شفقت تنویر مِرزے ہوراں اِک پُچھ دس وِچ آکھیا سی : "تُسیں میل ونڈ توں پاک وسیب بنانا اے اوہدے لئی کم کرن لئی آپنے آپ نُوں ڈی کلاس کرو۔ سگویں ای زبان اُتے تے ادب اُتے وی ایہہ گل لاگُو ہوندی اے ۔ جے تُسیں لوکائی دے ادب دی تے لوکائی دی زبان دی گل کرنی اے تے پھیر تُسیں لسانی طور اُتے آپنے آپ نُوں ڈی کلاس کرو ۔ "
اسیں مِرزے ہوراں دی ایہا پُچھ دس آپنے پُرانے رسالے "ماں بولی"لہور وِچ وی ورتائی تے مُڑ اجو کے رسالے مہینہ وار "پنچم"لہور دے ماں بولی نمبر وِچ وی دُہرائی۔ اوہناں دی ایہہ آکھنی ہے تاں اُردو دی پُوچھ بنیاں ہویاں لئی سی پر ساڈی جاچے ایہہ پنجابی پیاریاں لئی وی سگویں ڈُھکدی اے۔ کیوں جو بولی دے پکھ توں مِرزے صاحب ہورِیں جِنے کُوڈی کلاس ہوئے نیں اوہداوی پتہ لگ جاندا اے۔
اُنج ایس "ڈی کلاس"نُوں وی نہ ڈی کلاس کرد ے چلیے؟پر ایہہ ڈی کلاس نِرے اُلتھے نال ہو جاسی؟ ساڈے کُجھ ات آدر جوگ سجن آکھسن اُلتھے تے "ڈی کلاس"والے پواڑے دا کیہ سانگا؟ اُلتھا بس نِرا اُلتھا ای ہونا چاہیدا اے۔ بدیسی بولِیاں دی بنتر وِچ بدھے لفظاں دے معنے آپنی بولی وِچ تے لابھ دوہرا۔ لفظاں دا وی پتہ لگ گیا تے بدیسی بولی والی بنتر وی آگئی آپنی بولی وِچ۔ اِنج ای تاں اسیں آپنی بولی نُوں امیر وی کر سکنے آں۔ مطلب اگے تُسیں لفظاں دارپھڑ پایا ہوندا اے ہُن بنتراں دارپھڑ وی لے ٹُرے او۔ اوڑک کرُو کیہ او؟ بولی نُوں پِچھے ای دھکی جاندے او۔ ناں لیندے او تُرت مردی بولی نُوں جیوندا رکھن دا ۔
پہلی گل تاں ایتھے ایہہ ہے اجیہے سجن جدوں پنجابی دی گل کر دے نیں تاں ایہنوں نِرا "میں" بولی سمجھدے نیں۔ اوہناں نُوں پنجابی دا لوک بولی ہوون عام ویلیاں وِچ وی گھٹ ای چیتے ہوندا اے پر اجیہے ویلے تاں ایہہ تتھ اوہناں نُوں اُکا نہیں نظردا۔ نہ اوہ ویکھنا لوڑدے نیں۔ اوہناں دا آڈھا تاں ہوندا ای اندر خانیوں پنجابی دے لوک بولی ہوون نال اے۔ انگریزی اُردُو جیہیاں اشراف بولِیاں ساہویں اوہناں نُوں پنجابی دا لوک بولی ہوون اوگن ای تاں جاپدا اے۔ ایس اوگن نُوں گُن نال وٹان لئی اوہ لوکاں توں کِھجدے نیں تے آپنا آپا رلا کے اوہنوں لوک دی تھاں اِک ہور وِیں اشراف بولی کر لیندے نیں۔ ہُن اوہناں نُوں پنجابی دِیاں تھوڑاں ای نظر آونِدیاں نیں۔ ایہدی لفظا لی دے گھاٹے، ایہدیاں بنتراں دے گھاٹے ، ہورناں بولِیاں نال سا نجھیاں ہوون دے گھاٹے، سوہج سواد دے گھاٹے تے ہور خبرے کیہڑے کیہڑے گھاٹے۔ اشراف بولِیاں ساہویں اشراف ہو کھلوون وِچ بھلا اجیہے گھاٹے لوک بولی دے نیں یاں لوک توں نکھیڑ کے بولی نُوں نجِی کرن دے نیں؟ بولی جدوں لوک توں نِکھڑ کھلووے تاں بندہ نِرا نجِی ای رہ جاندا اے۔ نجِی ہو جاون توں اُتے بھلا ہور کیہڑا گھاٹا اے؟ ساڈے اِک مشہور پلُوتا اے، "نِج ہوویں ہاں۔ "
