اَجّ ملک اَتے وِملکاں وِچ وسے پنجابی کیاں کارناں کرکے آپنی مُول دھرتی اَتے آپنے کلچر نال کِسے نہ کِسے طرح طور ’تے جُڑے رہن لئی تیار دِکھائی دِندے ہَن۔ ایہہ اوناں دی آپنے کلچر لئی موہ دا اِک اعلی جذبہ منیا جا سکدا ہے۔ ایہی سدھر ساڈے کلچر دی امیری اَتے طاقت دا اظہار ہے۔ اِس لئی اَجّ دے حالات وِچ سُچیت رُوپ وِچ ایہہ سوچن دی لوڑ محسوس ہُندی ہے کہ پنجابیت دی اِس سانجھی سدھر نوں کِس طرح اِک سوتر وِچ بنّھیا جا سکدا ہے؟
صدیاں پُرانی پنجابی بولی پنجاب دے کُھلّھے-ڈُلّھے ماحول وِچ پروان چڑھی ہے۔ اِس دی گواہی بولی وِچ پرچلِت مُحاورے اَتے اکھان ہَن۔ لوک جیون ’چوں اُپجیاں ایہناں وِدھاواں نے لمبا سفر تَے کیتا ہے۔ صدیاں دے اِس پَینڈے توں ہی اِس بولی دی پُراتنتا دا احساس ہو جاندا ہے۔ بولیاں سماجاں دے وِکاس نال ہی اگّے ودھدیاں رہیاں ہَن۔ پنجابی دا وِکاس وی پنجاب دے پچھلے لمبے سمیں دے وِکاس نال
جُڑیا رِہا ہے۔ پنجاب، جو پَنج دریاواں دی دھرتی ہے، دریا جمنا اَتے دریا سِندھ وِچلے وِشال علا قے دی ایہہ دھرتی پچھلے لمبے سمیں توں وکھّو-وکّھرے راجاں اَتے پرشاسناں وِچ ونڈی رہی ہے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سرحد اِک پاسے ستلُج دریا سی اَتے دُوسرے پاسے اِس راج دِیاں حدّاں سِندھ دریا ٹپّ کے ڈیرہ غازی خان توں اگّے بلوچِستان نال جُڑیاں ہوئیاں سن۔ ١٨٤٩ وِچ اِس پھیلرے راج ’تے انگریزاں نے قبضہ کر لیا اَتے اِس طرح برطانوی پنجاب دِیاں سرحدّاں وِچ تبدیلی کرکے اِس نوں ہور وی لمے چوڑے علاقے وِچ بدل دِتّا گیا۔ پُورب ولّ اِس دی سرحد دریا جمنا سی، پچّھم وِچ دریا جہلم، اُتّر-پچّھم وِچ دریا سِندھ اَتے دکھّن وِچ راجپُوتانا سی۔ ١٩٤٧ وِچ ملک دی ونڈ نال پنجاب نوں وی وڈّا سنتاپ ہنڈھاؤنا پیا۔ اُوس سمیں مُسلِم لیگ مُسلِم بہُو گِنتی والے علا قیاں دے آدھار ’تے پاکستان دی منگ کر رہی سی۔ بڑی جدّ وجہد توں بعد اَتے اِک وڈّا دُکھانت واپرن توں پِچّھوں مُلک دی ونڈ نال پنجاب وی ونڈیا گیا۔ اُوس سمیں برطانوی پنجاب وِچ شامل علا قہ دوواں ملکاں وِچ لگبھگ ادّھو-ادّھ شامل کیتا گیا۔ حالات نے اِک وار پھِر پنجاب دی دھرتی دے ٹکڑے کر دِتّے۔ اِک وار پھِر پنجابی ونڈے گئے۔ دہاکیاں تکّ اِس مہان دھرتی دی ہِکّ ’تے کھِچّی سرحدّی لکیر دے آر-پار لوکاں دے اِک-دُوسرے ولّ جھاکن ’تے وی پابندیاں لگا دِتّیاں گئیاں۔
