پنجاب دے انگریز گورنر مائیکل فرانسس اوڈوائر نے پنجابی لوکائی دا اِک قتلام جلیا نوالہ باغ ، امرسر وِچ کروایا۔ ایہدا پُوری دُنیا نُوں پتہ اے۔ ہر کوئیایہدے اُتے اوڈوائر نُوں توئے لعنت وی کردا اے۔اوہنے ایس توں وڈے تے نِت دے اِک ہور قتلام دا مُڈھ وی بنھیا۔
اوڈوائر نے پنجابی دے پڑھائی لِکھائی دا وسیلہ بنن اُتے ہٹک لا دِتی ۔ ایہدے سِٹے وِچ اج پنجابی آپنے ہتھوں آپ ای آپِنیاں پیِڑھیاں داقتلام پئے کردے نیں تے اوہناں نُوں آپنی ایس کیتی دی ذرا جِنی وی سُرت سار نہیں۔ اِک خِطے دے پڑھے لِکھے لوکاں دا آپنی ماں بولی نُوں قتل کرن اِتنا گُجھا اے جو دُنیا نُوں وی ایس دی ہوا نہیں لگ سکی۔
پنجابی نُوں پڑھائی لِکھائی دی بولی نہ بنن دین دی دس سانوں ماجد شیخ ہوراں لہوروں چھپدی انگریزی دی روزانہ اخبار وِچ لِکھے آپنے اِک کالم راہیں پائی اے۔ چنگا ہوندا جے اوہ آپنی ایس کھوج دا ویروا دیندے ۔آخر اوہناں ایہہ گل کیتی اے تاں پک نال اوہناں کدِھرے پڑھی ای ہونی اے۔ایہدا مطلب ایہہ ہے جو اوڈوائر دے پنجاب داگورنر بنن توں پہلاں کِسے نہ کِسے ڈھنگ پنجابی راہیں پڑھان لِکھان دی کُھل ہے سی، جیہڑی ہو سکدا اے اگے جا کے پنجابی دے پڑھائی لِکھائی دا وسیلہ بنن دا راہ دیندی ہووے تے مائیکل اوڈوائر نے پنجابِیاں نال کرودھ پاروں ایہدا راہ مار دِتا ہووے۔
سانوں ماجد شیخ ہوراں دی ایہہ گل کھری جاپدی اے۔ ایہدا ثبوت ایہہ ہے بئی مائیکل اوڈاوئر نُوں کیکسٹن ہال لندن وِچ پنجاب دے اِک سپُتر اُدھم سِنگھ باوے (رام محمد سِنگھ آزاد ) نے گولی نال اُڈا دِتا۔ اُدھم سِنگھ نُوں جدوں عدالت دے کٹہرے وِچ پیش کر کے سونہہ کھان لئی آکھیا گیا تاں اوہنے گورُو گرنتھ صاحب دی تھاں "ہیِر وارث شاہ "منگوائی تے اوہدے اُتے ہتھ دھر کے سچ بولن دی سونہہ کھادھی۔ اُدھم سِنگھ باوے دا اِنج ہیِر وارث شاہ اُتے سونہہ کھاون خبرے اوڈوائر ولوں پنجابی اُتے لائی پابندی والی رَڑک دا کڈھن ای سی۔
ماجد شیخ ہوریں آپنے کالم Honouring Bhagat Singh "بھگت سِنگھ نُوں آدر دیاں "وِچ اوڈوائر دی پنجابیاں نال کُھندک دا کارن گورنمنٹ کالج لہور دی گبھرُو ڈھانی دی پمفلٹ بازی دسدے نیں۔ اوہناں زمانیاں وِچ انگریز شاہی نے پنجاب نُوں وڈھ کے شمال مغربی سرحد دے ناں توں اِک نواں صُوبہ بنایا۔ اوڈوائر ایس علاقے دا ریونیو کمشز سی تے اوسے نے ایہہ کم سِرے چاڑھیا۔ (لارڈ کرزن نے ایہہ کم اوہدے ذِمے لایا سی۔ ) گبھرُو ڈھانی نے پنجاب دی کھوہ دھروہ تے اوڈائر دے برخلاف پرچہ لِکھ کے لوکاں وِچ ونڈیا۔ ایس پرچے توں لوک اوڈائر اُتے ڈھیر بھکھے۔ بھگت سِنگھ نُوں نابری دی جاگ ایس پرچے توں وی لگی۔
