رسول حمزہ توف دی جگت جانو کتاب میرا داغستان وچ ماں بولی بارے اک پورا باب ہے۔ اوہدے وچ رسول اک حادثے دا ذکر کردیاں لکھدا ہے۔
ابوطالب اک واری ماسکو گیا۔ اوتھے اوہنوں کسے راہ جاندے نال گل کرنی پے گئی، خورے ایہہ پچھن لئی کہ منڈی کتھے ہے؟ ہویا ایہہ کہ اوہ انگریز نکلیا۔ ایہہ کوئی حیرانی والی گل نہیں سی، کیونجے ماسکو دے گلیاں بازاراں وچ بہت سارے باہرلے بندے دیکھن وچ آؤندے ہن۔
انگریز ابوطالب نوں نہ سمجھ سکیا تے اوس نوں سوال کرن لگ پیاپہلاں انگریزی وچ، فیر فرانسیسی وچ، سپینی وچ تے خورے ہور وی کئی بولیاں وچ۔
آپنی تھاں، ابوطالب نے انگریز نال روسی وچ، فیر لاک، اوار، لیزگین، دارغین تے اخیر کومیک وچ گل کرن دا اپرالا کیتا۔ اک دوجے نوں بھورا وی سمجھن توں بناں اوہ آپوآپنے راہ پئے۔
کسے بوہتے پڑھے داغستانی نے، جیہڑا انگریزی دے پورے ڈھائی اکھر جاندا سی، مگروں ابوطالب نوں ثقافت دی اہمیت بارے یقین کراؤن دا جتن کیتا۔
دیکھیا، ثقافت دی کنی اہمیت ہے۔ جے توں ثقافت والا بندہ ہندا تاں انگریز نال گل تاں کر سکدا، سمجھیا؟ ہاں، سمجھ تاں گیاں ابوطالب نے جواب دتا۔ صرف ایہہ سمجھ نہیں آئی کہ انگریز نوں میرے نالوں ودھ پڑھیا لکھیا کیوں سمجھیا جاوے؟ اوہ وی تاں اوہناں بولیاں وچوں اک وی نہیں سی جاندا، جنہاں وچ میں اوس نال گل کرن دی کوشش کیتی سی۔
اج لوک بولیاں دے معاملے وچ لگ بھگ ایہو حالت ہے۔ جگت بازار دیاں طاقتاں نے ایہہ دھماؤن لئی پورا تان لایا ہویا ہے کہ اج دے یگ وچ جیہڑا انگریزی نہیں جاندا، اوہ مہذب ہی نہیں۔ جدکہ ایہہ کسے دے مہذب ہون دا کوئی پیمانہ نہیں ہے۔ سگوں غیر مہذب تاں اوہ ہے، جیہڑا آپنی بولی، آپنی زبان توں منکر ہے۔ ٹھیک ہے انگریزی سکھنی چاہیدی ہے پر انگریزی نال ہی بندے دا پار اتارا ہونا ہے، ایہہ غلط ہے۔ بولیاں تاں جنیاں آؤندیاں ہون، اونا ہی چنگا ہے پر ایہہ سبھ کجھ آپنی بولی دی قبر تے اُسرے، ایہہ خودکشی کرن وانگ ہے۔
انگریزی دا کوئی ورودھ نہیں ہے پر جس انگریزی دے ڈھول وجائے جا رہے ہن، اوہدا سچ وی تاں جان لینا چاہیدا ہے۔ انگریزی نوں جگت گیر بولی کہہ کہہ کے اینی بری طرحاں ساڈے مگر پا دتا گیا ہے کہ بندہ سوچن لگ پیندا ہے کہ جے مینوں انگریزی نہیں آؤندی تاں میرا تاں جینا ہی بیکار ہے۔ انگریزی نہ سکھ سکن دی نموشی نے ہی ساڈے بہت سارے نوجواناں نوں روحانی روگی تک بنا دھریا ہے جدکہ سچ ایہہ ہے کہ انگریزی جگت گیر بولی ہے ہی نہیں۔ انگریزی نوں جگت گیر بولی دے طور تے دھماؤن وچ جُٹیاں طاقتاں نوں ہی سوال ہے کہ جیکر برطانیہ، آسٹریلیا، نیوزی لینڈ اتے امریکہ ورگے ملکاں وچ ورتی جان والی انگریزی وچ وی واہوا سارا فرق ہے تاں ایہہ جگت گیر بولی کیویں ہوئی؟ اس توں وی اگے جیکر آبادی دے لحاظ نال دیکھنا ہووے تاں وی انگریزی جگت گیر بولی دا درجہ کسے وی صورت وچ حاصل کرن جوگی نہیں ہے۔ دنیا دی کل آبادی دا وڈا حصہ سموئی بیٹھے چین اتے بھارت دے نال نال سارے ایشیا اتے افریقہ دے کسے وی ملک وچ انگریزی پہلی بولی نہیں ہے۔ یورپ اتے امریکہ دے کجھ ملکاں وچ وی انگریزی نہیں بولی جاندی۔ دنیا دی بوہتی آبادی انگریزی ناں دی شے توں جانو تک ہی نہیں۔ اس لحاظ نال کیویں کیہا جا سکدا ہے کہ انگریزی جگت گیر بولی ہے تے جیہڑے لوک انگریزی نوں روزگار نال جوڑ کے پیش کر رہے ہن، اوہناں لئی ایہہ شیشہ ہے کہ انگریزی توں انجان دنیا دی ٧٥-٨٠ فیصدی آبادی دی روزی روٹی آپو آپنی بولی وچ ہی چل رہی ہے۔
اصل وچ، ایہہ سمجھ لینا چاہیدا ہے کہ بولیاں دا آپسی سانگا سماجی اتے جگت رشتیاں نال جڑیا ہندا ہے۔ کسے وی اک بولی نوں دوجی بولی جاں سماج تے تھوپنا کدے وی سہن نہیں کیتا جا سکدا۔ ایہہ سرمایہ دار بازاری شکتیاں دی ساڈے ورگے سماجاں نوں ذہنی طور تے غلام کرن دیاں کوششاں ہن۔
پنجابی بولی، زبان تے تہذیب نال وی ایہو کجھ کرن دیاں کوجھیاں کوششاں ہو رہیاں ہن۔ ساڈے معاملے وچ دکھ دااک پکھ ایہہ وی ہے کہ اسیں باہرلیاں نال تاں لڑ ہی رہے ہاں، سانوں آپنیاں نال وی آڈھا لینا پے رہیا ہے، کیونجے ساڈے ایہناں آپنیاں دی ہی نالائقی ہے کہ اج تک سرکاری دفتراں وچ وی پنجابی نوں ستکار والا رتبہ نہیں ملیا۔ انگریزی ذہنیت دے غُلام ساڈے سیاسی آگو پنڈاں وچ جا کے ووٹاں تاں شدھ پنجابی وچ منگدے ہن پر آپنے دفتراں وچ پنجابی نوں وڑن تک نہیں دیندے۔ سرکاری دفتراں دے نال نال کچہریاں، تحصیلاں وغیرہ وچ وی پہلوں ہی پنجابی نوں کوئی نہیں پچھدا ہن تاں سکولاں، کالجاں وچوں وی پنجابی نوں بے دخل کرن دیاں گھاڑتاں گھڑ لئیاں گئیاں ہن۔
