پنجابی دی ترقی لئی آپنے بُوہے وی موکلے کرنے پین گے

تھوڑے دن پہلاں دی گل ہے۔ اجیت دے ہی اک سب ایڈیٹر دا فون آیا۔ کہن لگے جہڑی خبر تسیں بھیجی ہے اس وچ وی سی دی تھاں اپ کلپتی لکھیا کرو کیونکہ وی سی تاں انگریزی دا لفظ ہے۔ میں کہیا کہ عام لوک جاں گھٹو گھٹ پڑھے لکھے لوک وی سی دا مطلب سمجھدے ہی ہن۔ اس دے الٹ اپ کلپتی بہت گھٹ لوکاں نوں سمجھ آؤن والا ہے۔ ایہہ لفظ وی پنجابی دا نہیں سگوں ہندی دا ہے۔ ایسے طرحاں ہی نوٹیفیکیشن لفظ بارے وی سوال کھڑا ہندا ہے۔ اس نوں التھا کرکے کئی وار ادھ سوچنا لکھ کے ورتیا جاندا ہے۔ اجیہے ہور بہت سارے لفظ ہن جنہاں دا ڈھکواں پنجابی مطلب نہیں ملدا جاں گھڑیا نہیں گیا تاں ایہہ ریڑکا پیندا ہے کہ کیہ ایہناں رواجی انگریزی لفظاں نوں ان بن گورمکھی لپی وچ تبدیل کرکے ورتیا جاوے جاں پھر ایہناں دے بدل وچ ہندی بولی دے اؤکھے لفظ ورت لئے جان جاں نہ۔ بہت سارا تازہ گیان، نویں ٹیکنالوجی اتے کھوجاں بارے بوہتی نویں لفظالی، اچیچے طور تے انگریزی بولی وچ ہی آ رہی ہے۔ نویں سرمایہ داری نظام دی پیداوار کارپوریٹ کلچر نال نویں وپاری اتے کاروباری لفظالی دا رواج پئے رہیا ہے۔

ایہہ سوال بہت وڈا ہے کہ کیہ اس لفظالی نوں اسے طرحاں ورتیا جاوے یاں اس دے بدلویں کیہڑے لفظ ورتے جان؟ ایہہ اک طرحاں دی پنجابی بولی اتے اس نال جڑے بولی ماہراں لئی اک وڈی چنوتی وی ہے کہ اس دؤر وچ پنجابی نوں ویلے دا ہانی کیویں بنایا جاوے تاں جے سارا نویں گیان دا سنچار وی ساڈی ماں بولی راہیں ہو سکے۔ میرے حساب نال ایہہ مسئلہ پنجابی بولی نوں لگ رہے کھورے نوں روکن اتے اس نوں بچا کے اس دی عمر لمی کرن دے نطریئے نال بہت ہی اہم ہے۔ قدرت دا ایہہ دستور ہورناں ورتاریاں وانگ ہر بولی تے لاگو ہندا ہے کہ ایہہ کھڑوت وچ ہمیشہ اکو جگہ نہیں رہ سکدی۔ اس دے وی اگے جان جاں پچھے جان بارے تبدیلی ہونی اٹل ہے۔

