نکسلوادی لہر دے اٹھان توں پہلاں اوہ شاعری جس نوں پروگریسو شاعری کیہا جاندا سی، اوہناں غریب پینڈو لوکاں توں کٹی ہوئی سی، جیہناں لئی اوہ لکھی جاندی سی۔ ایہہ شاعری نہ ایہناں لئی سی، نہ ایہناں دی سی، نہ ایہناں واسطے سی، صرف ایہناں لوکاں بارے لکھی ہوئی اوہناں شاعراں دی شاعری سی، جیہڑے آپ ایہناں وچوں نہیں سن۔ اوہناں نوں پینڈو لوکاں دے جیون دا کوئی سدھا تجربہ نہیں سی جیہناں بارے اوہ لکھدے سن۔ اس لئی اوہناں دی شاعری وچ پینڈو جیون نوں اوسے قسم دا پیش کیتا جاندا سی جس طرحاں دا اوہناں دیاں رومانٹک عینکاں وچوں اوہناں نوں دسدا سی۔ ایہی کارن ہے کہ پروفیسر موہن سنگھ نوں پینڈو غریب کسان دے کھوہ تے رب وسدا دسدا سی تے امرتا پریتم ایہہ لکھ سکدی سی:
ایہہ رات ساری تیرے خیالاں 'چ گزار کے ہنے ہنے جاگی ہاں ستے بہشتاں اسار کے (سنیہڑے وچوں)
ایہہ ستے بہشتاں رات نوں اوس نوں ہی دس سکدیاں سن، جس نے پینڈو غریب لوکاں دے دکھاں بھرے جیون دی جھاکی نوں نیڑیوں نہ دیکھیا ہووے۔ نکسلوادی شاعر پنڈاں وچ جمے تے پینڈو لوکاں دے تھڑاں تے تنگیاں بھرے جیون دے چوگردے وچ پلے سن۔ اوہ کیویں آپنے کھوہ تے وسدے رب نوں دیکھ سکدے سن تے نہ ہی اوہ محبوب دے خیال وچ ستے ہوئے ستے بہشتاں اسار سکدے سن۔ اس لئی ایہناں شاعراں نے پینڈو جیون نوں جس طرحاں دا اوہ ہے، اوسے طرحاں دا چترن دا جتن کیتا تے پاش اس جتن وچ آپنے سنگی ساتھی نکسلوادی شاعراں نالوں سبھ توں ودھ کامیاب ثابت ہویا۔ اوہ آپنے نکسلوادی ساتھیاں دی بھارو گنتی وانگ اوس جٹ ذات وچوں آیا سی، جس وچ آپنی قسم دیاں تنگیاں ترشیاں دے ہون تے وی بھوپوادی سگوں کسے حد تک قبائلی سوچ بھارو ہوندی ہے تے اوہ پنڈاں وچ وسدے بے زمین کمیاں نالوں کتے ودھیرے چنگا جیون جی رہے ہوندے ہین۔ اس لئی ایہناں شاعراں وچ معرکے بازی کجھ ودھیرے ہی بھارو سی۔
پاش نکسلوادی شاعراں وچوں اجیہا ناؤں ہے جس دی دین نوں کسے طرحاں وی ان ڈٹھا نہیں کیتا جا سکدا۔ اوہدی شاعری سوجھ اوہدی آپنی سی تے اوہدیاں کمزوریاں اوہدے ویلے دی ساری اگانہہ ودھو وچاردھارا، خاص طور تے نکسلوادی وچاردھارا دی دین سن۔ ایہناں کمزوریاں دا کارن کسے حد تک اوہدا جٹ کسانی پچھوکڑ وی سی۔ شاعر دے طور تے اوہ نکسلوادی لہر دے پیدا ہون، پھیلن تے کھیروں کھیروں ہو جان دے ویلے (١٩٦٩-٧٣) وچ پروان چڑھیا سی۔ اوہدا جمن اوس ویلے وچ ہویا سی جدوں پنجابی ادب وچ اگونہی وچاردھارا، جہڑی اصل وچ حقیقی نہیں، رومانٹک اگونہی وچاردھارا سی، آپنے آخری ساہاں اتے پج گئی سی تے پچھم توں آئے اگونہے وچاراں تے جدیدیت دا دور شروع ہوچکا سی۔ ایہناں نویں شروع ہوئے واداں دا صحیح جواب تاں رومانٹک اگونہی وچاردھارا دی تھاں جدید حقیقی اگونہی وچاردھارا ہی دے سکدی سی پر جواب دتا اوس ججھارواد نے جس دیاں نیہاں بھارت دے اوس ویلے دے حاصل حقیقت دی تھاں باہروں لئے نظریاں تے ٹکیاں ہوئیاں سن، جیہڑے نظریئے کسے ہور دھرتی اتے کسے ہور لوک سموہاں دے حاصل حقیقت دے تاں موجب ہو سکدے سن، اوس ویلے دے بھارت دی حقیقت دے کداچت موجب نہیں سن۔ کسے لہر دا فیل ہو جانا جاں آپنے ہی لوکاں وچ، جیہناں دے کلیان لئی اوہ لہر چالو ہوئی ہووے پیر نہ جما سکنا، آپنے آپ وچ ہی اس گل دا پرمان ہوندا ہے کہ اوہ لہر ویلے ستھان دیاں حاصل حالتاں دے موجب نہیں سی۔ ایہہ تتھ بھارت وچ آئی ساری کمیونسٹ لہر تے وچاردھارا لئی وی اونے ہی سچے ہین۔
١٩٥٠ وچ جمے پاش نے آپنی پہلی شاعری پندراں کُو سال دی عمر وچ لکھی سی تے اوہ ١٩ سال دی عمر وچ بھارت دی کمونسٹ پارٹی وچوں دی لنگھدا ہویا نکسلباڑی لہر دے اثر ہیٹھ وی آ گیا سی تے جیل وچ بیٹھے دا اوسدا پہلا شعری پراگا ٢٠ سال دی عمر وچ 'لوح کتھا' دے ناؤں ہیٹھ چھپ گیا سی۔ اوس ویلے تک اوس دی سکولی پڑھائی میٹرک توں وی تھلے ہی سی۔ اس نکی عمر وچ اوہ کیہ سوچدا ہووےگا؟ سوچدا ہووےگا وی کہ نہیں؟ جاں جذبات تے جوش دی انھیری وچ اڑ رہیا ہووےگا۔ اس بارے کجھ کہن دی لوڑ نہیں جاپدی، کیونکہ اسیں آپ وی تاں کدیں اجیہی عمر وچوں لنگھے ہی ساں۔ سانوں پتہ ہی ہے کہ اس عمر وچ نہ آپنے محبوب ورگا کوئی ہور دسدا ہوندا ہے تے نہ آپنے اپنائے اصول ورگا کوئی ہور اصول۔ بس جس طرحاں باہرلے رنگ روپ نوں دیکھ کے پیار ہو ہی جاندا ہے ایسے طرحاں تتے تتے نعریاں تے دنیا بدل دین دے بناں سوچے سمجھے اپنائے اصول نال وی اک قسم دا انھا عشق ہو جاندا ہے۔ فیر کون دیکھدا ہے کہ کیہ ہوندا ہے؟ مرزے دی بکی توں فرشتے ڈرن لگ پیندے ہین تے مرزے توں ڈردیاں رب نوں کانبا چھڑ جاندا ہے۔ نتیجہ اس انھے آپ بھروسے دا جو نکلدا ہے، اوہ سبھ نوں پتہ ہے۔
ایانی عمر وچ پئے اجیہے پیار جس وچ کامیابی اجوکے سماجی تے معاشی ڈھانچے وچ ممکن نہیں ہوندی، دا اثر جذباتی من تے بہت ڈونگھا پیندا ہے۔ کسے اک نقطے تے من دی اڑ جان دی عادت ستے سدھ پیدا ہو جاندی ہے، اجیہی عادت جیہڑی سدھ بندے بڑی ریاضت پچھوں حاصل کردے ہین۔ ایہہ عادت پچھوں جا کے شعری سرجنا دے عمل وچ بہت حد تک مددگار ہوندی ہے۔ پاش دیاں آپنیاں لکھتاں توں ایہہ پتہ لگدا ہے کہ اوہ کسے کڑی نوں پیار کردا سی۔ آپنی ڈائری دے ١ جنوری ١٩٧٢ والے صفحے تے اوہ لکھدا ہے:۔ "اس ورھے میں تینوں حاصل کر کے ہی رہاں گا"۔ اس اندراج توں ایہہ صاف ظاہر ہوندا ہے کہ اس تاریخ تک اوہ آپنے پیار وچ کامیاب نہیں ہو سکیا سی۔ فیر ایسے ڈائری وچ ١٠ جون ١٩٧٥ دی تاریخ وچ درج ہے:۔ "مینوں ایہہ منن وچ سنگ نہیں ہونی چاہیدی کہ پچھلے تن چار ورھے میں پورے طور تے اک کڑی دے بارے ہی سوچدا رہیا ہاں"۔ سو اوہدا پیار جنوری ١٩٧٥ تک وی ناکام سی۔ اوس دے شعری پراگے "ساڈے سمیاں وچ" (١٩٧٨) وچ دتیاں اوس دیاں کجھ نظماں وچوں اوس دے اس پیار دی ڈونگھائی دا پتہ لگدا ہے۔ اس پراگے دی نظم "تیتھوں بنا" وچ اوہ آپنی محبوب توں بناں جو کجھ ہوندا ہے، اوسدا ذکر کردا ہے۔ اوسدے بناں اوہ "سارے دا سارا جھکھڑ" ہوندا ہے، "لینن تے آئین سٹائین" نال واقفی گنڈھ دا ہے۔ اس توں بناں اوہ "سدھارتھ نہیں بدھ" ہوندا ہے تے اس شاعری دی اخیرلی سطر ہے:۔ پر کندر! بلدا جیون متھے لگدا ہے تیتھوں بنا میں ہوندا ہی نہیں
پاش دا ایہہ اپنے بارے بیان پڑھن توں پچھوں ایہہ نتارا ہو جاندا ہے کہ اوہ بنیادی طور تے پیار دا شاعر سی تے آپنی محبوب توں بناں اوہ آپنے جیون نوں ناکام سمجھدا سی۔ پیار وچوں ملی مایوسی دے کارن ہی اوہ آپنے ویلے دے سماجی تے معاشی ورتارے دے سچ نوں بڑی نیجھ نال دیکھ پرکھ سکیا، بھاویں اوس ورتارے پچھے لکے اصل کارناں نوں سمجھن تے اوہناں توں چھٹکارا حاصل کرن دے صحیح ڈھنگ طریقیاں دا نہ اوس نوں پتہ سی نہ اوس دے اوس ویلے دے سیاسی راہ دسیریاں نوں پتہ سی۔ فیر وی پاش دی شاعری وچ ویلا گزرن نال آؤندی ترقی اسیں دیکھ سکدے ہاں۔ "لوح کتھا" وچ اوس دا انقلابی جوش وی اوس دے پیار دے جوش وانگ انھا ہے۔ بس مرزے نے آپنیاں باہاں دے زور نال صاحباں حاصل کر ہی لینی ہے، چندھڑ تے دان آباد دے سورمے تاں کاغذی شیر ہین۔ جدوں بکی دے کھراں نال اڑدی دھوڑ دیکھی تاں اوہ دم دبا کے نٹھ جان گے۔ ذرا اس پراگے وچ دتی شاعری "کاغذی شیراں دے ناں" وچوں ایہہ سطراں پڑھ کے دیکھو:۔
ساڈے لئی تاں تسیں اک ٹھوکر دی مار وی نہیں شاید تہانوں آپنی ہوند دا کوئی وہم ہے میں دسداں تسیں کیہ ہو؟ تسیں ککر دے بی ہو جاں ٹٹیا ہویا ٹوکرا جو کجھ وی چکن توں اسمرتھ ہے