پنجابی وِچاری تاں ہمیشہ قِسمت دی ماری ہی رہی ہے۔ چاہے صدیاں توں بہوتے پنجابیاں نے آپنی اِس بولی نوں ہِکّ نال لائی رکّھیا پر سرکارے-دربارے اِس نوں کَدے مانتا حاصل نہ ہوئی۔ صُوفی فقیر شیخ فرید جِنہاں دے شلوک سِری گورو گرنتھ صاحب وِچ درج ہَن، دا سماں ١١٧٣ عیسوی دے نیڑے-تیڑے دا منّیا جاندا ہے۔ جِنّی مِٹھاس اَتے پروڑتا بابا فرید دے ایہناں شلوکاں وِچ وِدمان ہے، اوہ حیران کرن والی ہے۔ اَجّ ساڈے کول اُوس ویلے دِیاں ہور پنجابی لکھتاں تاں نہیں ہَن پر فرید جی دی بانی توں ایہہ اندازہ ضرور لگدا ہے کہ اٹّھ-نوں سو سال پہلاں وی اِس بولی وِچ اظہار دی بڑی طاقت آ چُکّی سی۔
تاریخی پچھوکڑ
بھارت وِچ بارھویں صدی توں غیرملکی حملے ہونے شروع ہوئے۔ ایہہ حملے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سنّ ١٧٩٩ وِچ راج سنبھالن تکّ افغانستان راہیں درّہ خَیبر دے رستے توں لگاتار جاری رہے۔ ایہناں حملہ آوراں دے نال-نال ہی بھارت وِچ اوناں دِیاں زباناں اَتے کلچراں نے وی اِس میدان وِچ آپنا اثر قائم کرن وِچ کامیابی حاصل کر لئی۔ ملک دی راجدھانی دِلّی ’تے شہاب الدین غوری نے ١١٩٢ عیسوی وِچ قبضہ کر لیا۔ تَیمور نے ایران (پرشیا) اَتے افغانستان جِتّن توں بعد پنجاب دے رستیوں آ کے ١٣٩٨ عیسوی وِچ دِلّی ’تے قبضہ کیتا۔ بابر نے اِسے رستیوں چڑھائی کرکے ١٥٢٦ وِچ دِلّی فتح کرکے مُغل راج دی نیہہ رکّھی۔ اِس رستیوں ہی نادر شاہ اَتے احمد شاہ ابدالی جہے جابراں نے بھارت ’تے لمّے سمیں تکّ حملے جاری رکھّے۔ ایہناں حاکماں دی زبان عربی جاں فارسی سی۔ ایہناں دی حکومت دے لمّے سمیں وِچ شمالی بھارت وِچ سارا سرکاری اَتے دفتری کم کاج ایہناں حاکماں دِیاں زباناں وِچ ہی چلایا جاندا سی۔ لگبھگ چار سو سال پہلاں غیرملکی سِپاہیاں (لشکراں) دی بھارتیاں نال گلّ بات جاں کم کاج چلاؤن دی لوڑ وِچوں اُردو زبان ایجاد ہوئی جس اُپّر بہُتا اثر فارسی دا سی۔ اِس نویں زبان لئی لِپی وی فارسی ورتی جان لگّی۔ مُغلاں دے سمیں سرکاری زبان فارسی ہی سی۔ پر بعد وِچ انگریزاں دی حکومت دے سمیں ملک دے وڈّے حِصّے وِچ اُردو نوں سرکاری مانتا مل گئی۔
