ڈیلی ٹائمز وچ جناب خالد حسن صاحب نے عزت مجید دی واشنگٹن مڈل ایسٹ انسٹیٹیوٹ وچ تقریر دے ذکر وچ ایہہ لکھیا جو عزت ہوریں اینے ہوچھے ہین کہ اوہناں نے فیض احمد فیض ہوراں دے بارے وچ ویو پوانٹ وچ اک مضمون یا خط لکھیا۔ خالد صاحب ایہہ وی دسیا جو فیض ہوریں اپنے تے ٹوک کرن والیاں دا جواب نہیں سن دیندے ہوندے تے شاید ایہہ اوہناں اچیچے موقعیاں وچوں اک سی جد فیض ہوراں عزت مجید دے اعتراضاں دا جوب وی دتا۔ خالد حسن ہوراں ایہہ نہیں دسیا جو فیض صاحب تے عزت مجید وچکار دلیل بازی کیس گل تے سی تے فیض ہوریں جواب دین لئی کیوں مجبور ہوئے۔
ہویا ایہہ سی جو فیض ہوراں لندن وچ کسے اکٹھ وچ یا ذاتی محفل وچ پنجابی زبان دے بارے وچ کجھ ماڑیاں گلاں کیتیاں تے نال ایہہ دلیل وی جڑ دتی جو جے پنجابی ایڈی ہی زبان سی تے پھیر پنجابی راجے رنجیت سنگھ نے اپنی حکومت دی زبان پنجابی کیوں نہ کر دتی؟ فیض ہوراں دی گل کتھ ویو پوائنٹ وچ رپورٹ ہوئی تے عزت مجید نے ایس تے بڑا گرما گرم تے جذباتی جواب لکھیا۔ فیض ہوراں اوسدا جواب لکھیا جیس دے جواب وچ کرنل نادر علی ہوراں اک ہور مضمون لکھیا۔ مینوں ہن ایہہ یاد نہیں جو فیض ہوراں کرنل نادر علی دا جواب وی دتا سی یا نہیں، میرا خیال ہے نہیں سی دتا۔
میں وی ایس بحث بارے پاکستان پروگریسو وچ اک لما مضمون لکھیا سی جیس وچ میری دلیل سی جو ایس بحث دے تنے دانشور پنجابی زبان دے پچھوکڑ تے اوس نال ہویاں ورتیاں دے بہتے جانو نہیں ہین۔فیض ہوراں دا رنجیت سنگھ والا نقطہ دو پکھاں توں غلط سی۔ اک تے ایہہ جو نویں کاہڈ مطابق رنجیت سنگھ نے پنجابی قاعدہ بنوا کے عام لوکاں ، خاص طور تے زنانیاں دی پنجابی وچ پڑھائی نوں اگے ودھایا سی۔ تے دوجے ایہہ جو انگریز توں پہلاں کیس ہور راجے یا بادشاہ نے لوکاں دی زبان نوں دربار وچ تھاں دتی؟
بنگال توں لے کے پنجاب تیکر نوکرشاہی فارسی وچ ہی ریاستی کم کردی سی۔ ایسے لئی جے رنجیت سنگھ نے اپنی حکومت دی زبان پنجابی نہیں بنائی تے بہادر شاہ ظفر یا اوہناں دے وڈکیاں کیہڑی اردو زبان لاگو کردتی سی؟ اردو ہندی وی تے انگریز نے فورٹ ولیم کالج وچ تیار کروا کے لائی سی۔انگریز نے سندھ وچ وی سندھی لا دتی پر پنجاب وچ پنجابی نہیں لائی ایس دا پچھوکڑ جگت سیاست سی جیس تے وکھری بحث دی لوڑ ہے۔ انج جے زبان دے پکھوں ویکھو تے انگریز دے آون ویلے پنجابی دا کلاسیکل ادب شمالی ہندوستان دیاں باقی زباناں نالوں کھلار تے ڈوہنگائی وچ کتے ودھ سی۔