گل صاف ہے، ایہہ جوش مزدور میل وچوں پیدا ہوئے انقلابی دا نہیں، غریبی دے لتاڑے بھوپتی/ قبائلی سنسکار گرست کچی عمر دے جٹ دا ہے۔ جویں اوس نوں پیار دے معاملے وچ سماجی مخالفت دا ڈر نہیں سی، بس آپنی محبوب نوں ہر حالت وچ جت لین وچ یقین سی، اوویں ہی اوہ نتیجیاں توں بے پرواہ حکومت نال ٹکراؤن لئی تیار تے کاہلا سی:۔
ایہہ ملکاں بھومیاں دی فوج ہتھاں وچ ایتکی مشین گناں لے کے نکل آئی ہے ہن لکچر دا امرت کارگر نہیں ہونا اسیں تیتھوں کدے نابر نہیں، توں جان جان ایں ۔۔۔اسیں لوہے دے پانی دی ورکھا کرن لگے ہاں (شردھانجلی)
پاش تے اوہدے ساتھی جس لوہے دے پانی دی ورکھا کرن دی گل کردے سن، اوہ دیسی ساخت دے ٹٹے پھٹے پستولاں چوں ہونی سی تے اوہناں دا مقابلہ اجیہی سٹیٹ مشنری نال ہونا سی جیہڑی توپاں ٹینکاں تے ہر قسم دے نویں مارو ہتھیاراں نال لیس سی۔ اوہناں نوں اس گل دا فکر کرن دی لوڑ نہیں سی، کیونکہ اوہناں لئی سٹیٹ مشینری تاں بس "کاغذی شیر" سی تے عام غریب لوکاں دے اٹھے ہڑھ دے ساہمنے اوہناں نے کدوں ٹک سکنا سی؟ اوہ لکھدا ہے:۔
دیکھیو ایہہ سکی روٹی کھان والے تہاڈے شہر دے سڑکاں کمرے نگل جان لئی آ پہنچے ہین (گلے سڑے پھلاں دے ناں)
بس آپنی تتی تے کچی سوچ دے ہیٹھ ایہہ سٹہ کڈھ لیا کہ نکسلباڑی دا بگل وجن دی ڈھل سی کہ بھارت دے کروڑاں غریب لوک وہیراں گھت کے شہراں ول تر پئے ہین تے جت تاں یقینی ہے ہی، آخر کاغذی شیر کنا کُو چر لوکاں دے ہڑھ ساہمنے کھلوتے رہ سکدے ہین۔ ایہو جیہی گل تاں موہن سنگھ ١٩٥٠ دے نیڑے تیڑے کہہ گیا سی:۔
اٹھنا جنتا دا ہڑھ ہاتھی جویں چنگھاڑنا دھس اس نے مار کے تیرا اڈنبر پاڑنا جھوٹھے تیرے مان نوں پیراں وچ لتیاڑنا آؤن والی ہے قیامت ہون والی ہوئےگی تانبے دا آسمان بن سی دھرت بن سی لوہے دی (کچ سچ وچوں)
اپرلے بیان پاش دے نال نال سارے اوہناں نکسلباڑی توں متاثر ہو کے لہر وچ کدے تے اس لہر دے اثر ہیٹھ لکھن لگے شاعراں تے وی لاگو ہوندا ہے۔ بعد وچ پاش نے آپ وی آپنی اس کمزوری نوں منیا سی۔ ١٩٨٥ وچ سکھوندر سنگھ رندھاوے نال اک ملا قات وچ پاش آپ کہندا ہے:۔ "میرا سارا سیاسی وچار کچیرا سی۔ اودوں میرے وچ نعر ے بازی دی سر بھارو سی۔" ایسے ملا قات وچ اک ہور سوال دے جواب وچ اوہ کہندا ہے:۔ "۔۔۔ پہلاں پہلاں ساڈے کول اک کاہل سی۔ لہر دا شور سی، وچاردھارا دی اک تتبھڑتھی سمجھ سی"۔ ایہہ تتبھڑتھی سمجھ اوس ویلے دی حالت دا غلط نرنا کرن لئی کسے حد تک تاں ذمہ وار سی ہی، پر جو کجھ اوہناں نوں نظریئے دے روپ وچ چین دی کمیونسٹ پارٹی توں ملیا سی، اوہ وی تاں اس تتبھڑتھی سمجھ لئی ذمہ وار سی۔ نالے عالمی کمیونسٹ لہر دے لیڈر وی کد ایہہ دسدے سن کہ خود سوچو تے خود نتارا کرو۔ بھارت دیاں کمیونسٹ پارٹیاں دی تاریخ باہروں آئے وچاراں دے اثر ہیٹھ کیتے فیصلیاں کارن واپرے ہاسو ہینے حادثیاں نال بھری پئی ہے۔ اس تتبھڑتھی سمجھ تے اتھرے جوش دے سٹے وچ شاعری وچ سپاٹ نعر ے بازی تاں آؤنی ہی سی، پھیر وی نکسلباڑی لہر دی پیداوار شاعراں نے پنڈاں دے عام لوکاں دے جیون نوں آپنی شاعری وچ اس طرحاں پیش کیتا، جس طرحاں پہلاں کدیں وی کیتا نہیں گیا سی۔ پر جس طرحاں پینڈو لوکاں دا جیون پاش دی شاعری وچ پیش ہویا ہے، اوہ آپنی مثال آپ ہی ہے۔ اوس دی شعری سوجھ تے ولکھنتا دے درشن اوس دے پہلے شعری پراگے توں ہی ہون لگ پیندے ہین۔
پاش دا ایہہ گن اوس دی دوجی شاعری دی کتاب "اڈدے بازاں مگر" (١٩٧٤) وچ ہور وی وی اگھڑ کے ساہمنے آؤندا ہے۔ ذرا ایہہ سطراں پڑھ کے دیکھو:۔
جے تسیں مانی ہووے گنڈ 'چ جمدے تتے گڑ دی مہک اتے تکیا ہووے سہاگی ہوئی وتر بھؤں دا چن چاننی 'چ چمکنا تاں تسیں سبھ ضرور کوئی چارہ کروگے ہابڑی ہوئی ووٹ دی اوس پرچی دا جو لالاں سٹ رہی ہے ساڈے کھوہاں دی ہریاول تے جیہناں نے تکیاں ہن کوٹھیاں تے سکدیاں سنہری چھلیا تے نہیں تکے، منڈی 'چ سکدے بھاء اوہ کدے نہیں سمجھن لگے کہ کیویں دشمنی ہے دلی دی اوس حکمران عورت دی اوس پیروں ننگی پنڈ دی کڑی نال (اڈدے بازاں مگر)
ایہناں سطراں وچ ورتے پینڈو جیون نال جڑے بمباں دی کمال دی ورتوں توں تاں کسے نوں وی انکار نہیں ہو سکدا۔ پر ایہناں وچ دتی سیاسی سیدھ اوہی ہے، جہو جیہی "لوح کتھا" وچ سی۔ ایتھے پاش ووٹ راہیں کسے طرحاں دی تبدیلی دی آس رکھن دے خلاف بھگتدا ہے اتے جماعتی مخالفت نوں اک بندے نال مخالفت تک لے جاندا ہے، جویں کہ اوس بندے دی موت نال سارے جماعتی ورودھ ختم ہو جانے ہون۔ "اڈدے بازاں مگر" وچ وی اوہ پہلاں وانگ ہی انسانی عملاں تے یقین ظاہر کردا ہے تے شہیدی دے رومانس وچ وی اوس دا یقین اوسے طرحاں قائم ہے:۔ جنھیں پلیں محبوب دا حسن میں پیلیاں تے دھوڑ دتا سی اوہناں دے مان تے ہن پیلیاں توں صدق دا ور منگاں گا شہادت دی سدا کواری سڑک نوں آپنے کوارے قدماں دا تال دیواں گا (سفر)
جدوں گروہی گھول گروہاں دی پچھان کیتے بناں لڑیا جاندا ہے اوہ وی ہتھیاربند، تاں شہادت توں بناں ایہدا ہور سٹہ وی کیہ نکل سکدا ہے؟ لوک یدھ وچ کد پینا پیار وچ ناکامی دے ساڑ نوں کڈھن دا بہت ودھیا طریقہ ہے۔ جے محبوب دا حسن پیلیاں تے دھوڑ دتا گیا ہے تاں ایہناں پیلیاں توں صدق دا ور منگ کے شہید ہو جانا محبوب نال میل ورگا ہی تاں ہوندا ہے۔ پاش نوں اس یدھ، جس نوں اوہ جماعتی یدھ سمجھی بیٹھا سی تے جو اصل وچ انفرادی معرکے بازی توں بناں کجھ نہیں سی وچ پکا یقین سی۔ اس لئی اوہ کہندا ہے:۔