صدیاں دے اِس لمے سفر وِچ پنجاب وِچ چاہے عام لوکاں وِچ پنجابی بولی ہی پرچلِت سی پر سرکارے-دربارے اِس نوں کِسے طرح دی کوئی مانتا پراپت نہ ہو سکی۔ چاہے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے راج نوں (١٧٩٩-١٨٣٩) عام طور ’تے خالصہ راج جاں سِکّھ راج کیہا جاندا ہے پر اُوس سمیں وی ‘سَرکارِ خالصہ’ دا سارا دفتری کّم فارسی زبان وِچ ہی چلایا جاندا سی۔ پنجاب ’تے انگریزاں نے ١٨٤٩ وِچ قبضہ کیتا۔ اِس توں لگبھگ ١٠٠ سال بھاو ١٩٤٧ تکّ اِتھے انتظامیہ دا سارا کم کاج اُردو جاں انگریزی وِچ ہی کیتا جاندا رِہا۔ ملک دی ونڈ توں بعد مغربی (پاکستانی) پنجاب وِچ اُردو ہی سرکاری تے کم کاج دی بولی رہی۔ پر پُوربی (بھارتی) پنجاب وِچ اِس پکّھوں حالت بدل گئی۔ اِتھے انگریزی، ہندی اَتے پنجابی بولیاں پرچلِت ہونیاں شروع ہوئیاں۔ اَجّ مغربی (پاکستانی) پنجاب وِچ اُردو دا سامراج پہلاں دی طرح قائم ہے۔ پر پچھلے دہاکیاں وِچ اوتھے پنجابی نوں ہر پدّھر ’تے اپناؤن بارے کئی لہراں چلّیاں ہَن۔ ایہناں نوں شروع کرن وِچ اوتھوں دے پنجابی پیارے لکھاریاں دا وی وڈّا حِصّہ رِہا ہے۔ اَجّ چاہے ماں-بولی پرتی مغربی (پاکستانی) پنجاب وِچ وڈّی چیتنا پیدا ہو رہی ہے پر پنجابی نوں اُوس دی صحیح تھاں دِواؤن لئی اوتھے پنجابی پیاریاں نوں ہالے وڈّے یَتن اَتے لمّا سنگھرش کرن دی ضرورت ہوویگی۔
آزادی توں بعد
آزادی توں بعد حالات بدل گئے ہَن۔ پُورے شمالی بھارت وِچ انگریزی دے نال-نال ہندی دا غلبہ قائم ہو چُکّا ہے۔ پنجاب وی پُوری طرح اِس دی زد وِچ آ چُکّا ہے۔ وڈّے-چھوٹے شہراں، وِدّیک اداریاں اَتے جن-جیون تکّ ہندی دی پُوری رسائی ہو چُکّی ہے۔ بچّیاں نال ہندی وِچ گلّ کرن دا رِواج حد ’تے پُجّ گیا ہے۔ ہندی بولنا ‘سٹیٹس سِمبل’ سمجھیا جان لگّا ہے۔ اجیہی ذہن دی بیماری دی حدّ تکّ ودھن دا کارن ہے کہ اَجّ پنجاب دا پڑھیا-لِکھیا اَتے ادّھ-پڑھ بندہ وی ٹُٹّی-فُٹّی ہندی بول کے کّم سار لیندا ہے۔ گھر دِیاں عام عورتاں لئی وی اجیہا کرنا اؤکھا نہیں۔ اوہ وی بچّیاں نال آسانی نال گُلابی ہندی بول سکدیاں ہَن۔ اجیہی ذہنیت اَتے رجحان نے پنجابی بولی لئی وڈّا خطرہ پیدا کر دِتّا ہے۔ اسیں اِس نوں پنجابیت دی بھاونا ’تے وڈّا تے بے حدّ مارو حملہ سمجھدے ہاں۔ ساڈے پنجاب وِچ پچھلے سمیں وِچ جس طرح ماں-بولی دی بھیڑی ہُندی رہی ہے اُوس توں اسیں سبھ چنگی طرح جانو ہاں۔
