آپنیاں دی ستائی تے دوجیاں دوارا اپنائی پنجابی وِچاری کی کرے؟ اِک اجیہا سوال ہے جو نِرنتر طور ’تے پنجابی لوکاں نوں دھرم،سیاست تے کلچر ’تے ونڈ رِہا ہے۔ پنجاب وِچ مُسلماناں نے اُردو، ہِندواں نے ہندی نوں اپنایا تے پھل سروپ پنجابی وِچاری چھڑی سِکّھاں دی بولی ہی بن کے رہ گئی۔ سِکّھاں نے وی فِرقُو سوچ دا رستہ لے کے پنجابی نوں سِکّھاں دی زبان ہی اعلانیا جس دے پھل سروپ پنجاب وِچ پنجابی گھٹّ-گِنتی دی زبان بن گئی جس وجہ توں ونڈ توں پہلاں اُردو دا بول بالا رِہا اَتے سیاسی برتری پاروں ہندی نے آپنا اثر قائم کر لیا۔ بدلدیاں حالتاں وِچ انگریزی دے آون نے پنجابی دی ستھِتی نوں ودھیرے وِگاڑن وِچ بلدی ’تے تیل پاؤن دا کّم کیتا۔
آپنیاں ہتھوں ستائی گئی پنجابی نوں ہریانہ تے ہِماچل پردیش وِچ دُوجی زبان دا درجہ وی حاصل نہ ہویا۔ ہریانہ جِتھے پنجابی کافی زیادہ گِنتی وِچ رہندے ہَن، وِچ تیلگو نوں دُوجی زبان وجوں منیا گیا اَتے ہِماچل وِچ اُردو نوں دُوجا درجہ حاصل ہویا۔ اِسے طرح ہی پنجاب وِچ وی پنجابی نوں اندرو اندر کھورا لگّ رِہا ہے۔
پنجابی زبان ایکٹ پاس ہون دے باو جود اجے تکّ اچے قانون نہیں بنے جس دے پاروں دفتری کم کاج پنجابی وِچ کرنا لازمی قرار دِتّا جا سکے تے اِس دی اُلنگھنا کرن والیاں نوں سزا دِتّی جا سکے۔ پبلِک سکولاں، پرائیویٹ امداد نال چلن والے سکولاں وِچ وی پنجابی دے پڑھاون نوں انگولیا (نظر انداز) کیتا جا رِہا ہے اَتے اِس سلسلے وچ تامِلناڈو تے مہاراشٹر دی پدّھر ’تے کوئی قانون پاس نہیں کیتا جا رِہا کیونکہ پہلاں وانگ ہی بھاجپا (بی جے پی) وکّھ-وکّھ طریقیاں نال پنجابی دا ورودھ کرن وِچ جھِجک نہیں دِکھا رہی۔ پر اکالی سَرکار جس دی ہوند دا وڈّا آدھار پنجابی وفاداری دا ہے، سیاسی مجبوریاں تے جذبے دی گھاٹ کارن چُپّ ہی دھاری بیٹھی ہے۔ اِس حالت وِچ پنجابی تنظیماں نوں منظم ڈھنگ نال لامبند ہو کے سِلسِلے دے طور ’تے لمّا سنگھرش لڑن دی لوڑ ہے، جس وِچ لوکاں دی رائے دی طاقت راہیں سَرکار نوں پنجابی بارے بہتر رُوپ اختیار کرن لئی مجبور کرنا ہووےگا۔
اجیہا اِک چھوٹا جیہا یَتن جالندھر وِچ مات زبان دن دے موقعے ’تے پنجاب جاگرِتی منچ تے پنجابی زبان اکادمی دے سانجھے یتناں راہیں اِک سَیمینار کروَا کے کیتا گیا۔ اِس وِچ وکّھ-وکّھ سیاسی پارٹیاں، سماجک، مزدور تے کِسان جتھیبندیاں نے حِصّہ لیا اَتے اِس سَیمینار وِچ اکالی دل دے نظریہ ساز ڈاکٹر دلجیت سنگھ چیما سیاسی صلاح کار مُکّھ منتری پنجاب تے کانگرس دی صُوبہ پردھان بی بی راجِندر کور بھٹھّل نے وی حِصّہ لیا۔
دوواں وڈیاں سیاسی پارٹیاں دے وچارواناں نے کُھلّ کے پنجابی دے لاون لئی پُورا زور لاؤن دی وعدہ کیتا۔ بی بی بھٹھّل نے پُورے وِشواس نال اکالی-بھاجپا سَرکار ولّوں پنجابی دی ترقی لئی چُکّے جان والے ہر اِک قدم نوں پُورا تعاون دین دا اعلان وی کر دِتّا۔ اِس طرح ہُن اکالی لیڈرشِپ ’تے لازم ہے کہ اوہ پہل قدمی کردے ہوئے مہاراشٹر تے تامِلناڈو دی طرز ’تے زبان بارے قانون بناوے جس نوں کانگرس ولّوں وی پُورا تعاون مِلن دی آس ہے۔ اُمید ہے اِس یَتن وِچ مُکّھ منتری تے وزیر تعلیم پنجاب آپنے وعدے تے چلدے ہوئے چھیتی ہی قدم چُکّ کے پنجابی نوں آپنا حقّی ستھان دُوآؤن وِچ سپھل ہونگے۔
