی بولیاں وچ ماسٹرز کروائے جاون۔"۔
پنجابی دا معاملہ پاکستان دیاں دوجیاں علاقائی بولیاں توں وکھرا ہے۔ 1840 ء انگریزاں نے سندھی نوں ذریعہ تعلیم بنایا کیونجے سندھ دا بمبئی توں بٹوارے دے کارن دوجے مسئلے سَنے اک بولی وی سی۔ سرحد وچ پشتو نوں سکھالی دا ذریعہ تے نہیں بنایا گیا پرصوبے دے کجھ علاقیاں وچ پڑھائی جاون لگی۔ ہُن ایہہ سرحد دے کجھ علاقیائی وچ پرائمری پدھرتے لازمی مضمون ہے جد کہ کجھ علاقیاں وچ طالب علم پشتو نوں اختیاری مضمون دے طور تے پڑھ سکدے ہین۔ سرحد دی اک تہائی آبادی ہندکو، سرائیکی یاں پنجابی ہے جیس پاروں پرائمری پدھر اُتےاکو جیہا ساہواں نصاب رکھن وچ اوکھت ہے۔ انج دا ای معاملہ بلوچستان وچ اے جتھے بلوچی تے پشتو بولن والیاں دی بہوں گنتری ہے۔ اکبر بگٹی نے بلوچی نوں سکھالی دا ذریعہ بناون دی کوشش کیتی پر ناکام رہیا سی۔
پنجاب دی حالت اوپری ہے۔ ڈاکٹر لاٹنر دے مطابق 1849 وچ صوبے دی اُساری ویلے پنجابی مسیتاں، گردواریاں تے دھرم شالیاں وچ قائم کیتے گئےسکولاں اندر پڑھائی جاندی سی۔ ایس ایجوکیشن سسٹم دی برطانویاں نے کھُل کے مخالفت کیتی کیونجے اوہناں نے اردو ذریعہ تعلیم متعارف کروایا مگروں پنجابی گرمکھی لپی اندر سِکھ پاڑھواں نوں لوائی گئی۔ پنجابی دی گرمکھی لپی نوں ویہویں صدی دے پہلے دہاکے وچ ریاست پٹیالہ وچ ذریعہ تعلیم بنایا گیا سی۔
فیر بڑی لمی جدوجہد مگروں پنجابی ماسٹر پدھر اُتے ذریعہ تعلیم بنی پر پرائمری، سیکنڈری تے کالج لیول تے لاگو نہیں ہوئی۔ مگروں پرائمری اتے سیکنڈری پدھر اُتے لاگو کیتے بِناں کالج وچ بطور مضمون پڑھائی جاون لگی۔ سرائیکی نال وی ایہو کجھ ہوئیا تے بہاولپور یونیورسٹی وچ ماسٹر لیول تے ایہدی سیہان کرائی گئی۔
اردو دا جھیڑا وی 2008 دے بولی ورھے وچ نبیڑنا چاہیدا ہے۔ ایہنوں 1947 ء توں آئینی حق نہیں ملیا۔ نیشنل لینگویج اتھارٹی دے چیئرمین دا کہنا اے اردو، اردو بولن والے صدر پرویز مشرف تے وزیراعظم شوکت عزیز دے ویلے وی اپنا جائز مقام حاصل نہیں کرسکی۔