١٩٥٦ وِچ پَیپسُو، جس وِچ ستّ ریاستاں سن، نوں پنجاب وِچ شامل کر دِتّا گیا۔ پَیپسُو دِیاں ایہناں ریاستاں دا اِک خاص پَہلو ایہہ سی کہ ایہناں وِچ پنجابی زبان دی سرکارے-دربارے پُوری ٹھُکّ سی۔ ١٩٦٦ وِچ بولی دے آدھار ’تے اِک خاص عمل تحِت دِلّی سَرکار وِچ بیٹھے پنجاب دوکھیاں نے رہندے-کھونہدے پنجاب نوں وی پُوری طرح چھانگ کے رکّھ دِتّا۔ چاہے اِس چھانگے گئے دی صوبائی زبان پنجابی ہی اعلانی گئی سی پر اِس نوں عملی رُوپ وِچ لاگوُ کرن لئی لوڑیندے قدم نہ چُکّے گئے۔ ایہہ وی اِک وڈّا کارن ہے کہ اَجّ وی ایہہ زبان فاڈی دی فاڈی بنی نظر آؤندی ہے۔
کلمکاراں دا حصہ
جس طرح پہلاں ذِکر کیتا گیا ہے، صدیاں توں پنجابی ہی اِس خطّے دے لوکاں دے دِلاں دی رانی بنی رہی ہے، بابا فرید توں بعد گورو نانک دیوَ جی نے اِس وِچ امر بانی دی رچنا کیتی، بُلّھے شاہ اَتے شاہ حُسَین نے اِس وِچ گوڑھی صُوفی رنگت بھری۔ صُوفی شاعری سانجھی پنجابیت دی گلّ کردی ہے۔ صُوفی شاعری دا اثر پنجابی کلچر اَتے جیون ’تے صاف دیکھیا جا سکدا ہے۔ وارٽ شاہ نے مناں وِچ لہہ جان والی بولی وِچ ہیر-رانجھے دی پریم کہانی نوں بیان کیتا۔ ایہناں کلمکاراں توں بعد ١٩ویں اَتے ویہویں صدی وِچ بِناں کِسے وی سرپرستی دے لیکھکاں اَتے پنجابی نوں پیار کرن والیاں نے آپو-آپنے یَتن جاری رکھّے۔ اَجّ وی اجیہے یَتن لگاتار جاری ہَن۔ سمیں دے تھپیڑے اَتے حالات دِیاں زیادتیاں نے پنجابیت نوں پیار کرن والیاں دے صِدق نوں ڈولن نہیں دِتّا۔ ویہویں صدی دے شروع وِچ پنجابی ادیباں، شاعراں اَتے اِس کھیتر دے خوجیاں نے آپنی زبان نوں اِک مقام ’تے پُہنچاؤن وِچ بہُت حِصّہ پایا۔ ایہناں وِچ پرِں: تیجا سنگھ، باوا بُدّھ سنگھ، بھائی وِیر سنگھ وغیرہ دے ناں آؤندے ہَن۔ اُوس سمیں پنجابی خستہ حالت ’چوں گُزر رہی سی۔ انگریز حکومت دی ترجیح انگریزی لئی سی۔ آریہ سماج دے اثر ہیٹھ اِک وڈّی گِنتی ہندی ولّ جھُکی ہوئی سی۔ اُردو نوں سرکاری زبان دے طور ’تے مانتا مِلی ہوئی سی۔ اِس لئی ١٩١٤-١٥ عیسوی وِچ باوا بُدّھ سنگھ ورگے کھوجی وِدوان نوں پنجابی اپناؤن لئی اپیلاں کرنیاں پئیاں۔ باوا جی آپنی لکھت‘ہنس-چوگ’ وِچ لِکھدے ہَن :
‘‘سارے بھارت دی چاہے کوئی وی بولی ہووے پر ہر اِک حصے دی آپنی بولی دی وی ترقّی ہونی چاہیدی ہے۔ پنجاب ہی اِک اجیہا حصہ ہے جِتھے لوک آپنی بولی وِچ عرضی نہیں دے سکدے۔ اوناں نوں اُردو اَتے فارسی دے دُلتّے کھانے پیندے ہَن۔’’
باوا جی سو کُ سال پہلاں پنجابی نوں دھرم دِیاں ولگناں ’چوں کڈّھ کے اِس نوں سانجھی بولی بناؤن اَتے سانجھا ساہت سِرجن دی اپیل کردے ہوئے لِکھدے ہَن :
