٭شاہ حسین کالج پہلا ادارہ سی جس پاکستان وچ پہلی وار ایم اے پنجابی دیاں کلاساں چھوہیاں ـ۔ پھیر پنجا ب یونیورسٹی نے وی سانوں مکھ رکھدے ہوئے پنجابی دا شعبہ کھولیا تے ایم اے پنجابی دیاں کلاساں چھوہیاں۔ نجم حسین سیدّ جو شاہ حسین کالج وچ شعبہ پنجابی دے آگو سن اوہناں نوں پھیر پنجاب یونیورسٹی وچ شعبہ پنجابی دا آگو متھیا گیا۔
٭شاہ حسین کالج دے اُستاداں تے پڑھیاراں مل کے لہور وچ تےجا کُھلا تھیڑ اُساریا۔ دوجے دو کُھلے تھیڑ لارنس گارڈن تے گورمنٹ کالج وچ سن ۔ ٭ ضیاء الحق دے ویلے وچ کامرس تے ہور دوجیاں کلاساں پاروں شاہ حسین کالج دے پڑھیار تے اُستاد وی کھلر گئے ۔
ایہ گلاں پروفیسر منظور احمد نے روزوار اخبار نیوز دے اون ساہی تے علی سلطان نال گل بات وچ کیتاں ۔
پروفیسر منظور احمد جو ایس ویلے بیاسی ورھیاں دے نیں پر نہ اینی عمر دے وکھالی دنیدے نیں تے نہ مسوس کراندے نیں ۔ 1926وچ بغداد وچ جمن آلے منظور جی اُنج امرتسر توں نیں ۔ اوہناں 1952توں آپنا تعلیمی پیشہ چھوہیا تے اسلامیہ کالج ' ایف سی کالج وچ نفسیات دی پوسٹ گریجویٹ کلاساں نوں پڑھاون پچھوں 35 ورھیاں دی اُستادی مگروں ایم اوہ کالج توں ریٹائیر ہوئے نیں ۔
منظور صاحب ساری حیاتی لہور رہے نیں ۔ کدی وی اوہناں دی حیاتی بناں ٹیچے دی نہیں رہی ۔ اُستاداں تے پڑھیاراں دی لہر دے اک عملی کامے تے رلتی پاروں اوہ اوہناں پہلے اُستاداں وچوں نیں جیہناں اُتے اوس ویلے دی سرکار نے مقدمہ بنایا تے اوہناں تے دوجے سنگیاں پہلا لبرل آرٹس دا کالج شاہ حسین بنایا۔ منظور صاحب نہ سگوں بہت آدر جوگ اُستاد نیں بلکل چنگے مخولی وی نیں۔ ایتھے اسیں اوہناں دی گل بات دنیدے پئے آں۔
سوال: کیہ تُسیں سانوں پاکستان وچ پڑھیار لہر بارے کجھ دسو گے ؟
منظور صاحب: پہلی پڑھیار واج 1948 وچ ڈھاکے چُکی گئی ۔ محمد علی جناح نے اوس ویلے آکھیا اردو ساڈی قومی تے تعلیمی بولی ہوسی۔ پر اوس ویلے پڑھیاراں چوکھا وکھالا کیتا ۔ایہناں وچوں اک پڑھیار شیخ مجیب رحمان وی سی۔
دوجی پڑھیار لہر کراچی وچ 1951-52وچ چھوہی ، جس ایہ واج چکی پئ تعلیمی ادارے گھٹ نیں تے فیساں بہوں زیادہ ۔ اوسے ویلے (ایوب وارے) پڑھیاراں نے تن ورھے دے ڈگری کورس ورودھ وی وکھالا کیتا ۔ دو ورھیاں دے کورس نوں تن ورھیاں تیک کچ دتا گیا سی تے جس دا مطلب سی پڑھیاراں نوں وادھو فیس تارنی پیندی سی ۔ میں اوس کمیٹی دا حصہ ساں جس تن ورھیاں دے ڈگری کورس دا متا پکایا سی ۔ ایہ بڑا بھیڑا ویلا سی ۔ پڑھیاراں تے دباء سی تے کئ انڈرگرونڈ ہو گئے ۔ پر اخیر اوہ جت گے تے 1961-62اوہناں دیاں منگاں من لیاں گیاں تے ڈگری کورس دو ورھیاں دا ہو گیا۔
پڑھیاراں تے اُستاداں 1963-64وچ یونیورسٹی آڈینیس ورودھ وی وکھالا کیتا جس نوں چوکھا دبایا گیا ۔ دوجیاں شیواں توں اڈ' اُستاداں نوں بناں کسی چتونی یاں کارن نوکریوں کڈھیا جا سکدا سی ۔ پڑھیاراں 1966 وچ ایوب وارے ـ' اعلان تاشقند' ورودھ وی وکھالا کیتا ۔
سوال ۔ اوس ویلے اُستاداں اک تگڑی جتھے بندی سی جیہڑے کھبے بنے دے سن ؟