سرکاری سکولاں وچ پنجابی دے اُپر انگریزی نوں بٹھا دتا گیا ہے۔ انج وی سرکاری سکولی سکھیا دا پوری طرح بھوگ ہی پین جا رہیا ہے تے کھُنباں وانگ اُگ رہے پرائیویٹ سکولاں وچ تاں ہور وی ظلم ہو رہا ہے۔ ایہناں سکولاں وچ پنجابی بولن والے بچیاں نوں سزاواں دتیاں جا رہیاں ہن۔ ایہہ سبھ حاکماں دے نک ہیٹھ ہی نہیں ہو رہیا سگوں مرضی نال واپر رہا ہے۔ نہیں تاں کیہ کارن ہے کہ پنجاب راج بولی ایکٹ وچ سزا دی شق اج تک شامل نہیں کیتی گئی۔ حالات کافی دکھی کرن والے ہن پر کالم دی حد ہے کہ اسیں ہور تفصیل وچ نہیں جا سکدے۔ پچھلے دناں وچ پنجابی دے حق دی لڑائی لڑن والیاں کجھ دھراں نے کھلے عام جنگ دا اعلان کیتا ہے، ایہدا ذکر ضروری ہے۔
پچھلے دنیں چنڈی گڑھ اتے جالندھر وچ مشہور پترکار کلدیپ نایر دی اگوائی وچ پنجاب جاگرتی منچ اتے پنجابی بھاشا اکادمی نے پنجاب دے سوجھواناں، لکھاریاں اتے ہورناں ادبی جتھیبندیاں نوں ماں بولی دی جنگ وچ اکٹھے ہون دا سدا دتا۔ ایہدے نتیجے کافی چنگے نکل رہے ہن۔ پنجاب وچ کجھ ہل چل ہندی دکھائی دے رہی ہے۔ چنڈی گڑھ وچ پنجابی بچاؤ منچ وی لگاتار سرگرم ہویا ہے۔ امرتسر وچ جنوادی لکھاری سنگھ نے بولی دیہاڑ مناؤندیاں ماں بولی نوں حقی مقام دواؤن دی لڑائی وچ پیش پیش رہن دا اعلان کیتا ہے۔ مرکزی پنجابی لکھاری سبھا دی سربسمتی نال چون ہوئی ہے تے ایہدے پردھان پروفیسر انوپ ورک تے جنرل سیکرٹری ڈاکٹر سربجیت سنگھ نے صرف پنجاب ہی نہیں، پنجابوں باہر بیٹھیاں آپنی زبان، بولی تے تہذیب لئی کم کردیاں جتھیبندیاں نوں اک سانجھے منچ تے لیاؤن دے جتن کرن دا اعلان کیتا ہے۔ ایہہ چنگی شروعات ہے۔ لوڑ دراصل ایہہ ہے کہ دوویں کیندری پنجابی لیکھک سبھاواں، ساہت اکادمی لدھیانہ، پنجابی جاگرتی منچ، پنجابی بچاؤ منچ، پنجابی ستھ اتے ہور سرگرم جتھیبندیاں اتے ادارے پنجابی دے رتبے نوں بحال کرواؤن لئی سانجھے ہنبھلے ماردے ہوئے آپنا گھیرا ہور ہور کھلا کردے جان۔ پنجابی زبان، بولی اتے تہذیب دی لڑائی ہن کسے کلے کارے بندے جاں جتھیبندی دا کم نہیں رہیا۔ ایہدے لئی ہر پنجابی بندے دی آواز لوڑیندی ہے۔ پنجابیاں نوں سمجھنا پوے گا کہ تسیں تاں ہی بچوگے جے تہاڈی زبان، تہاڈی بولی بچے گی۔ عوام دی لڑائی بنایاں ہی حاکماں دے کناں وچ آواز پینی ہے۔ لوکاں دا دباء ہی ہن بچاء دا اکو اک طریقہ ہے۔
رسول حمزہ توف دے اس کتھن نال ہی آپنی گل ختم کردے ہاں۔
میرے لئی، قوماں دیاں بولیاں آسمان دے ستاریاں وانگ ہن۔ میں نہیں چاہوندا کہ سارے ستارے اک وڈے سارے ستارے وچ مل کے اک ہو جان، جس نے ادھا آسمان گھیریا ہووے۔ اس کم لئی سورج ہے پر آسمان وچ ستارے وی چمکنے چاہیدے ہن۔ ہر قوم نوں آپنا ستارہ رکھن دیو۔ مینوں آپنا ستارہ پیارا ہے میری ماں بولی۔