‘‘ساڈے پنجابی، پنجابی بولی بولنو بھُلّ گئے۔ ہنس دی تور سِکّھدے آپنی وی بھُلّے۔ آؤ مُڑو، اجے وی کُجھ نہیں وِگڑیا۔ ڈُلّھے بیراں دا کُجھ نہیں گُوآچا، چھیتی ہی اِکٹّھے ہو جانگے۔’’
پنجابیاں وِچ چیتنتا
ویہویں صدی وِچ بہُت سارے وڈے لکھاریاں نے پنجابی وِچ سوہنا ادب نال اِس دے خزانے بھرپُور کیتے۔
ایہہ تسلی اَتے خوشی والی گلّ ہے کہ اَجّ پنجابیاں اندر ‘جبَے بان لاگیو۔۔ تبَے روس جاگیو۔۔’ دی بھاونا پیدا ہو رہی ہے۔ اَجّ جدوں ایہہ خیال بن رِہا ہے کہ پنجابی کلچر اَتے بولی دی آپنیاں اَتے باہرلیاں ولّوں اندیکھی کیتی جا رہی ہے، تاں ماں-بولی تے آپنےکلچر دے فخر نوں بنائی رکّھن لئی ہر تھاں ’تے پنجابی سُچیت اَتے پر جوش ہو رہے ہَن۔ ستّ سمندروں پار کَینیڈا ورگے مُلک وِچ جِتھے کدی بھارتیاں دے داخلے لئی سو اؤکڑاں پیش سن، اَجّ اوتھے پنجابیت دے جھنڈے جھولدے دِکھائی دے رہے ہَن۔ اِس ملک وِچ پنجابی بولن والیاں دی گِنتی لگاتار ودھ رہی ہے۔ اِک انداذے مطابق ڈھائی-تِنّ کُ سال بعد بھاو ٢٠١١ تکّ اِنگلِش، فرَینچ اَتے جرمن توں بعد کَینیڈا دی چوتھی سبھ توں ودّھ بولی جان والی زبان پنجابی ہوویگی۔ کَینیڈا دے اِک وڈّے صوبے برٹش کولنبیا وِچ تاں پہلاں ہی پنجابی نوں بولن والیاں نوں چَوتھا درجہ حاصل ہو چُکّا ہے۔ اِس صوبے وِچ ہسپتالاں، ہوائی اڈّیاں، کانفرنس حالاں، بازاراں اَتے مارکیٹاں وِچ پنجابی وِچ لِکھیاں تختیاں (سائین بورڈ) عام دِکھائی دِندیاں ہَن۔ اِتھے بَینکاں دے ساہمنے وی ‘اسیں پنجابی بولدے ہاں’ دِیاں تختیاں لٹکیاں دیکھیاں جا سکدیاں ہَن۔ سنگھاپور ورگے ملک وِچ پنجابی زبان نوں کُجھ ہور زباناں دے نال-نال سرکاری مانتا حاصل ہو چُکّی ہے۔ اَجّ پنجابی دا شُمار دُنیا دِیاں ٦٠٠٠ بولیاں ’چوں دنیا وِچ سبھ توں زیادہ بولیاں جا رہیاں ١٠ زباناں وِچ کیتا جان لگّا ہے۔ ١٥٠ ملکاں وِچ وسے ہوئے ١٥ کروڑ توں ودھیرے لوکاں دی زبان پنجابی ہے۔ پنجابی بولن والیاں دی سبھ توں ودھیرے گِنتی مغربی (پاکستانی) پنجاب وِچ ہے، جِتھے ٨ کروڑ دے لگبھگ لوکاں دی ایہہ ماں-بولی ہے۔
دُنیا بھر وِچ سمُوچے پنجابیاں نوں اِک کڑی وِچ جوڑن وِچ اَتے پنجابیت دی بھاونا نوں قائم رکّھن وِچ ساڈے کلاکاراں اَتے گائکاں نے بہُت وڈّا یوگدان پایا ہے، جِنہاں دی اِس لئی پرسنسا کرنی بندی ہے۔