اِسے طرح ہی ہریانہ تے ہِماچل وِچ وی پنجابی نوں دُوجی زبان دا مقام حاصل ہونا چاہیدا ہے۔ اِس لئی ایہناں باہرلیاں ریاستاں وِچ رہ رہے پنجابیاں نوں آواز بُلند کرنی چاہیدی ہے۔ پنجابی زبان راہیں ہی ایہناں اوپریاں تھاواں وِچ پنجابی کلچر نوں محفوظ رکّھیا جا سکدا ہے جس دی ہر پنجابی نوں لوڑ ہے۔
دِلّی وِچ پنجابی نوں اُردو دے نال-نال ہی دوجا مقام حاصل ہویا ہے۔ سڑکاں دے بورڈ، بسّاں دے ناں وغیرہ ’تے پنجابی دی ورتوں دیکھن نوں مِل رہی ہے پر سکولاں وِچ پنجابی دے ودھا لئی اَتے دفتراں وِچ پنجابی دی ورتوں بارے قدم چُکّنے لوڑیندے ہَن۔ اِس گلّ وِچ کوئی شکّ نہیں کہ پنجاب دے زبان وِبھاگ تے ہریانہ دی پنجابی اکادمی توں کِتے ودّھ تے عالمانہ ڈھنگ نال دِلّی دی پنجابی اکادمی کم کر رہی ہے اَتے ایہہ اکادمی آپنیاں سرگرمیاں راہیں دِلّی وِچ پنجابی دے پرچار تے ودھا دلوں کوشش کر رہی ہے۔ پر دِلّی وِچ وڈّی گِنتی وِچ پنجابی وسوں ہون کارن، اجے ہور وی بہُت کُجھ کرنا لوڑیندا ہے، جس دی دِلّی سَرکار توں آس کیتی جا سکدی ہے۔
ایہہ کتھا اوناں خطّیاں دی ہے جِتھے پنجابی آپنیاں دی ہی ستائی ہوئی ہے پر دوجیاں توں جِتھے پنجابیاں نالوں وڈّی آس نہیں سی کیتی جا سکدی، اوتھے پنجابی سنواری تے منی جا رہی ہے۔ سنگاپور وِچ پنجابی دُوجی زبان دا درجہ حاصل کر چُکّی ہے، کَینیڈا وِچ پنجابی نوں چوتھی وڈی زبان دا درجہ حاصل ہون لئی راہ پدّھرا ہو رِہا ہے اَتے وَینکوور، سری وِچ پنجابی نوں وڈا اعزاز حاصل ہو چُکّا ہے۔ سری وِچ سڑکاں ’تے اشتہار پنجابی وِچ مِلدے ہَن، عدالتوں وِچ پنجابی وِچ گواہی پروان ہو رہی ہے۔ دوکاناں دے بورڈ پنجابی وِچ دیکھن نوں مِلدے ہَن۔ بازاراں تے دفتراں وِچ پنجابی بولن والے عام مِلدے ہَن۔ اِس طرح جِتھے پنجابی نوں باہر دے ملکاں وِچ وڈا مقام حاصل ہو رِہا ہے، اوتھے پنجابیاں دی مُول دھرتی پنجاب (بھارت تے پاکستان) وِچ پنجابی نوں انگولیاں (نظر انداز) کیتا جا رِہا ہے۔
بھارتی پنجاب نالوں وی ماڑی حالت پاکستانی پنجاب دی ہے جِتھے پنجابی صرف سادھارن لوکاں لئی بول چال دی زبان توں ودّھ کُجھ وی نہیں۔ پاکستانی پنجاب دی اسمبلی وِچ پنجابی بولن لئی خصوصی اجازت لینی پیندی ہے، پنجابی دی دفتری کّم کاج وِچ ورتوں بارے سوچیا ہی نہیں جا رِہا اَتے سکولی پدّھر ’تے پنجابی نوں پڑھاؤن لئی قابل عمل کم وی نہیں کیتے جا رہے۔ اِس طرح پنجابی دا جِنہاں خطّیاں ’تے قانونی تے اِخلاقی حق بندا ہے، اوتھے پنجابی بارے تعصب والا ورتارا کیتا جا رِہا ہے پر دُور دُریڈیاں دھرتیاں اُتّے پنجابی نوں عزت تے آدر حاصل ہو رہی ہے۔
اُپر بان کیتے حالات دے مدّ نظر پنجابی پیاریاں نوں محدود سوچ توں اُپر اُٹھ کے پنجابی زبان، ادب تے کلچر دے پرچار تے پسار لئی اِکجُٹ ہون دی لوڑ ہے۔ اِس طرح ہی ذات، دھرم، نسل دِیاں ونڈیاں توں اُپر اُٹّھ کے پنجابیت دے تصور نوں صحیح پیش کیتا جا سکدا ہے جو کہ سمیں دی سبھ توں وڈّی لوڑ ہے۔