جدوں بندوق نہ ہوئی اودوں تلوار ہووے گی جدوں تلوار نہ ہوئی لڑن دی لگن ہووے گی لڑن دی جاچ نہ ہوئی تاں لڑن دی لوڑ ہووے گی تے اسیں لڑاں گے ساتھی (اسیں لڑاں گے ساتھی)
سورمے دا کم تاں لڑنا ہی ہے، ایہہ دیکھنا نہیں کہ بہک نہیں؟ نہ ایہہ گنتی لوک سموہ اس لڑائی دی لوڑ وی سمجھدے ہین جانن دی لوڑ ہے کہ اجوکی حالت وچ گروہی گھول دی کیہ حالت ہے؟ اس ویلے تک پاش اوسے چینی کمیونسٹ پارٹی دے بھارت بارے نرنے تے یقین کری بیٹھا سی، جس دے حساب نال بھارت تے راج کر رہی جماعت دلال سرمایہ داری سی تے دلال وی اوہ سامراج اکلے دی نہیں سگوں سماجی سامراج یعنی سوویت یونین دی وی سی انقلابیاں نوں ۔ اوسدیاں نظماں "لنکا دے اتے "احمد سلیم دے ناں" اسے سوچ دی دین ہین۔
جدوں لوکاں بارے تے لوکاں لئی لکھنا ہووے تاں شاعری دا کیہڑا روپ اپنایا جاوے؟ لوکاں نوں سمجھ آؤن والی سنت رام اداسی دی شاعری ورگا کہ پاش دی شاعری ورگا؟ ایہہ دوچتی بہتے نکسلوادی شاعراں وچ سی۔ جے اوہ سنت رام اداسی والے روپ نوں اپناؤندے سن تاں اوہناں دی شاعری وچ شاعری دی گھاٹ رڑکن لگ پیندی سی۔ جے اوہ پاش ورگا روپ ورتدے سن تاں اوہناں دی شاعری عام لوکاں دی سمجھ توں دور ہو جاندی سی۔ پاش نوں وی اس گل دا احساس ہو گیا سی کہ جیہڑا شعری روپ اوہ ورتدا سی، اوہ کالجاں دے پاڑھیاں وچ تاں مقبول سی پر جیہناں لوکاں لئی اوہ لکھدا سی، اوہ لوک اداسی والے روپ نوں ہی پسند کردے سن۔ اصل فرق ایتھے کتاب وچوں پڑھی جان والی شاعری اتے سٹیج توں سنی جان والی شاعری دا سی۔ صاف ظاہر ہے کہ کتاب وچ لکھی شاعری نوں اوہ بندہ ہی پڑھے گا جیہڑا کتاب وچ لکھیا ہویا، پڑھن تے سمجھن دے قابل ہووےگا۔ کتاب وچوں شاعری پڑھدے ویلے چھیتی سمجھ اندر نہ آئی کسے گل بارے کجھ اٹک کے سوچیا وی جا سکدا ہے پر پنڈاں دے عام لوکاں دی سوجھ دا پدھر نہ اینا اچا ہوندا ہے تے نہ سٹیج توں سنائی جا رہی شاعری بارے سوچن دا ویلا ہوندا ہے۔ سٹیج توں سنائی جان والی شاعری وچ عام لوکاں دی سمجھ دے پدھر دا وی خیال رکھنا پیندا ہے۔ ایسے احساس ہیٹھ پاش نے وی اس ویلے چھند ودھ شاعری لکھن ول رچی دکھائی سی۔ پر گل نہیں بنی ایہہ چھند بدھ نظماں اوس دیاں کھلیاں نظماں دی توانائی دے ساہمنے بے جان جہیاں جاپدیاں ہین۔ ذرا اس کتاب وچ دتے دو گیتاں دیاں ایہہ سطراں پڑھ کے دیکھو:۔