اوبھڑ لفظ تے اوہناں دی جُڑت دِیاں بنتراں نال نجِٹھدیاں جے "ڈی کلاس" ہوون والی سُرت وی ہووے تاں ایہہ ونگار بن کھلونِدیاں نیں۔ کاہدی ونگار؟ آپنے اچیت من وِچ گواچی لوک سانجھ بارے سُچیت ہوون دی۔ آپنے نِج واد دے کلاوے وِچوں نِکل کے لوک سانجھ دی کُھل وِچ جاون دی۔ نجِی بولی نُوں ٹپ کے لوک بولی دے پِڑ وِچ چھال مارن دی۔ یاں اِنج ای آکھ لوو ایس ساری گل نُوں بئی اوبھڑ لفظاں تے اوبھڑ لفظ بُنتراں دی ویڑھ چھڈ کے لوک لفظالی تے لوک لفظ بنتراں نُوں گولن پھر ولن دا آہر چھوہون۔
اوبھڑ لفظ تے لفظ بُنتراں تے ساڈے اُردُو انگریزی ولوں ای آونِدیاں نیں۔ جے آپنی پڑھت لِکھت دا پِڑ موکلا ہووے تاں اُردُو دی تھاں انگریزی لے لیندی اے۔ ایہناں نال نجِٹھن دا ڈھنگ ساڈے کول پنجابی والا تے ہے نہیں ۔ اُردُو والا ای اے۔ کیوں جو اسیں جیہڑے ویہار دی نپِیڑ وِچ آں اوہنے انگریزی تائیں پُجن دا راہ تاں اُردُو بولی دا مِتھیا ہویا اے۔
ساڈی مُڈھ لا توں پڑھائی تاں ہے ویہار نُوں وارا کھاندا بندہ بنن دی سِکھلائی ۔ مُڈھ لا توں ای سانوں آپنی بولی چُھڈا کے اوہدی تھاں اُردُو سِکھاون دا بھرواں اُچیچ چالُو ہو پوندا اے۔ اُردُو راہیں اساں انگریزی تیکر اپڑنا ہوندا اے۔ رٹے توں اگلے رٹے تیکر ۔ مطلب پنجابی چُھڈا کے سانوں پہلاں تاں اُردُو میل بنایا جاندا اے تے پھیر اُردُو میل وِچوں اسیں انگریزی میل بنن دا چارہ مارنے آں۔ آپنے آپے توں دُوری تے پھیر اوس دُوری دے سِر اُتے ہور چوکھی دُوری ۔ انگریزی لفظاں تے لفظ بُنتراں نُوں اُردُو راہیں ترجماون دا کم آپنی تھاں رٹے دی ورتوں دا کم اے۔ اِک رٹی رٹائی بولی نُوں دُوجی رٹی رٹائی بولی وِچ پر تاون۔ اِک پردھان بولی دے لفظاں تے لفظ ورتاریاں نُوں اوہ پِچھلگ اڑدلی بولی وِچ بجھے ہتھیں لیا کھلہارن ۔
لوک بولی دی گل آوسی تاں ماملہ اصلوں ہور ہو جاوسی۔ ایتھے اُلتھا نِرا اُلتھا نہ ہوسی پردھان بولی وِچوں آئے لفظاں تے لفظ بُنتراں وِچوں ساہ ست لے کے کھولڑاں وِچوں کڈھ کے لوک بولی دے لفظاں تے لفظ بُنتراں وِچ لیانا پوسی اُردُو دی وِچولی ہَلتر نُوں وِچوں چُکنا پوسی۔ پردھان بولی دے رُعب داب تے اوہدِیاں کارِیگرِیاں دی ویہل نُوں مارنا پوسی۔ اِنج اُلتھے دا آہر میل چُھٹکارد ا آہر ہو ویسی ۔ ایہدے نال لوک لفظاں تے لوک لفظ بُنتراں تے ورتاریاں نُوں کُھل مِلسی۔