فیض ہوراں دی پیڑھی دے مسلمان وچاروان (کیمونسٹاں توں لے کے ملانیاں تیکر) اردو نال نکاحے جان توں بعد اہناں پکھاں تے کدی بہتا وچار نہیں سی کیتا۔ فیض صاحب انگریزی، اردو، فارسی تے عربی دے منے پرمنے عالم ضرور سن پر پنجابی زبان بارے اوہناں دی جانکاری واجبی سی۔ اوہ اٹھاٹھ دی عوامی تحریک وچ اگھرن والی پنجابی لکھتاں دے وی بہتے جانو نہیں سن تے جد اوہناں پنجابی لکھی وی تے اوہ محمد بوٹے گجراتی دی پدھر دی سی، پنجابی کلاسیک دے درجے دی نہیں سی جیویں اوہناں دی اردو شاعری اردو کلاسیک دی لڑی وچ پروتی ہوئی ہے۔ اوہناں دے مقابلے وچ اردو دے دو ہور وڈے شاعراں، منیر نیازی تے ظفر اقبال ہوراں وی پنجابی وچ لکھیا تے سوہنا لکھیا۔ منیر نیازی دے کئی مصرعے تے عام ویہار دے محاورے وی بن گئے جیوں ''کجھ سانوں مرن دا شوق وی سی''
کجھ سجن ایس تے حیران وی سن تے ہین جو فیض صاحب جیہڑے اپنے ورودھی گلاں پی جاندے سن، عزت مجید دی گل کیوں نہ پی سکے تے جواب دین تے مجبور ہوگئے۔ میرے خیال وچ فیض ہوراں نوں اندروں پتہ سی جو لوکاں دی ماں بولی وچ نہ لکھ کے کوئی وڈا مان والا کم نہیں کر رہے۔ ایس گل تے اوہناں دے دل وچ نموشی سی جیس کرکے اوہناں کجھ لکھن دی کوشش وی کیتی تے احمد سلیم تے باقی صدیقی ہوراں کولوں کجھ ناردو نظماں دے ترجمے کروا کے ''رات دی رات'' ناں دی کتاب چھپوائی۔
فیض ہوراں دی پنجابی بارے نموشی دا میں آپ وی گواہ ہاں۔ میں ستر دی دہائی وچ پنجند پروگرام کمپیئر کردا ہوندا ساں جیس دے پروڈیوسر مشتاق صوفی سن۔ اوس وچ وڈے وڈے گاون والیاں، شاعراں تے دانشوراں نوں بلایا جاندا سی۔ فیض صاحب نوں سدا گھلیا تے اوہ آگئے تے پنجابی بارے چوکھی گل ہوئی۔
میں اوہناں نوں پچھیا جو تسیں اگونہے (ترقی پسند) خیالاں دے وچاروان ہو، ساری عمر لوکاں دے حقاں دی گل کردے رہے، اوہناں دے کلچر تے اوہناں دی زبان دی وی حمایت کردے رہے پر تسیں آپ پنجابی کیوں نہ لکھی۔ فیض ہوراں دا پہلا جواب سی جو اوس ویلے اردو ساڈی قومی شناخت دی زبان بن گئی سی تے ساڈی پیڑھی نے ایس وچ ہی لکھیا۔اوہناں دی ایہہ گل ٹھیک وی سی کیوں جو اجے تیکر اوہناں دی پیڑھی تے اوس توں اگلی پیڑھی دے لوک اوسے قومی شناخت وچ پھسے ہوئے ایس مسئلے تے کجھ سوچن سمجھن لئی تیار نہیں ہین۔
خیر میں کہیا ایہہ تے ٹھیک گل ہے پر کوئی ذاتی وجہ وی تے ہووے گی کیوں جو شاعری تے من توں پھٹدی ہے۔ کجھ دیر ٹالم ٹول کرکے کہن لگے اصل گل ایہہ ہے جو جد میں وارث شاہ یا بلھے شاہ نوں پڑھدا ساں تے مینوں لگدا سی میں ایہو جیہا کدی نہیں لکھ سکدا پر جد میں کلاسیکل اردو پڑھدا ساں تے مینوں یقین سی جو میں محنت کرکے ایس طرحاں دا لکھ سکناں۔ اوہناں دی ایہہ گل کئیاں اپنے ناں لائی ہے پر ایہہ گل اوہناں پہلی واری پنجند تے کیتی سی۔
ایس گل توں تے اوہناں دی پنجابی لکھن دی کوشش توں پتہ لگدا ہے جو اوہناں نوں پنجابی وچ نہ لکھن دا افسوس سی ، گھٹو گھٹ دل دے اندر۔۔ ایسے لئی جد عزت مجید ہوراں اوہناں تے کاٹویں ٹوک لائی تے اوہ جواب دین توں نہ رہ سکے۔ عزت مجید دی گل بھاویں جذباتی سی پر اوس نے سٹ ٹھیک تھاں تے ماری سی۔۔۔فیض ہوراں دا جواب ایس دا ثبوت ہے۔
