راجیو نال میرا وچار وٹاندرا پاش دیاں دوویں فلماں "اپنا پاش" تے "چورس چاند" ختم ہون توں مگروں ہی شروع ہو گئی سی۔ فیر مگروں میں انٹرویو کرن بارے سوچیا۔ہن تک بہت سارے لوکاں نوں انٹرویو کیتا، پر جس طرحاں راجیو نے میرے سوالاں دے صاف تے سدھے جواب دتے،اوس نال انٹرویو وچار وٹاندرے وچ بدل گیا۔ خورے ایہی کارن سی کہ میلے دے تیجے دن میں دفتروں چھٹی مارکے میلے وچ گیا۔اس طرحاں ہور وی بہت سارے معاملیاں تے وچار وٹاندرا کردے رہے۔خیر، راجیو نال اس سفر دا اخیرلا پڑاء دلی وچ نظام الدین دی درگاہ سی۔(یادوندر کرفیو)
پنجابی سینمے نوں ایرانی سینمے توں سیدھ لینی چاہیدی ہے، ایرانی سینما ساڈے لئی آدرش ہو سکدا ہے۔راجیو
یادوندر:١٩٩٤ توں ہن تک فلماں بناؤن بارے تہاڈے نظریے وچ کیہ فرق آیا؟
راجیو: ہاں،میرا نظریہ بدلیا ہے۔اودوں میں آپنے لوکاں وچ رہ کے کم کردا سی، جو میرے وانگوں سوچدے سی۔پر پچھلے لمے چر توں میں نوکری کرن کارن ملٹی نیشنل کمپنیاں تے ملٹی نیشنل سماج وچ گھریا ہویا ہاں۔ایہہ سماج میرے لوکاں دا نہیں ہے۔میں ٣٠ فیصد لوکاں لئی کم کر رہیا ہاں۔باقی دے ٧٠ فیصد نوں پتہ نہیں کہ ایہہ ٣٠ فیصد کیہ ہین۔اس لئی میں سمجھدا ہاں کہ ہن جے میں کوئی فلم بناواں گا تاں اوہ فلم ٧٠ فیصد لوکاں دا ٣٠ فیصد نال ڈائلاگ ہووےگا۔اوس راہیں میں ٣٠ فیصد نوں ایہہ دساں گا کہ ٧٠ فیصد دی حالت سماج وچ کیہ ہے تے ٧٠ فیصد نوں ایہہ وی دساں گا کہ تہاڈی ہڈ توڑویں کمائی کتھے جاندی ہے۔ایہو جہی اک فلم ہے بیبل۔جس وچ تن خاندانی کہانیاں نالو نال چلدیاں ہین۔جیہناں راہیں سرمایہ کار دیساں تے تیجی دنیا دی حالت نوں بڑی سوکھے تے سچجے ڈھنگ نال چتردا ہے۔
یادوندر: ایہدا مطلب سماجی دکھانت نوں اکو پکھ توں پیش کرنا ٹھیک نہیں۔
راجیو:ہاں پہلاں سانوں سمجھ نہیں سی، پر ویلے دے مطابق سینمے دا روپ بدلنا بن دا ہے۔جدوں تک اسیں آپنی کلا راہیں کوئی وی مُدا دوجیاں نوں سوکھے ڈھنگ نال سمجھاؤن وچ کامیاب نہیں ہوندے، اودوں تک اوس دا کوئی بہت مطلب نہیں رہ جاندا۔میں ایہی کہہ رہیاں کہ بمبے دے ہائی فائی لوکاں تے پنڈ دے کسان وچ ڈائلاگ ویلے دی وڈی منگ ہے۔ہن صرف اکو گل کرن دا ویلا نہیں رہیا۔ باقی میں سمجھدا ہاں کہ کلا چاہے لوکاں واسطے ہی ہے، پر کلا نوں وھاوا دینا وی ساڈا فرض ہے۔کلا دکھن نوں چنگی لگنی چاہیدی ہے۔چنگی گل جے کلاکاری ڈھنگ نال کہی جاوے تاں اوہ سماج نوں بہتا متاثر کرے گی۔اس معاملے وچ میں ایرانی سینمے دا قائل ہاں ۔اوس توں سکھن دی لوڑ ہے کہ کلا دا مطلب کیہ ہوندا ہے۔ایہہ گل میں وار وار کہاں گا کہ پنجابی سینمے نوں ایرانی سینمے توں سیدھ لینی چاہیدی ہے۔ایرانی سینما ساڈے لئی آدرش ہو سکدا ہے۔جویں پنجابی تھئیٹر لاطینی امریکہ دے راہ پیا ہے،اویں پنجابی سینما ایرانی سینمے دے راہ پینا ضروری ہے۔