لوک بولی دی ورتوں تاں ہے ای لوکاں نُوں انگریزی اُردُو دی دب تھلیوں کڈھن دا جتن۔ جے اساں آپنے نِج واد نال لوک بولی نُوں نجِی بنا کے انگریزیاں اُردُواں دے سَچّیاں راہیں امیر کرنا اے تاں بھاویں کوئی جیہڑی مرضی دلیل ورتا لوے اوہدا آہر لوک چُھٹکارے دا آہر نہیں بن سکدا۔پنجابی ونجا کے جیہڑے لوک اُردُو تے انگریزی میل ہوئے نیں یاں پنجابی وِچ رہ کے اُردُو انگریزی میلاں دی لِشک تھلے آئے نیں اوہناں نُوں پنجابی ول آون لئی آپنی میل بندی تر وڑنی پوسی، میل بندی دے سُفنیاں وِچوں باہر نِکلنا پوسی۔ ایہہ تدوں ای ہوسی جدوں اُردُواں تے انگریزیاں نال جُڑے لابھاں یاں لابھاں دے سُپنیاں دا اِنکار ہووے۔
ویہار نے پنجابی سِکھیا دا کوئی کوئی پر بندھ نہیں کیتا۔ پڑھت لِکھت دے پِڑ وِچ کِسے بولی دا ماں بولی ہونا پُوری گل نہیں ۔ ایہدے لئی ماں بولی سِکھنی پوندی اے۔ نہیں تاں ماں بولِیاں راہیں پڑھائی لِکھائی دا سوال ا ی نہ جاگے۔ (سِکھنا کیہ پوندا اے؟ ماں بولی وِچ سوچن سمجھن دے پاسے جُرنا تے پھیر اجو کے ویلے دے گیان دھیان نُوں ایہدے راہیں ورتنا ورتانا ) انگریزی دی مثال لئیے تاں اوتھے انگریزی آپو آپنے رنگ وِچ ساری وسوں دی ماں بولی اے۔ تاں وی اوہناں نُوں نِکے ہوندیاں توں انگریزی پڑھنی لِکھنی سِکھائی جاندی اے۔ آپنی ماں بولی ہوون پاروں اوہ چھیتی ای پڑھن لِکھن دی جاچ سِکھ کے انگریزی دے اینے جانُو ہو جاندے نیں جو اگلے عِلماں نُوں وادھے پا سکن۔ جے اوہناں آپنی ماں بولی دا پُورا ورتن نہ سِکھیا ہووے تاں اوہ اگلے عِلماں نال کیویں پُورے آسکن۔
ہُن ساڈے ویہار وِچ تاں پنجابی سِکھاون دا کوئی پربندھ نہیں کیوں جو پنجابی نال تاں نوکری کُرسی وانی جُڑی کوئی نہیں ہوئی۔ کماں کاراں راہیں وسیب تے ویہار نُوں پالدی بے مالک خلقت کول ای پنجابی بولی جیوندی جاگدی تے ورتیندی پئی اے۔ پنجابی ایس خلقت دی سُنجان اے۔ مالکی وال میلاں دا خلقت نال ویر پنجابی نال ویر دی شکل وِچ ساہمنے آوندا اے۔ اُردُو تے انگریزی مالکی دِیاں بولِیاں نیں۔ ایہناں میلاں وِچوں تے ایہناں دی رہرِیت دی نقل جیوندے لوکاں وِچوں کِسے پنجابی ولی ول آونا اے تاں اوس نُوں پنجابی دے نال کمیں کارِیں جُٹی خلقت نُوں وی مننا پوسی۔ ایہہ منیت اوہناں دے آپنے میل توں چھٹکارے داہوکا ہوسی۔
وسیب ویہار وِچ پنجابی پڑھان دا کوئی سر بندھ نہیں ۔ مُڑ ایہنوں سِکھیا کیویں جاوے ؟ ایس اوہر دا اپُرانا دارُ ہُن نہیں پُجدا۔ پُرانا دارُو پُرانا ویلے نال سی جدوں ماحول گھنا پنجابی سی۔ جدوں پڑھنے وی پُورے ٹبر وِچوں کوئی اِل ادھا ٹوٹُرو ای پِینداسی ۔ اوس وی اندروں باہروں پنجابی وِچ ای ہونا، سکول وی کیہڑا پنجابیوں باہرے سن اوس ویلے دے۔ بھاویں سِکھائی اوہناں وِچ اُردُو ای جاندی سی پر پنجابی دا بھار ڈھیر چوکھا سی۔ ایہہ آکھ لوو اُردُو دی سِوِیں (سیونک) لگ تاں چروکنی گئی سی پر اجے اوہنوں ونا ہی پھیرن دے راہ نہیں سن پُورے لبھدے ۔ مذہبی سِکھیا لئی عربی اکھراں راہیں واجاں چیتے کرن وی پنجابی دے لیکھے لگ جانداسی ۔ لوک عربی اکھراں دی سُنجان راہیں واجاں دے جانُو ہوکے پنجابی پڑھن جوگے ہو جاندے سن۔ اگوں من پر چاوے دی گھنی مار وی اُردُو ہتھ نہیں سی۔ لگی۔ من پر چاوا خلقت نُوں آپنی بولی تے آپنے دوالے چوالے دے رنگ دا ای پوہنداسی۔ ایس کر کے پنجابی قصے کلام تے جنگ نامے وی پئے پڑھیجنے۔ پنجابی دا پِڑ بُجّھا ہویا سی۔
اے ۔ دُنیا آپنی غریبی پاروں چلدے ویہار دی پکڑ وِچ چوکھی پھس گئی اے۔ زمِیناں سَوڑِیاں پَے گئیاں نیں۔ شہر چھپڑاں وانگوں پسر دے پسردے سُمندر بنے کھلہے نیں۔ خلقت دا دیہاڑی دپہ اوکھا ہوگیا اے۔ خلقت دِیاں ابادِیاں شہراں دِیاں تگڑِیاں اُسارِیاں وِچ ویڑھیاں گئیاں نیں۔ تاں وی حساب لاو وہاں کِنی دُنیا اے جیہڑی گھراں بزاراں وِچ محنت ویچن آوندی اے۔ ایس دُنیا دی گِنتی دفتری نوکرِیاں کرن والیاں توں کِتے ودھیری اے۔
جیہناں نُوں وی ٹُکر دی سوکھ ہوی اے اُردُو ہوگئے نیں۔ من پر چاوے تے جانکاری دے سرکاری وسیلیاں نُوں اُردُو ہوئی دُنیا ای دِسدی اے سو سارا کُجھ اوہناں لئی ای ہوند اے۔ کیوں جو ایہناں وسیلیاں جیہڑِیاں چیزاں دِیاں مشہورِیاں سِر کھٹِیاں کمائیاں کرنِیاں ہونِدیاں نیں اوہ چیزاں وی تاں اُردُواں والے ای خرید سکدے نیں۔ پنجابی دُنیا نُوں ایہہ سارا کُجھ کِتھے نصیب اے۔ اوہ تاں ایہناں نعامتاں دا سُفنا ای ویکھ سکدی اے، ایہناں نُوں ویکھ کے سہک سکدی اے جاں پھیرا ایہدے جُوتھ جاں جُھوٹھ نال سوکھ دا پھوکا بُلارا ای مان سکدی اے ۔ ایہو کارن اے جو ہُن ایہہ دُنیا وی اُردُو نُوں مُونہہ مارن لگ پئی اے۔
ایس پارُوں ای شاعرِیاں ادیبیاں تے دانشورِیاں وی اُردُو وِچ ای ہونَدیاں نیں، ابلاغ دے پواڑے وی تاں اُردُواں چُنگھدیاں نُوں مُکھ رکھیاں جاگدے نیں، جاں جگائے جاندے نیں۔ سوکھے میلاں گوچرا ہوئی دُنیا نُوں بھاویں گِنتی وِچ اوہو ای چوکھی کون پُچھے ۔اوہدی دھرواس کون بنھے۔ وے ایڈا میرا کیہڑا دردی
ایہو ویلا اے جے دِلاں وِچ رب دا گھتیا کُجھ ہے تاں ڈی کلاس ہوون دا۔ اُردُواں انگریزیاں دیاں جاچاں نُوں پنجابی خلقت ناویں لاون دا۔ پنجابی وِچ ورتن دا ایہہ ورتن تدوں ای آسکدا اے جے اکھاں اگے اوہ خلقت ہووے جیہدی لُٹ مار پئی ہوندی اے۔ جیہدے معااشی سامجی سیاسی دے نال نال لسانی ہرتلی دھکے شاہی وی پئی ہوندی اے۔
