صفدر ہاشمی دے قتل نوں ٢١ سال ہو چلے ہین۔ایہناں ٢١ سالاں وچ بہت کجھ بدلیا۔ہندوتو دی جیہڑی اتوادی وچاردھارا صفدر دی موت ویلے تکھے روپ وچ پنپنا شروع ہوئی سی، اوہ بابری مسجد،گجرات تے مالیگاؤں وچ ننگے چیر روپ وچ سماج ساہمنے آئی۔صفدر دا جہاد ایہناں مذہبی فرقہ پرست طاقتاں دے خلاف سی۔اس نے آپنے فائدیاں نوں تیاگ کے زندگی لوکاں دے ناویں لا دتی۔ پچھم تے یورپ دی طرز تے رنگ منچ نوں نڑ ناٹک دی کلا راہیں دلی دیاں جھیاں جھونپڑیاں تک پہنچایا۔اوس دے تجربیاں دا ہی کمال ہے کہ نڑ اج دیس دے کونے کونے وچ کھیڈیا جاندا اے۔اوس دی شہیدی توں بعد بنے صفدر ہاشمی میموریل نے دیس بھر وچ نڑ ناٹک نوں اک نویں پاسے توریا۔غلام قلم صفدر دی شہیدی نوں سلام کردی ہے۔(یادوندر کرفیو)
صفدر ہاشمی اک عام انسان نہیں سن، اوہ اک مہان کلاکار، پروڈیوسر، آرٹسٹ، شاعر، لکھاری، فوٹوگرافر وغیرہ سن اتے سبھ توں وڈی گل ایہہ ہے کہ اوہ انقلابی جماعت لئی عملی طور تے کم کردے سن اتے اس انقلابی جماعت لئی ٢ جنوری ١٩٨٩ نوں شہیدی دا جام پی گئے۔ صفدر ہاشمی اک اجیہا مہان انسان سی جس دی رنگ منچ نوں گلی گلی، گھر گھر لے کے جان دی سدھر نے اوس نوں اک پیشہ ور رنگ کرمی بنایا، جس نے ایہہ پیشہ اپناؤن لئی چنگے عہدے والیاں نوکریاں نوں لت ماری اتے میدان وچ ڈٹ گئے،١٢ اپریل ١٩٥٤ نوں اک غریب ٹبر وچ جمے اس گُنی نوجوان نوں ٢١ سال پہلاں دلی نیڑے پیندے انڈسٹریل علاقے پنڈ جھنڈاپور وچ اوس ویلے کانگرسی حمایتی امیدوار اتے اوس دے غنڈیاں ولوں شہید کر دتا، جدوں اوہ آپنی ٹیم سنے ٢٠ منٹاں دا اک نڑ ناٹک "ہلہ بول" کھیڈ رہے سن، اس صاحب آباد علاقے وچ ایہہ ناٹک اس واپری توں پہلا اٹھ وار کھیڈیا گیا سی تاں انقلابیاں دے زبردست اکٹھ ویکھدیاں کانگرس دے حمایتی امیدوار نوں پسینے چھٹن لگ پئے سن اتے پولیس، فیکٹری مالک اتے غنڈہ عنصراں دے گٹھ جوڑ نے اوہناں نوں جانو مارن دیاں دھمکیاں دینیاں شروع کر دتیاں سن پر اوہ آپنی منزل حاصل کرن لئی لگاتار اگے ودھدے گئے۔
صاحب آباد سنے پورے اُتری بھارت وچ ٢٧ سالاں مگروں نگر نگم دیاں (بلدیاتی) ووٹاں پے رہیاں سن، شہریاں وچ کانگرس دا ظالم چہرا اینا ننگا ہو چکیا سی کہ اوہ آپنے جھنڈے ہیٹھ چون لڑن دی بجائے آزاد امیدواراں دی حمایت کر رہی سی۔ واپری والے دن جدوں "ہلہ بول" کھیڈیا جا رہیا سی تاں حکومتی شہ تے غنڈیاں نے مزدوراں اُتے جان لیوا حملے کر دتے تاں صفدر منچ توں میدان وچ اُتر کے غنڈیاں دا مقابلہ کرن لگے تاں اوہناں نوں وی کوہ کوہ کے شہید کر دتا، رنگ منچ اتے انقلابیاں لئی دتی صفدر ہاشمی دی قربانی نوں تاریخ و چ ہمیشہ سنہری اکھراں وچ لکھیا جاوے گا، اوس دی جیون ساتھن مالاشری ہاشمی اتے بھین سبنب ہاشمی دی قربانی وی گھٹ نہیں، جیہناں نے اوس دی شہیدی ضائع نہ جان دا دعویٰ کردیاں اوس دی شہیدی توں دوجے دن مگروں واپری والی تھاں تے جھتے اجے وی شہیداں دا خون ڈلھیا پیا سی، حکومتی شہ والے غنڈیاں نوں ونگاردیاں "ہلہ بول ناٹک دا باقی حصہ" کھیڈیا اتے ہزاراں ویکھن والیاں دا بھاری اکٹھ ویکھ کے غنڈیاں دے حوصلے جواب دے گئے گئے۔ ہاشمی دی پتنی مالاشری ہاشمی اتے بھین سبنب ہاشمی نے اوس دے جان مگروں اوس دی رنگ منچ والی سوچ نوں اگے ودھاؤندیاں دیس وچ نڑ ناٹکاں دا کم جاری رکھیا ہے۔
صفدر ہاشمی ولوں انتھک کیتی محنت اتے اوس دیاں کامیابیاں دی قطار بہت لمبی ہے، صفدر ١٩٧٥ وچ سینٹ سٹیفن کالج دلی یونیورسٹی توں ایم اے انگریزی کردیاں ہی سیاسی وچاردھارک طور تے سٹوڈنٹ فیڈریشن آف انڈیا اتے وسیی گتی ودھیاں پکھوں انڈین پیپلز ایسوسی ایشن وچ سرگرم طور تے کم کرن لگ پئے، آپنی سینتی کُو سال دی چھوٹی عمر وچوں ١٥ توں ودھ سال اوس نے دن رات اک کردیاں رنگ منچ دے ناں لا دتے۔ اوس نے آزاد طور تے جن ناٹیا سنگھ دا قیام کرکے اس دے ناں ہیٹھ کم کرناں شروع کر دتا، رنگ منچ دے کھیتر وچ اوہناں دے کیتے کامیاب تجربے وی اوہناں دی یاد نوں سدیا رکھن گے، دلی ورگے مہان نگر وچ ہاشمی نے ہی پہلی وار نڑ، ناٹک دی ریت پائی، عالمی پدھر دے مشہور لکھاریاں وچوں چیخوف ورگیاں دیاں مہان رچناواں نوں کامیاب ڈھنگ نال ناٹکی روپ دتا ، ہاشمی دی ڈائریکٹری ہیٹھ پربندھ دی تراسدی پیش کردے ناٹک مشین، عورت، پنڈاں توں شہر تک، رازے کا بازا، ہتیاراں وغیرہ ناٹکاں نوں درجناں وار کھیڈیا جاندا رہیا۔ ناٹک نوں گلی گلی تک کھلارن اتے آپنی لوک پکھی وچاردھارا تے اڈول ہوکے پہرہ دین لئی ہاشمی نے پہلاں ذاکر حسینی کالج دلی وچوں لکچرار دی نوکری چھڈی اتے اوس توں مگروں پَچھمی بنگال دے پریس انفارمیشن افسر دی نوکری نوں الوداع کہہ دتا، اوہ ولگناں وچ رہ کے پربندھ دا پرزہ بنن دی بجائے لوکاں لئی ہی جیونا چاہوندا سی۔ اوہناں دے اس قتل دی اُکا پورے بھارت وچ ہی نہیں سگوں پردیس وچ وی مخالفت ہوئی، اوس دے ٹبر دیاں ایہناں عورتاں نے قافلہ جاری رکھیا ہویا ہے، اس دے باوجود کہ اوہناں تے وی کئی وار ہندو مولوادی طاقتاں نے حملے کرکے اوہناں دا بڑا مالی نقصان کیتا ہے، پر ایہہ قافلہ نابرابری دے پربندھ نوں ونگاردا لگاتار اگے ودھدا جا رہیا ہے۔ نا برابری والی حکومت دی شہ تے کلا تے ہو رہے مولوادی حملیاں دا جواب "ہلہ بول" کے دینا بندا ہے ایہی اس مہان شہید نوں نذرانۂ عقیدت ہووے گا، صفدر دے ناں کسے شاعر دی رچنا۔۔۔۔