یادوندر: "آپنا پاش" وچ پاش دی سبھ توں اہم نظم "کامریڈ نال گل بات " دا ذکر نہیں ہے۔ کیہ گل کامریڈاں دے لفظی حملیاں دا ڈر سی؟
راجیو" ہس کے۔۔۔ نہیں ایہو جہی کوئی گل نہیں۔اصل وچ پہلاں ایسے فلم وچ اوہ نظم سی ۔۔ پر مگروں فلم دا پرنٹ خراب ہون کارن کجھ تھاواں توں فلم ایڈٹ (کانٹ چھانٹ) کرنی پئی،جس کرکے اوہ حصہ ایڈٹ ہو گیا۔ہاں،میں اوہ واقعہ ضرور دساں گا، جس وچ پنجابی کامریڈاں نے ساڈی بے تکی مخالفت کیتی۔ساڈی ٹیم نے فلم توں بعد پاش دے کجھ سوفٹ جہے گیت دی آڈیو کیسٹ "انبراں تے" کڈھی۔جس وچ اوس دی زندگی دے کئی ہور پکھ سن۔۔پر پنجابی کامریڈاں نوں پتہ نہیں کیہ سمجھ آیا۔اوہناں آپ مہاری جہی مخالفت تاں کیتی ہی تے کیسٹ وی نہیں وکن دتی۔
یادوندر: موت توں بعد ساڈا سماج مرن والے دی نکھیدی بالکل نہیں کردا، مینوں اجے تک بھارتی ادب، کلا تے سیاست اندر اجیہی کوئی مثال نہیں ملی۔جتھے موت توں بعد کسے بارے کوئی صحت مند تنقید ہوئی ہووے۔ کیہ وچارک پکھوں کمزور سماج کہیئے اس نوں؟
راجیو: ہاں تسیں کجھ حد تک صحیح ہو۔ساڈا سماج عقیدت مند سماج ہے۔موت توں بعد سارے کسے نہ کسے روپ وچ وچار وادی ہو جاندے ہین۔عقیدت دا جذبہ سبھ اندر ہے۔ "انبراں تے" وچ پاش دی زندگی دے بہت سارے پکھ ہین، اسیں دکھاؤن دی کوشش کیتی تاں کامریڈاں وچ عقیدت دا جذبہ جاگ پیا۔تنقید دا تاں پتہ ہی نہیں، مینوں لگدا ایتھے تاں موت توں بعد کسے دی زندگی دے سارے پکھ سنن لئی سماج دا سبھ توں اگانہہ ودھو کہاؤندا طبقہ تیار نہیں۔سماج دی صحیح پہنچ نہ ہون کارن ہی بھگت سنگھ پنجاب وچ دیوتا بندا جا رہیا ہے۔
یادوندر: کامریڈاں دے کلا بارے نظریے توں، تسیں کنے اک قائل ہو؟
راجیو: دیکھو میں پنجابی کامریڈاں دے کوڑے تجربے تہاڈے نوں ضرور دس سکدا ہاں۔باقی دا نظریہ وکھرا ہے۔اک تاں پاش دی ٹیپ والا معاملہ دسیا۔ہور وی نکیاں نکیاں واپریاں بہت نیں، پر دلجیت اُمی دی فلم "ہر مٹی کُٹیاں نہیں بھُردی" والا تجربہ بہت دل جھنجوڑن والا رہیا۔جس طرحاں پنجابی کامریڈاں نے اوس فلم بارے آپنی پہنچ دکھائی،اوہ پنجاب دی کمیونسٹ لہر موہرے وڈے سوال کھڑے کردی ہے۔اسٹیبلشمینٹ دی مخالفت کردے کردے ،کامریڈ آپ کنے کمرشل ہو گئے نیں،ایہہ اوس مخالفت وچوں صاف نظر آؤندا ہے۔کلا بارے سمجھ ودھاؤنا دور دی گل، ایتھے تاں وچاردھارا دا کوئی مسئلہ ہی نہیں۔آپنے انٹرویواں تے آپنے نعر ے دی گھٹدی ودھدی گنتی ویکھ کے فلم دی مخالفت کیتی جا رہی سی۔اس توں اڈ ایہہ کلا وچ صرف نعر ے دیکھنا پسند کردے ہین، شاید اوہی کلا ایہناں نوں لوکاں لئی لگدی ہے۔میرا مننا ہے کہ کوئی وی چیز صرف تشریحاں نال ہی نہیں سمجھ جا سکدی، چیزاں دیاں بہت ساریاں سماجی بھجارتاں ہوندیاں ہین۔پر اس طرحاں سمجھن دی بجائے ساڈے اگانہہ ودھواں وچ رد کرن دا سبھیاچار بہتا ہے۔اس دا نقصان نویں پیڑھی نوں چکنا پیندا ہے۔میں اس گل دا گواہ ہاں کہ اس طرحاں دے ویہار نے بہت سارے لوکاں اندر مایوسی بھری ہے۔