جواب ۔ اوس ویلے اُستاداں دی اک ٹھیلی ٹھالی تے کُھلی مل ورتن سی ۔ اُستاداں دی جہد اجے پوند وچ سی ۔ اسیں سارے تعلیمی سدھار لئی کم کردے پئے ساں ۔ پنجاب ٹیچرز یونین(جیہڑی ونڈ توں کم کردی پئی سی) سکولاں دی پدھر اُتے کم کردی پئ سی تے اوس ویلے ٹیچراں دی اکلی رجسٹرڈ ٹریڈ یونین سی ۔
اک ہور اُچیچی تنظیم گورمنٹ کالج وچ لیکچرر ایسویشن سی تے یونیورسٹیاں دیاں اکیڈمک سٹاف ایسویشن دیاں ایسویشناں پورے ملک وچ سن ۔ میں مغربی پاکستان کالج ٹیچرز ایسویشن دا حصہ ساں (ڈبلیو پی ڈی اے) جیہڑی چنگی جڑی تے اُگھڑویں تنظیم سی تے جس دے ممبراں وچ پورے ملک توں غیر سرکاری کالجاں دے اُستاد وی رلتی سن ۔
اساں ایس پاروں ایہہ تنظیم بنائی کیوں جو اسیں محسوسدے ساں پئ سرکار آپنے آپ نوں بدو بدی تعلیم وچ واڑدی پئ اے ۔ ایہہ پہلے ای نصاب بناون وچ رُجھی ہوئ اے پر اسیں نصابی کُھل چاہندے ساں تاں جو تعلیم نوں پوند توں لے اخیر تیک ویتریا جا سکے ۔ ایہہ سرکار دا کم نہیں اے پئ اوہ تعلیم دے نقشے بنائے تے مڑ اوہناں نوں لاگو وی کرے ۔ ایہہ کم اُستاداں دا اے ۔ اساں بُلارا وی دتا '' تعلیم اک ناتقسیم عمل اے ــ، سارے اُستادو اکٹھے ہو جاؤ''۔ ـ
ًَ ساڈی سیاسی منگ ایہہ سی پئ نرا اُستاداں اُتے ادراھک اک تعلیمی کمیشن بنایا جائے جیہڑا تعلیم نال جڑے ساریاں مسلیاں نوں حل کریسی تے مڑ اجہیے حل پیش کرے گا جس نوں سرکار فنڈ کرے گی ۔ مطلب پئ کوئی سرکار دا پنگا نہ ہوسی ۔ پر ایسٹبلشمنٹ نے ایس نوں منیا نہ ۔ سرکار چوکنی ہو گئی تے کجھ اُستاداں بر خلاف غیر اسلامی سر گرمیاں پاروں مقدمہ ٹور دتا ۔
ایہہ یحیی خان دے ویلے دی گل اے تے اجیہے سرکڈھ اُستاد جویں ایرک سپرین ، امین مُغل ، ظہور احمد تے میرا ایس مقدمے وچ ناں دتا گیا ۔ مینوں ایہہ دسن دیو پئ ایہہ ساڈی وار (تارےخ) وچ میککارتھی مت دی کلم کلی مثال اے ۔ سانوں ملک تے جگ وچ چنگی مشہوری لبھی ۔ اک خبر اِنج لگی : اُستاد کحچری وچ ۔
پر اخیر وچ ایرک نوں معطل کر دتا گیا تے میری تے امین دی چُھٹی ہو گئی ۔ ایس مقدمے مگروں اُستاداں دی لہر ٹھکو ڈولھے کھا گی ۔ جد سرکار جمہوری ہووے اِنج دیاں شیواں نال فرق نہیں پیندا ۔ ہر کوئی سمجھدا اے شیواں اگانہہ نوں جاندیاں نیں پر جد آمریت ہووے ہر شے ڈراوا بن ٹکردی اے ۔
سوال : پر کیہہ اوس ویلے کھبا دھڑا تگڑا نہیں سی ؟
جواب : کھبے کدی وی تگڑے نہیں سن ۔ کیمونزم تے مارکسزم اک مذہبی ریاست وچ پورے نہیں آوندے ۔ اوس وارے وچ اوہ دھڑے جو کھبے دی اگوائی کردے سن ایس پاروں اُگھڑویں سن پئ مذہبی اینے تگڑے نہیں سن ۔ اوہناں دی سرکار وچ کوئی صاضری نہیں سی ۔
سوال: کیہہ تُسیں سانوں ڈاڈھا اثر پاون آلے شاہ حسین کالج بارے کجھ دسو گے ؟
