اک منکھ دی موت دے نال اک نسل، بولی تے اک وسیب دی موت

21جنوری نوں چھیکڑ لے تریوں ایاک منکھ میری سمتھ جو نز دی موت دے نالایاک وسیب تے بو لی وی ایس رنگ برنگے جہان وچوں مک مٹ گئے۔ ایہدے بارے اینکور یج ڈیلی نیوز تے نیویارک ٹائمز تیں وکھ کئی د وجے اخبارا ں وچ وی کالم تے لکھتاں چھپیاں ۔

انانوے سالاں دی ماری سمتھ جونز امر یکی ریاست الاسکا دے انڈین ایاک قبیلے دی اپنی نسل دی چھیکڑ لی تریوں منکھ سی۔ اوہ ناہ چھڑی اپنی نسل دی چھیکڑلی تریوں منکھ سی ہتھوں اپنی ایاک بولی ریڑھ نال بولن والی وی چھیکڑلی منکھ سی۔
اوہ 18 مئی 1918 نوں کورڈووا الاسکا وچ جمی۔اوہ اپنے ناں دا ایہہ مطلب دسدی ہو ندی سی "بڑی دوروں لوکاں نوں بلاؤن والی اک اواز"

اوہنے اینکوریج وچ اپنے گھر ایس جہان توں چلانا کیتا۔ اوہ اپنی نسل دی چھیکڑ لی تر یوں منکھ سی جس نے ا پنی بولی اپنے چالو چوگردے وچ اپنے ما پیاں کولوں سکھی۔ اوہنوں چیف دے اعزازی خطاب نال وی سدیا بلایا جاندا سی۔

اوہنوں ا پنی بولی نوں سانبھن دی ڈاڈھی سدھر سی۔ اپنی بولی بڑی ریڑھ نال بولن دے گن کارن اوہنے الاسکا یونیورسٹی فئیر بینکس دے ماہر لسانیات پروفیسر میخایل کراؤس نال ایس سانگے بڑا ہتھ و نڈایا۔ اوہ آؤن والیاں پیڑھیاں لئی اپنی بولی نوں لکھتی روپ وچ سانبھنا چاہندی سی تاں جے اوہ ایہنوں سکھ سکن تے ایہنوں نویں حیاتی دے سکن۔ اوہناں ایس پروفیسر نوں بولی دی شبداولی تے گرائمر لکھن وچ وی ہتھ پوایا۔ اپنی اک بہن تے چچیر دے سنگ نال اوہنے پروفیسر میخایل کراؤس نوں ایاک کہانیاں وی سنائیاں جنہاں نوں کتابی روپ دتا گیا۔

"اوہناں دے چلانا کرن نال اک بو لی جاندی رہی اے" ایس ہینس اتے پروفیسر کراؤس دا ایہہ آ کھنا اک پوہندی حقیقت اے۔ اوہناں ایہہ وی آکھیا جے "الاسکا دیاں دوجیاں ویہہ جدی بولیاں دا مقدر وی انج دا ای اے"۔ اوہ ایہناں نوں ایس جوہ دی سوجھ سیانف دا ا نملا خزانہ آ کھدے نیں تے سمجھدے نیں "جے اساں ایہہ وی گوا دتا تے اس دے نال اسیں انملا الاسکا وی گوا دیاں گے"۔

ماری سمتھ جونز دی دھی بیرنس گیلووے دے مطابق اوہناں دی ما تا ڈھیر پکھوں تریوں انڈین سن تے ساڈ ی بھاکھ مطابق اوہ چھیکڑلی تریوں ایاک سن۔

ا یس وائی والی ساؤانی نوں ا پنی حیاتی وچ بڑیاں اوکڑاں نال واہ پیا پر اوہ بڑے چج نال ایہناں نوں نبڑی۔ اوہ بڑ ی ڈاڈھی منکھتا دی مالک سی۔
انی سو اٹھتالی وچ اوہدا ویاہ اک چٹی نسل دے مچھیرے ویلیم ایس سمتھ دے نال ہویا۔ ایہناں دے نوں بچیاں وچوں ست اجے جیوندے نیں۔ ایہناں وچوں کسے نے وی ایاک بولی نہیں سکھی اوہ سارے اوس ویلے پلے ودھے جدو ں انگریزی توں اڈ کسے ہور زبان وچ گل بات کرن نوں بھیڑا سمجھیا جاندا سی۔