پیراں دیئے مٹیئے پہاڑ بن جائیں ککھاں دیئے کلیئے مینار بن جائیں آپنی کمائی سانبھ رکھ نی........ ....................................... سونے دی سویر جدوں آؤ ہانیاں نچے گا انبر بھومی گاؤ ہانیا "اڈدے بازاں مگر" دے انت تک پجدے پجدے پاش نوں احساس ہو گیا سی کہ اوس دی شاعری لوکاں دے مسئلے حل نہیں کر سکدی۔ تاں ہی تاں اوہ لکھدا ہے:۔ معاف کرنا میرے پنڈ دے یارو شاعری لکھن والا ایہہ پڑھاکو منڈا تہاڈے مسئلیاں نوں حل نہیں کر سکدا - - - - - - - - - - -- - - مسئلیاں دا متاع میرے دوستو کجھ اس طرحاں ہوندا کہ شاعری اکی ہی نہ کافی ہوندی ہے تے تسیں بڑی دور نکل جاندے ہو (جتھے شاعری ختم ہوندی ہے)
"ساڈے سمیاں وچ" (١٩٧٨) شعری پراگے وچ پاش اُتے دسیاں دوہاں کتاباں دے ویلے توں بہت اگے نکل جاندا ہے۔ اس پراگے وچ نہ تتے سپاٹ نعرے ہین، نہ انھا جوش۔ اوسدی شاعری وچ آئی تبدیلی تے ترقی صاف دسدے ہین۔ اس ویلے تک پجدیاں نہ نکسلباڑی لہر رہی سی نہ لہر والا جوش۔ پاش نوں ایہہ احساس وی ہو گیا سی کہ پارٹی نال بجھ کے شاعری نہیں رچی جا سکدی۔ اس پراگے دے مکھ بند وچ اوہ لکھدا ہے:۔
"میں ویروا کیتا ہے کہ پارٹیاں دی پینتڑے بازی نال شاعری دی ہناڑی نہیں ہو سکدی۔ پارٹی لیبلاں توں پچھا چھڈاؤن لئی مینوں بڑیاں شرارتاں کرنیاں پئیاں۔ انج دوہری سزا جھلن ویلے دی ایہہ میری کتاب ہے۔" اس مکھ بند وچ اوہ اگے جا کے لکھدا ہے:۔ "پچھلیاں دوہاں کتاباں وچ میریاں لگ بھگ ساریاں نظماں لوہے دیاں زنجیراں بارے بندے دی انبھوشیلتا سی، ایتکیں اس کتاب وچ میرے سارے احساس اوہناں ادکھ زنجیراں نال سجھن جاں کھجھن دا اتہاس ہین، جو لوہے دیاں نہیں پر لوہا اوہناں دا ہے۔"
ہن اوہ پارٹی لیبلاں توں اپر اٹھ چکا سی تے نکسلباڑی اتے کمیونسٹ لہر دیاں بہت ساریا اندرونی بھرانتیاں نوں وی جان چکا سی جس دا ثبوت اوسدی لمی شاعری "کامریڈ نال گل بات" ہے۔ اوہ تناں قسماں دے کامریڈاں توں بے زار ہو گیا لگدا ہے۔ جدوں اوہ اس شاعری دے شروع وچ کہندا ہے:۔
اے سیت دیگچی! تینوں تے تیرے وچ ابل رہے وقت نوں سلام اے رڑھدے پرندے! تینوں تے تیرے وچ جام ہوئے انبر نوں سلام ہے جوگی مردیاں بناں دے! تیرے سلھابے ہوئے جت ست نوں تے تیرے راکھ ہو گئے رب دوہاں نوں نمسکار
صاف ظاہر ہے کہ اوہ تناں قسماں دے کامریڈاں توں دور ہو رہیا سی۔ اوس نوں پہلاں وانگ بورژوازی ہین کاغذی شیر نہیں دسدی سی تے نہ کامریڈ پہلاں وانگ اوس نوں لوہا دسدے سن۔ اوہ کہندا ہے:۔