گورنمنٹ کالج لہور دی ایہہ گبھرُو ڈھانی گورا شاہی دے چِلتراں اُتے بڑی اکھ رکھدی سی۔ گوریاں جدوں وی کوئی لوکاں دے برخلاف پیر پٹنا ایہناں گبھرُواں جھٹ اوہدا ویروا لِکھ کے لوکاں نُوں ورتا دینا۔ ایہدے توں چلّیاں کالونی گیراں ایہناں گبھرُواں اُتے راج دھروہی تے کھرُ ودی ہوون دا ٹھپہ لایا ہویا سی۔
پنجاب دی خُفیہ پُلس نے حکومت نُوں پکی کیتی بئی مائیکل فرانسس اوڈوائر ن نُوں پنجاب وِچ نہ لیاندا جاوے ۔ ایڈوائر نُوں ایہدے توں ای پنجابِیاں اُتے کاوڑ آئی تے اوہنے اوہناں نُوں کدیں نہ بھُلن والا سواد چکھان دی سونہہ کھا لئی۔
خُفیہ دے آکھن اُتے اوڈائر نُوں انگریزی راج دا ریذیڈنٹ بنا کے حیدر آباد گھل دِتو نیں۔ مگروں اوتھے ای اوہنوں گورنر جنرل دا اگیچ (ایجنٹ ) وی مِتھ دِتو نیں۔ 1901توں لے کے 1912تیکر اوہ حیدر آباد وِچ ای نوکری کردا رہیا۔
1912وِچ لارڈ ہارڈنگ وائسرائے بن کے آیا تاں اوہنے اوڈائر نُوں چھڑا پنجاب ای نہ لیاندا سگوں پنجاب دا لیفٹنینٹ گورنر وی لا دِتا ۔ نال اوہنوں اندر خانے لِکھت راہیں ایہہ وی مت دِتی ، "ایتھے ڈھیر سارا بارُود اے بھبھا کے توں بچنا اے تاں ساؤدھانی ورتنی پوسی۔ " 1912توں 1919دا زمانہ ہِندوستان دے ازادی گھول دی چڑھ دا زمانہ اے۔ ازادی لہر نے کالونی گیر طاقت نُوں سٹ مارنی چھوہ دِتی ۔ پنجاب ای ایس پکی پِیڈی نابری دا گڑھ سی۔
رولٹ ایکٹ دے برخلاف جدوں 13۔ اپریل 1919نُوں جلیا نوالے باغ امر سر وِچ اِک پُرامن جلسے دا ہوکا ہویا تاں اوڈوائر نُوں پنجابیاں نال پُرانی کاوڑ کڈھن دا ٹانگ لگدا جاپیا۔ اوہنے گورنمنٹ ہاؤس لہور وِچ آپنے چونویں فوجی تے سِول افسراں دی بیٹھک سدی۔ بیٹھک دی کاروائی پُوری طرحاں خُفیہ رکھی گئی۔ اِک لفظ وی لِکھت وِچ نہ آندا گیا۔ سبھ نُوں پکی سی بئی ایہدے وِچ پکن والے متے دی باہر کِسے نُوں وی ہوا نہیں لگن دینی ۔ ایہہ بیٹھک 6 اپریل 1919نُوں ہوئی۔ ایہدے وِچ ای جلیا نوالے باغ لوکاں دے قتلام دی ویوینت بنی۔ اوڈوائر گھڑی مُڑی آکھداسی، "اسیں پنجابیاں نُوں اجیہا سواد چکھاواں گے جیہڑا ایہناں نُوں کدیں نہ بھُلے گا۔ گھڑی آ گئی اے، ایہناں دے دِلاں وِچ سہم پاون دی ۔"