خبراں اخباراں توں دور رہ کے وی اوہ ا پنی رجھی ہوئی حیاتی دے سانگے جگت وائی رکھدیاں نیں ۔ ایاک قبیلے دی جدی جوہ وچ رکھاں دی کٹائی دے وردھ اوہناں بڑی دوڑ بھج کیتی۔اوہناں اقوام متحدہ وچ دو وار امن تے جدی بولیاں دی راکھی بارے گل بات کیتی۔

پروفیسر میخایل کراؤس دے مطابق، اوہ پچھلے پندراں سالاں وچ اکلی ایاک بولن والی ہوون کارن ڈاڈھی اکلی سی۔ اوہ ایس گل نوں وی چنگا بھاکھدی سی جے چھڑا کوئی اوہدے جیہا ہور منکھ ای ایہہ سہی کر سکدا اے جے اپنی ونگی دے چھیکڑلے منکھ ہوون دا کیہہ مطلب اے "جس ترکھے بھا اتھل پتھل پئی ہوندی اے ایہدے مطابق الاسکا دی جدی بولیاں د ے بیں مارن دا ایہہ مڈھ اے اخیر نہیں۔ اوہ ایس بھو تے ایہدی اچیچتا نوں بڑا بھاکھدی سی تے اوہنے ایس وڈے ہینس دے ا یس شعلے نوں بڑی شان تے مان نال چائی رکھیا۔"

بولی کسے منکھ تے ٹولے دی پچھان ہوندی اے۔ اک بولی دے اسرن وچ سے صدیاں لگدیاں نیں۔ ایہدے مڈھ بجھن توں لے کے وکھریاں وکھریاں پدھراں توں ہوندی ایہہ اپنی وکھرتا دی اساری دی منزل تے اپڑدی اے۔ ایس ساری واٹ وچ سماجی تے وسیبی کارنیاں دے نال نال ان گینویں انبھاکھے منکھاں د ے اساروی گناں توں وکھ بولیاں دے پارکھاں دا سیر وی ایہدے وچ رلیا ہوندا اے۔ ایس اسارن وچ منکھاں دیاں لوڑاں، سدھراں ، یاری دوستی، ویر وٹہ ، رسم رواج، دھرم تہوار، گیان کلا، فطری مناظر، قدرتی آفتاں توں وکھ ہور ا نگنت کارن رلتی ہوندے نیں۔

بولی بندیاں دے آ پسی میل جول، بندے تے گیان دھیان دے جہان دے سنبندھ توں وکھ تواریخ تے وسیب وچ رلکدی روح ہوندی اے ، پر جتھے کسے بولی دے ہون وچ آون دا کارن بڑا من کھچواں، حیران کرن والا تے کسے سماج دے اگے ودھن وچ وی بڑا ہتھ پواؤ تے سلاھن جوگ اے اوتھے ای روزی روزگار تے وسیبی دھروھ دھکے دے سٹے وچ جہان توں کسے بولی دا مکنا مٹنا اک وڈا دکھانت تے بہت وڈا ہینس اے جیہدے سٹے وچ اک مانسی نسل تے وسیب دی تواریخ، اک بولی تے اس وچ سانبھی سوجھ سیانف دا اوہ سارا خزانہ اک سانجھی سماجی وسیبی موت دے مونہہ پے جاندا اے۔

اقوام متحدہ دی جنرل اسمبلی نے مئی دو ہزار سات وچ، ورہے 2008 نوں بولیاں دا جگت ورہا مناؤن دا ہوکرا دتا ہے تے ایہدی پربندھی اپنے ادارے یونیسکو نوں مڑھی اے۔

اسیں ہیکھی رکھنے ہاں جے ایہہ ادارہ زور دھگانے دی اخیر نوں اپڑدی بولیاں دے بچا تے اوہناں دے ودھن نسرن لئی بولیاں دے ایس جگت ورہے دے سانگے بڑی بھلیا ئی تے سلاہن جوگ ویہار تے چالے دی وکھالی کرے گا۔