جد مینوں تے امین مُغل تے ایرک سپرین نوں سرکاری اداریاں وچ پڑھاون توں ڈھک دتا گیا تاں اساں 1969وچ شاہ حیسن کالج کھول لیا ۔ اےہہ نکا جہیا کالج سی پر ایہہ خاص سی کیوں جو اسیں متھے نصاب توں بناں پڑھاندے ساں تے پہلی وار پڑھیار تے اُستار کُھل کے گلاں کر سکدے سن ۔ سارے ناواں آلے اُستاد اُتھے پڑھاندے سن تے ساڈے کول ڈاکٹر اجمل ورگے وی سن جو گورمنٹ کالج دے پچھلے پرنسپل سن تے ڈاکٹر نذیر احمد جہیڑے ساڈی تعلیمی کمیٹی دے چیرمین سن ۔ اسیں کجھ شعبیاں وچ پیشہ ورانہ سکھلائی وی دنیدے ساں جویں راھس ، جرنلزم تے تقریر بازی جس بارے پہلے کسے سُنیا نہیں ہونا ۔ ایس کالج نوں اک اُچیچا رہتلی کالج سمجھیا جاندا سی ۔ سوال : مڑ کیہہ ہویا؟ جواب : جد بھٹو راج وچ آیا اوس 1972 وچ تعلیم نوں قومیا لیا تے کالج ریاست دی مالکی وچ تر گے ـ پھیر کئ اُستاد چاہندے سن پئ تعلیم نوں قومیا لیا جاوے ـ ساڈیاں فکراں نریاں اکیڈمک نہیں سن اسیں چنگی تنخواہ وی چاہندے ساں ـ اُستاداں نوں ایس مگروں چنگے گریڈ وی لبھ گے ـمینوں یاد اے کئ اُستاد مال روڈ اُتے آپنے ریتی گون پا کے مارچ کردے سن ـ
بھٹو اوہناں وچوں سی جس ماڑیاں نوں تعلیم دتی ـ کتاباں سستیاں سن ، تعلیم آپے ساریاں نوں لبھ گی ـ پر ہر شے پُٹے پاسے تر پئ جد ضیاء آیا ـ تعلیم ہیٹھاں ول تر پئ ـ
سوال : ایہہ اوہ ویلا اے جد پڑھیار گرمی خورے ہو گے تے مارن کُڈن تے اُتر آئے ـ
جواب : ہاں ایہہ اُداس ویلا سی ـ ضیاء نے سجے پاسے دی پڑھیاراں نوں آپنے مطلب لئ ہلا شیری دتی ـ اےہہ پہلی وار سی پئ ہتھیار سٹوڈنٹ سیاست وچ آئے ـ دو سرکڈھویں گروپ سن اسلامی جمیعت طلبہ تے مسلم سٹوڈنٹ فیڈریشن جیہناں دے بڑے ڈاڈھے مارو ٹاکرے ہوئے ـ اوہناں دا لین دین سی اسحلے ویچن آلیاں نال ، نشیاں آلیاں نال تے ناجائز پیسے اُگران آلیاں نال ـ نرے ناں دے لبرل کھبیاں نوں اداریاں توں پرے سُٹ دتا گیا ـ پھیر ایہہ کہانیاں سن پئ ایہہ سٹوڈنٹ کیویں ہوسٹلاں اُتے مل ماردے نیں تے پڑھیاراں نوں جسمانی تسیہے دنیدے نیں ـ کئ پڑھیار مارے گے ـ ایس نوں کوئی وی لگام نہ پا سکیا تے ایہہ کئ ورھے چلیا ـ ایم کیو ایم وی اوس ویلے 1978وچ سرکاری سرپرستی وچ پڑھیار لہر پاروں اُٹھی ـ کیمپس اسحلیاں نال بھر گے تے ایس دے اثر اجے تیک چلدے پئے نیں ـ
سوال : تسیں وکیلاں دی لہر بارے کیہ سوچدے اوہ تے پڑھیاراں دی جہد بارے؟
جواب : اجہیاں لہراں خلاء وچ نہیں ہوندیاں ـ اوہناں دا اک پچھوکڑ ہوندا اے ـ اک ویلے لگدا سی پئ ایہہ مشرف نوں لا مارن گے پر اِنج نہ ہویا کیوں جے سیاسی لہراں نوں سےاسی آگواں دی لوڑ ہوندی اے ـ مینوں اجیہی سیاسی لہر نہیں دسدی جو سانوں سیدھ وچ لے جاوے ـ ایہہ لوک جو ساڈی اگوائی کردے پئے نیں صیح آگو نہیں نیں ـ سیاسی لہراں سینے اُتے گولیاں کھا کے بندیاں نیں ـ ہن سیاست کتھے وے ؟ ایہہ نرا راج اُتے مل مارنا اے ـ
سوال: کیہ تُسیں سمجھدے اوہ پڑھیاراں نوں سیاست وچ حصہ لینا چاہیدا اے ؟
جواب : بلکل ـ ہور تاں ہور انگریزاں نے ایہہ حق دتا سی ـ اک اُستاد سیاسی پکھوں سوچ سکدا اے تے پڑھیار تنظیماں بنا سکدے نیں ـ اسیں برطانیہ نوں اک دبیل وارے پاروں چیتے کردے آں پر اوہناں سانوں اوہ تعلیمی بنتر دتی جس نوں اسیں اج وی مندے آں ـ کیہ جناح ، نہرو تے گاندھی برطانوں تعلیم دی جمے جائے نہیں سن ؟