سر دھر تلی تے گیا یار دی گلی اوہ مڑ مڑ گلی وچ ہتیاری طاقت اوس تے ڈگدی، سپ، ناگ تے اجگر اوہنوں مڑ مڑ ڈنگدے، سمجھن صفدر مک گیا ہے پر صفدر نہ اج مویا، آپنے لہو چوں سو صفدر بن اوہ ہے اٹھدا قلماں پھڑ مُڑ رچنا کردا۔
صفدر ہاشمی ولوں انتھک کیتی محنت اتے اوس دیاں کامیابیاں دی قطار بہت لمبی ہے، صفدر ١٩٧٥ وچ سینٹ سٹیفن کالج دلی یونیورسٹی توں ایم اے انگریزی کردیاں ہی سیاسی وچاردھارک طور تے سٹوڈنٹ فیڈریشن آف انڈیا اتے وسیی گتی ودھیاں پکھوں انڈین پیپلز ایسوسی ایشن وچ سرگرم طور تے کم کرن لگ پئے، آپنی سینتی کُو سال دی چھوٹی عمر وچوں ١٥ توں ودھ سال اوس نے دن رات اک کردیاں رنگ منچ دے ناں لا دتے۔ اوس نے آزاد طور تے جن ناٹیا سنگھ دا قیام کرکے اس دے ناں ہیٹھ کم کرناں شروع کر دتا، رنگ منچ دے کھیتر وچ اوہناں دے کیتے کامیاب تجربے وی اوہناں دی یاد نوں سدیا رکھن گے، دلی ورگے مہان نگر وچ ہاشمی نے ہی پہلی وار نڑ، ناٹک دی ریت پائی، عالمی پدھر دے مشہور لکھاریاں وچوں چیخوف ورگیاں دیاں مہان رچناواں نوں کامیاب ڈھنگ نال ناٹکی روپ دتا ، ہاشمی دی ڈائریکٹری ہیٹھ پربندھ دی تراسدی پیش کردے ناٹک مشین، عورت، پنڈاں توں شہر تک، رازے کا بازا، ہتیاراں وغیرہ ناٹکاں نوں درجناں وار کھیڈیا جاندا رہیا۔ ناٹک نوں گلی گلی تک کھلارن اتے آپنی لوک پکھی وچاردھارا تے اڈول ہوکے پہرہ دین لئی ہاشمی نے پہلاں ذاکر حسینی کالج دلی وچوں لکچرار دی نوکری چھڈی اتے اوس توں مگروں پَچھمی بنگال دے پریس انفارمیشن افسر دی نوکری نوں الوداع کہہ دتا، اوہ ولگناں وچ رہ کے پربندھ دا پرزہ بنن دی بجائے لوکاں لئی ہی جیونا چاہوندا سی۔ اوہناں دے اس قتل دی اُکا پورے بھارت وچ ہی نہیں سگوں پردیس وچ وی مخالفت ہوئی، اوس دے ٹبر دیاں ایہناں عورتاں نے قافلہ جاری رکھیا ہویا ہے، اس دے باوجود کہ اوہناں تے وی کئی وار ہندو مولوادی طاقتاں نے حملے کرکے اوہناں دا بڑا مالی نقصان کیتا ہے، پر ایہہ قافلہ نابرابری دے پربندھ نوں ونگاردا لگاتار اگے ودھدا جا رہیا ہے۔ نا برابری والی حکومت دی شہ تے کلا تے ہو رہے مولوادی حملیاں دا جواب "ہلہ بول" کے دینا بندا ہے ایہی اس مہان شہید نوں نذرانۂ عقیدت ہووے گا، صفدر دے ناں کسے شاعر دی رچنا۔۔۔۔ 