جنرل ڈائر نُوں اِک پاسے کھڑ کے اوڈوائر کِنا چِر آپنے دھارے ہوئے متے دِیاں پِٹیاں پڑھاندا رہیا ۔لیفٹنینٹ کرنل سمتِھ وی ایس بیٹھک دا سِیری سی۔ اوہنے کئیں سالاں بعد بھیت بھنیا جو جلیا نوالے دا قتلام اگدوں مِتھیا ہویا سی۔
اوڈوائر تے جنرل ڈائر نے صلاح کر لئی ہوئی سی جو باہر جان دے سارے راہ بند کر دِتے جان تے مجمعے وِچوں کِسے اِک نُوں وی نہ جیوندا چھڈیا جاوے۔ پھیر جیہڑا قتلام ہویا ساڈے سانجھے چیتے وِچوں مِٹ نہیں سکد۔ اوڈوائر نے مگروں بڑھ مار دیاں کہیا افسوس جو گورکھے سپاہیاں دِیاں گولِیاں مُک گئیاں۔
مرن والیاں دی سرکاری گِنتی 379 سی۔ ہِندوستان دے گِنتی کاراں دا دعویٰ اے کُل 970بندہ مویا۔ ایہدے ثبوت وِچ اوہ ناواں دی فہرست وی وکھاوندے نیں۔
ایہہ تاں برطانوی لوکائی دے شاواشے جو ولایت وِچ دھروئی پے گئی۔ ایسے ورھے ای اوڈ وائر نے آپنی گورنری ویلے 42 پنجابیاں نُوں موت سزا کیتا ۔ 114۔ نُوں ساری عُمر لئی کالے پانی گھل دِتا ۔ 93 نُوں جیلاں وِچ ڈکیا۔ایہدوں اڈ ان گِنت پنجابیاں نُوں جلسیاں جلوساں ، چھاپیاں تے پُلس مُقابلیاں وِچ قتل کیتا۔
مائیکل فرانسس اوڈ وائر نُوں اوڑک کیکسٹن ہال لندن وِچ اِک پنجابی رام محمد سِنگھ (اُدھم سِنگھ ) نےای گولی مار کے مُکایا سی۔ رام محمد سِنگھ نُوں جدوں ایس قتل دے دوشوِچ عدالتے لیاندا گیا تاں اوس گورُو گرنتھ صاحب دی تھاں (جیہڑی اوہدی دھرم یوتھی سی ) "ہیر وارث شاہ "اُتے ہتھ دھر کے ایہہ قتل مَنیا سی۔
ماجد شیخ ہوراں لہوروں چھپدی انگریزی اخبار روزانہ ڈان وِچ آپنے ہفتہ وار کالم راہیں دس پائی اے مائیکل فرانسس اوڈوائر پنجابیاں دا ڈِھڈوں ویری سی۔
اوڈ وائر داپنجابیاں نال ویر اوس ویلے توں بنیا جدوں اوہنے برطانوی حکومت دے متے نال پنجاب دا ڈھیر وڈا علاقہ وکھ کر کے شمال مغربی سرحدی صُوبے دے ناں توں اِک نواں صُوبہ بناون داکم سانبھیا۔
گورنمنٹ کالج لہور دے مُنڈیاں نے پنجاب دا علاقہ کھوہ کے وکھرا نواں صُوبہ بنان دی مُخالفت کیتی تے اوڈوائر دے برخلاف پمفلٹ چھاپیا۔ ایہہ پمفلٹ لوکاں نُوں بڑا پوہیا ۔ بھگت سِنگھ دی سیاسی جاگ وِچ ایس پمفلٹ دا وی حِصہ سی۔
اوہناں ویلیاں وِچ گورنمنٹ کالج لہور دے مُنڈیاں دی اِک ڈھانی جُڑی ہوئی سی جیہڑی انگریزی راج دے ہر سیاسی چِلتر دے برخلاف پرچے لِکھ کے لوکاں نُوں ساؤدھان کر دیندی سی۔ انگریزاں ایہناں مُنڈیاں اُتے راج دھرو ہی تے کھرُو ڈھانی دی کیتی ہوئی پمفلٹ بازی توں ڈر دیاں ای خُفیہ پُلس نے حکومت نُوں مت دِتی بئی مائیکل فرانسس اوڈائر نُوں پنجاب وِچ کِسے عُہدے اُتے نہ لایا جائے ۔ ایہدے اُتے اوڈائر اینا کھِجیا بئی اوہنے پنجابیاں نُوں کدیں نہ بھُلن والا سواد چکھان دی سونہہ کھا لئی۔