بولی بنام رہتل
کوئی وی بولی آپنے وچ پوری نہیں ہندی سگوں ایہہ کسے وی خطے جاں جگہ دی لوک رہتل دا اک اتٹ انگ ہندی۔ ساری لوک رہتل دے اظہار دا اک وسیلہ ہندی ہے۔ اس وچ لوکاں دا کھان پین، پہراوا، جمن توں لے کے مرن تک دے سماجی رشتے اتے ریتی رواج، گیت سنگیت، ون سونے عقیدے، کتے، سکھیا پرنالی اتے اوہناں دے معنوی سبھاء دے اُگھڑویں سموہک اتے ویکتی گت گن اؤگن وی شامل ہندے ہن۔ مثال لئی پنجابیاں دی پروہنچاری، کھلا ڈلھا سبھاء، سوے مان نال جیون دی تانگھ اتے جگ بھر وچ جا کے آپنی محنت دا سکہ جماؤنا رہتل دا اک لچھن ہے۔ ایتھوں تک کہ کسے وی اچیچے جگ جاں دؤر دا راج پربندھ اتے اس بارے لوکاں دے اپنائے رخ دا وی، لوک رہتل اتے بولی تے اثر پیندا ہے۔ اس توں وی اگے، اوس کھیتر دی ون ونسپتی، پشو پنچھی، جغرافیہ اتے ایہناں نال لوکاں دے رشتے وی اوس رہتل دی اک اہم کڑی ہندے ہن۔ کسے وی ویلے دے ادب اتے گیت سنگیت راہیں ایہہ رشتے ہوند وچ آؤندے ہن تے جیکر سماجی اتے سیاسی پربندھ وچ تبدیلیاں ہو رہیاں ہن، کاروبار اتے کتیاں وچ بدلاء آ رہیا ہے، لوکاں دیاں روزدیہاڑی دیاں لوڑاں موجب اوہناں دے رہن سہن اتے بول چال دی بولی وچ نواں پن آ رہیا ہے تاں پھر قدرتی ہے کہ کوئی وی روائتی بولی کھڑوت وچ نہیں رہ سکدی۔ بولی جاں زبان تاں معاشی، سماجی اتے سیاسی ورتاریاں اتے جیون دے وکھ وکھ پہلواں دا لفظی روپ ہی ہندی ہے۔ اس لئی سبھ پنجابی پیاریاں نوں اس خوش فہمی جاں غلط فہمی و چ نہیں رہنا چاہیدا کہ بدلدے دؤر وچ اسیں پنجابی بولی نوں پہلے لکھتی اتے زبانی روپ تک محدود رکھ کے ہی بچاء لواں گے۔ اس دا مُڈھ قائم رکھدیاں ویلے دی لوڑ موجب اس وچ اگانھ ودھو تبدیلیاں لازمی ہی کرنیاں پین گیاں۔ کہن دا مطلب ایہہ ہے کہ پنجاب وچ پنجابی دی پڑھائی اتے سرکاری کم کاج وچ پنجابی بولی دی ورتوں لازمی کرن لئی جنا ضروری قانون دا ڈنڈا ہے اوہناں ہی ضروری ایہہ ہے پنجابی نوں اگ ودھو جگ دیاں لوڑاں دا ہانی بناؤن لئی چیتن اتے سرکاری اتے غیر سرکاری پدھر تے بھرواں جتن کرنا۔

انگریزاں توں سکھو
پچھلے ویلیاں وچ ایہہ خبراں کجھ پڑھنہاراں نے تاں ضرور پڑھیاں ہون گیاں کہ انگریزی دی آکسفورڈ ڈکشنری وچ چپاتی، دھوتی، کڑتا وغیرہ توں بعد ہن ساگ، مکی دی روٹی، چکن ٹکا، بالٹی، چنا پوری، آلو ٹکی، ساگ پنیر، دال اتے پنجابی ہندی توں اڈ بھارتی بولیاں دے سینکڑے ہور لفظ انگریزی بولی وچ آپنا لئے گئے ہن۔ ہنے ہی آکسفورڈ نے کجھ جاپانی، افریقی اتے ہور ملکاں دیاں کھیتری بولیاں دے کجھ لفظ آپنے وچ سموئے ہن۔ ایہہ اک حقیقت ہے کہ برطانوی حکومت دے قبضے توں اڈ انگریزی بولی دی دنیا بھر وچ سرداری دا اک راز ایہہ وی ہے انگریزاں نے دنیا بھر دیاں بولیاں لئی ہمیشہ آپنے در کھلھے رکھے ہن۔ ہر ملک اتے خطے وچ عام ورتوں وچ لیاندے جاندے لفظ، آکھان اتے خاص ترکیباں، آپنے وچ سمو لئے۔ بے شک اوہ فرانسیسی، جرمن سی، پارسی سی جاں یونانی بولی جاں پھر لاطینی امریکی، ہریک بولی دے رواجی اگھڑویں لفظاں نوں انگریزی سالاں بدھی آپنے کلاوے وچ لیندی رہی۔ ہن وی ہر سال سوچی سمجھی ویونت نال ہورنا بولیاں دے چونویں لفظ انگریزی لغت وچ اعلانیہ شامل کیتے جاندے ہن جس نال لفظاں دے نال نال ایہہ مسئلہ وی حل ہو جاندا ہے کہ کیہڑے لفظ نوں کس طرحاں لکھنا اتے ورتنا ہے۔ اس لئی انگریز دے اس تجربے دا لاہا سانوں وی لینا چاہیدا ہے۔ اس کار نوں تنظیمی پربندھاں اتے عام اتفاق رائے راہیں ہی کیتا جا سکدا ہے۔