کمیونیکیشن دے وسیلیاں دی ترقی
اَجّ دے سمیں وِچ کمیونیکیشن وسیلیاں دی بے حد ترقی ہو جان کارن دُنیا بھر وِچ کِسے وی تھاں ’تے جو کُجھ واپردا ہے، اُوس دی خبر ہر اک نوں ہو جاندی ہے۔ اِس لئی اسیں آپنی گلّ ملک-وِملک وِچ پھیلا رہے آپنے بھائیچارے نال تُرنت سانجھی کر سکدے ہاں۔ مِثال دے طور ’تے اَجّ روزانہ چھپن والے پنجابی اخباردُور-دراڈے بیٹھے پنجابیاں کول تُرنت پہُنچ جاندے ہین۔ دہاکا بھر پہلاں اجیہا ممکن نہیں سی۔ اِک مخصوص فاصلے تکّ ہی سمیں سِر اخبار پہُنچائی جا سکدی سی پر اَجّ حالت بالکُل ہی بدل گئی ہے۔ دُنیا بھر وِچ پنجابی اخباراں دے وَیبّسائیٹ دیکھَے اَتے پڑھے جا سکدے ہَن۔ پڑھن والیاں دے گھراں وِچ اخبار پُہنچاؤن وِچ تاں کھیچل ہو سکدی ہے پر وَیبّسائیٹ دی تکنیک راہیں اجیہی کوئی پریشانی ساہمنے نہیں آؤندی۔ ریڈیو اَتے ٹیلیوژن نے وی دُنیا دی آپسی سانجھ پُوآ دِتّی ہے۔ اِس لئی ہُن آپنیاں خیالاں اَتے وِچار ملک-وِملک وِچ وسے سموہ پنجابیاں نال سانجھے کیتے جا سکنے مُشکل نہیں ہَن۔
اَجّ کمیونیکیشن دے یُگّ وِچ حالات تیزی نال بدل رہے ہَن۔ اَجّ پنجابی پُورے ملک اَتے دُنیا بھر وِچ پھَیلے نظر آؤندے ہَن۔ ایہہ سلسلہ ١٩ویں صدی دے پچھلے ادّھ توں شروع ہویا سی۔ ملک دی ونڈ سمیں پُوربی پنجاب توں علاوہ لکھّاں ہی پنجابی پریوار دِلّی اَتے ملک دے ہور حصّیاں وِچ وی جا وسے سن۔ ایہہ سلسلہ اَجّ وی جاری ہے۔ ہُن پنجابی امریکہ، کَینیڈا، آسٹریلیا، یورپ، افریقہ اَتے ایشیا دے ملکاں وِچ پھَیل چُکّے ہَن۔ اِس سمیں دوران ملک-وِملک وِچ وڈّی گِنتی وِچ وسے پنجابیاں نے آپنی محنت اَتے لگن نال آپنی قابلیت دا سِکّہ منّوایا ہے اَتے آپنے تے آپنے پریواراں لئی چنگا جیون پدّھر پیدا کیتا ہے۔
ایہہ ودھیا گلّ ہے کہ ملک دی راجدھانی دِلّی وِچ پنجابیاں ولّوں لگاتار اجیہے یَتن جاری ہَن۔ ایہناں دے چنگے سِٹّے وی نِکلے ہَن۔ دِلّی توں علاوہ ممبئی، کولکاتا اَتے چینئی ورگے بھارت دے مہاننگراں وِچ پنجابیاں نے آپنی وکّھری ہوند دی پچھان لئی کئی طرح دے ستھ بنائے ہوئے ہَن، جِنہاں دی بھرپُور سرگرمی سمیں-سمیں ساہمنے آؤندی رہی ہے۔ میرا وِشواس ہے کہ آپنی بولی راہیں ہی اسیں ملک بھر وِچ پھَیلے پنجابیاں نوں اِک کڑی وِچ پرو سکدے ہاں، اوہ کڑی جو پنجابیت دے ودھا لئی مضبوتی بنے۔ اوہ مضبوطی جو ہمیشہ ساڈے لئی حوصلے دا سوما بنیا رہے۔