ماجد شیخ ہوراں دے کالم مُوجب اوڈ وائر نُوں حیدر آباد گھل دِتا گیا۔1901توں لے کے 1908تیکر اوہ حیدر آباد وِچ ریونیو کمشز لگا رہیا ۔ 1909وِچ اوہنوں اوتھوں دا ریذیڈنٹ چا بنایو نیں۔ 1910توں 1912تائیں اوہ حیدر آباد وِچ گورنر جنرل داایجنٹ بنیا اانگریز شاہی دی سیا کردا رہیا ۔
1912 وِچ لارڈ ہارڈنگ ہِندوستان دا نواں وائسرائے بن کے آیا تاں اوہنے اوڈ وائر نُوں پنجاب دالیفٹنینٹ گورنر لا دِتا۔ اندر خانے اوہنوں لِکھ کے پکی کیتی گئی : "ایتھے ڈھیر سارا بارُود اے اگ توں بچنا اے تاں ساؤدھانی ورتنی پوسی۔ "
انت اوڈوائر نوں پنجابیاں خلاف کھادھی سونہہ پُوری کرن دا ٹانگ لگ گیا۔ 13۔ اپریل 1919نُوں جلیانوالہ باغ امر سر وِچ کالونی گیر راج دے برخلاف لوکاں دے اِک روس اِکٹھ دا ہوکیا ہویا۔
6اپریل 1919نُوں اوڈوائر نے لہور دے گورنمنٹ ہاؤس وِچ گِنے چُنے گورے افسراں نال بیٹھک کیتی۔ سارا متہ زبانی زبانی پکیا۔ بھیت رکھن دی سونہہ لئی گئی۔ ایہناں افسراں وِچ ای اِک لیفٹنینٹ کرنل سمتِھ وی سی۔ ڈھیر چِر مگروں ایس سمتِھ نے ای بھیت بھنیا، "جلیانوالہ باغ دا قتلام گِنیا مِتھیا متہ سی۔ اوڈوائر گھڑی مُڑی آکھداسی اسیں پنجابیاں نُوں اجیہا سواد چکھاواں گے جیہڑا ایہناں نُوں کدیں نہ بھُلن لگا۔ ویلا آ گیا اے پنجابیاں دے دِلاں وِچ سہم پاون دا۔ "
اوس بریگیڈئیرجنرل ڈائر نُوں اِک پاسے کھڑ کے اوہدے نال جلیانوالہ باغ وِچ لوکاں داقتلام کرن دی لمی چوڑی صلاح کیتی۔ ہوکے مُوجب 6اپریل نُوں جلیانوالے باغ وِچ پنجابی خلقت اِکٹھی ہوئی،۔ ایہدے وِچ تِناں مذہباں دے لوک سن ہِندو مُسلمان تے سِکھ۔ سبھو ای اِک قوم پنجابی قوم ۔ جنرل ڈائر گورکھے لیاوندے ہوئے سن۔ باغوں باہر نِکلن دے سارے راہ بند کر دِتے گئے ۔ گولِیاں نال نہتھے لوکاں نُوں بھُن کے دھر دِتا گیا۔
بعد وِچ اوڈ وائر نے گولِیاں مُکن دا افسوس کیتا۔ سرکاری گِنتی مُوجب 379بندے مرے۔ ہِندوستان دے پڑ چولِیاں مرن والیاں دی گِنتی 970بندے دسی اے۔ اوہناں ایہدے ثبوت وِچ ناواں دی سُوچی وی اِکٹھی کیتی اے۔
برطانوی لوکائی دے شاوا شے جیہنے ایس ظُلم دے بر خلاف اِنگلستان وِچ رولا پایا۔ ایسے ورھے اوڈ وائر نُوں اِنگلستان واپس سد لیا گیا۔