ہندی لفظ جاں انگریزی؟
ہن سوال ایہہ کہ جتھے کتے نویں لفظالی ورگے پنجابی بولی دے لفظ نہیں ملدے جاں اؤڑدے تاں پھیر کیہ اجیہی حالت وچ ہندی دے لفظ ورتے جان جاں انگریزی دے رواجی لفظ ہی گورمکھی دے روپ وچ آپنا لئے جان۔ ویسے تاں اس معاملے وچ تنگ نظر وتیرہ نہیں ہونا چاہیدا۔ ایہہ کھل دلی ہونی چاہیدی ہے۔ کسے وی بولی وچوں ڈھکواں لفظ ملے اس نوں پنجابی وچ آپنا لینا چاہیدا ہے ۔ اس پکھوں پاکستانی پنجاب وچ ورتی جاندی روائتی پنجابی نوں وی پھرولن دا جتن کرنا ضروری ہے کیونکہ اوس وچوں کئی اوہ ڈھکویں لفظ اردو اتے فارسی دے مل سکدے ہن جو کہ پنجابی بول چال دا حصہ وی رہے ہن۔ پر دو گلاں دا خیال سبھ توں ودھ رکھیا جانا چاہیدا ہے ۔ اک تاں ایہہ صرف اوہی لفظ ہی اپنائے اتے ورتے جانے چاہیدے ہن جو کہ عام لوکاں دی سمجھ وچ آؤن والے ہون، اوہناں وچ رواجی ہون اتے جنہاں دے ہور ورتوں وچ آؤن دی آس ہووے۔ دوجا پہلو ایہہ دھیان وچ رکھنا ضروری ہے کہ کس بولی دی لفظالی ودھیرے لما چر چلے گی اتے کیہڑی بولی نویں گیان اتے بھلک دی بولی ہووے گی۔

پچھے جہے پنجابی پکھی سوجھوان گرمیت سنگھ کوٹک پورا نے اجیت وچ لکھے اک لیکھ راہیں پنجابی اُتے حاوی ہو رہی ہندی تے بے حد فکر ظاہر کیتی سی۔ اوہناں اک طرحاں دا واسطہ ہی پایا سی کہ پنجابی تے ہندی دے ہو رہے ہلے نوں ٹھلھ پائی جاوے۔ اوہناں دی ایہہ فکرمندی ٹھیک وی ہے کہ ہندی اخباراں اتے کجھ سکولاں دے اثر ہیٹھ چنگی بھلی پنجابی لفظالی دی تھاں وی ہندی ورتن دا رواج پے گیا ہے۔ گاہک جاں کھپتکار نوں اپبھوگتا لکھنا، آیوجت لفظ دی بے لوڑی ورتوں کرنا، بے بھروسگی نوں اوشواش، لایا نوں لگایا، ردو بدل جاں ادلا بدلی نوں پھیربدل وغیرہ اجہیاں مثالاں ہن جتھے ستے سدھ ہی ہندی لفظالی پنجابی نوں کھا رہی ہے۔ بے شک ایہہ اک بحث دا مدعا ہی ہے پر میری سوچ ایہہ ہے کہ ہندی لفظاں دی تھاں انگریزی دی اوہ رواجی لفظاولی بے جھجک ہو کے ورتنی چاہیدی ہے جو لوکاں وچ مشہور ہو چکی ہے جاں اگلے دناں وچ ہون والی ہے۔ ٹی وی، ٹیلیفون، کمپیوٹر، سافٹ ویر، انٹرنیٹ، فلائی اوور، میٹرو ریل اتے شعر ورگے بہت سارے لفظاں دی ورتوں پہلاں ہی کیتی جا رہی ہے۔ پنجابی دی لمی عمر لئی ہورناں جتناں دے نال ایہہ وی ضروری ہے کہ انگریزی نال ٹکرا دی تھاں اس دا پنجابی نال اجیہا میل کیتا جاوے کہ نویں پیڑھی لئی وی پنجابی پڑھنی لکھنی سہج ہووے اتے ایہہ پنجابی سماج دے وکھ وکھ طبقیاں اتے کتیاں نال جڑے لوکاں دیاں بولی پکھوں عملی لوڑاں دی پورتی کرن جوگ ہووے۔