یادوندر: فیر کیہ لگدا ہے کہ ریشنل تے ریل سینمے نوں پنجاب وچ کیویں ودھایا جا سکدا ہے ؟
راجیو: مینوں لگدا ہے کہ پلس منچ ورگے فرنٹاں اندر فلم/ سینمے دی اک آزاد باڈی ہونی چاہیدی ہے۔جو آپنے فیصلے آپ لوے تے گرشرن بھاء جی دے تھئیٹر دی طرحاں فلم نوں پنڈاں دی عام لوکائی تک پہنچاوے۔جے اجیہا نہیں ہوندا تاں سوچن سمجھن والے فلم میکراں نوں پنجاب وچ اک وکھرا منچ کھڑا کرن دی لوڑ ہے۔تاں کہ پنجاب وچ چنگیاں فلماں بن سکن۔ورکشاپاں تے فلمی میلیاں راہیں پنجاب وچ نویں فلم میکر پیدا کرن دی لوڑ ہے۔سنگل ہال سینمے پنجاب چوں ختم ہو رہے ہین،اوہناں دا بدل سانوں بنن دی لوڑ ہے۔سانوں مڈل آف دی روڈ چلن دی وی لوڑ ہے۔سوائے اس دے کہ اسیں فلماں دے اصولاں تے کتاباں چھاپی جائیے۔جویں کئی پبلشراں نے آئیزنستائین تے کتاباں تاں چھاپ دتیاں، پر فلماں بارے عملی طور تے کجھ نہیں کیتا۔
یادوندر: جس لہر دی بھینٹ پاش چڑھیا،اوس نوں اج لمے وقفے بعد کیویں ویکھدے ہو؟
راجیو: میں پنجاب دی خالصتانی لہر نوں سمجھنا چاہوندا ہاں۔مینوں لگدا ہے کہ اوس لہر، سکھ دھرم تے پنجاب دے وسیب دا آپس وچ کیہ رشتہ ہے، اس نوں سمجھن دی لوڑ ہے۔میں مندا ہاں کہ کسے وی لہر دا صرف تے صرف واپریاں دے مُڈھ تے ویروا نہیں کیتا جا سکدا (واپریاں پچھے ایجنسیاں وی ہو سکدیاں ہین)، اس لئی اک ٹھوس سیاسی سمجھ ہونی ضروری ہے، ایسے وچ پنجاب دی بھلائی ہے۔میرے مطابق پنجاب وچ سکھاں نوں اڈ کر کے کوئی وی لہر کامیاب ہونی اوکھی ہے۔میں سبھ توں پہلاں نکسلی لہر چوں خالصتانی لہر وچ آئے لوکاں بارے سمجھ رہیا ہاں۔جے کدے موقع ملیا تاں میں پنجاب دے کمیونسٹاں تے خالصتانیاں وچ ڈائلاگ کردی فلم ضرور بناواں گا۔میں ایہہ بڑی شدت نال محسوس کردا ہاں کہ ایہناں دوویں دھراں اندر صحت مند ڈائلاگ ہونا چاہیدا ہے۔میرے کول اک سچی کہانی ہے ،جس نوں کدے موقع ملن تے فلم دے روپ وچ پیش کراں گا۔
یادوندر: راجیو،میں ہن تک دی مارکس وادی تاریخ اندر سبھ توں ودھ خودکشیاں کلاکاراں نوں کردے ویکھدے ہاں، کوئی لکھاری، کوئی شاعر، تے کوئی چترکار ۔۔ کیہ کارن کلاکار ہی کیوں؟
راجیو: میرے کول کوئی بہتا صاف جواب نہیں، پر مینوں لگدا ہے کہ کلاکار دی دنیا تھوڑی سفنیاں والی ہوندی ہے۔کلاکار ہمیشہ آپو آپنی کلا راہیں سماجی دوریاں نوں گھٹ کرکے اک دھاگے وچ پرون دی کوسش کردے ہین۔ایتھے اوہ مادیت پسند ہوندیاں ہویاں وی اچیت چوں یتھارت ھوادی نہیں ہوندے، اوہناں دا اک آپنا آدرش سماج ہوندا اے،جس نوں اوہ ہمیشہ سرجن دی کوسش وچ رہندے ہین (ایتھے کلاکار کوئی وی ہو سکدا اے)، پر جدوں اوہناں نوں آپنا سفنا جاں ٹبر پورا ہوندا نظر نہیں آؤندا تاں اوہ شاید سوکھا راہ چن لیندے ہین۔