کامریڈ ایہہ بورژوازی جاندیں شراب وانگ پرانی ہو گئی ہے تے اسیں ماس دے ٹکڑے وانگ
سارے جاندے ہن کہ پرانی شراب کیہو جیہو ہوندی ہے تے ماس دے ٹکڑے دا پرانا ہو کے کیہ بن جاندا ہے۔ جس سٹالن دے دور دی نقطہ چینی کرن توں حالیں وی بہتے کامریڈ کنی کترا جاندے ہین، اوس بارے وی پاش صاف ہو گیا سی:۔ میں سٹیٹ نوں تکیا ہے لوکاں آسرے لڑدیاں کدے لوکاں نال کدے لوکاں لئی میں ویکھے نے ارسطو تے سٹالن صدیاں لمے یدھ لڑدے کیول ایہہ پریبھاشت کرن لئی کہ آدمی کس قسم دا پسو ہے
اوہ سٹالن نوں اس شاعری وچ بہت بڑبولا کہندا ہے، جیہڑا نہیں جاندا سی کہ ٰآدمی دے لہو وچ صحیح تاریخ دا صحیح بدل وی ہندا ہے۔ پر سٹالن جس نوں تاریخ دسدی سی، پاش دے کہن موجب اوہ "صرف تاریخ دے پکھے دے موہرے آ گیا کھنبھاں چوں اک کھنبھ سی۔" ٹراٹسکی نال جو کجھ سٹالن نے کیتا سی، اوہ وی پاش دی تکھی نظر توں نہیں بچدا۔ پاش شاید پہلا پنجابی کمیونسٹ ہے، جس نے ٹراٹسکی دی موت دے کارناں توں پردہ چکیا ہے، نہیں تاں کمیونسٹ پارٹیاں تاں اوسے گل دا پرچار کردیاں رہیاں سن جیہڑی سٹالن نے اوہناں نوں چاری سی۔ اس شاعری وچ پاش کامریڈ توں پچھدا ہے:۔
افلاطون دا گنراج ارسطو دا راج دھرم تے ٹراٹسکی دی کھوپڑی وچ کھبھی کامنٹرن دی کہاڑی کامریڈ! تینوں تناں وچ کوئی سکیری دسدی ہے؟
"ساڈے سمیاں وچ" دے ان چھپے پہلے روپ "ایہہ کوئی شاعری نہیں" دے کردار وچ پاش ٹراٹسکی دے آپنے اتے پئے اثر بارے لکھدا ہے:۔ "پر آپنی وچاردھارا تے بھارتی کمیونسٹ پریکٹس دیاں اندرونی گنجھلاں چوں میں اودوں ہی نکل سکیا، جدوں لیون ٹراٹسکی نوں پڑھنا شروع کیتا۔ جویں جویں ٹراٹسکی دے وچار پڑھے، اجوکے عالمی کمیونسٹ سنگھرشاں اتے سماج واد مکھی ادب دیاں اوکٹراں دے مڈھ اتے کارن صاف ہوندے گئے۔" ایسے کردار وچ اوہ بھارتی کمیونسٹ پارٹیاں دی "سٹالنی پالیسی" دی کرڑی نکھیدی کردا ہے۔ اوہ لکھدا ہے:۔ "۔۔۔ کمیونسٹ پارٹیاں دی ویاپک سٹالنی پالیسی ایہو رہی ہے کہ بندیاں دے کلٹ بنائے جان اتے کلٹ نوں پالیسی یدھ وچ ہتھیار دے طور ورتیا جاندا ہے۔ وقتی طور تے ایہہ پالیسی بھاویں لاہے وند رہندی ہے، پر شدھ مارکسوادی بیان دی ترقی لئی مارو ہے۔"
پاش دی شعری سوجھ تے مولکتا اس پراگے وچ سخر تے پج گئی جاپدی ہے۔ اس پراگے وچ اس نے پینڈو لوکاں دے جیون نوں مول روپ وچ وی تے بمباں دے روپ وچ وی جس طرحاں ورتیا ہے اوہ اوس دی سخر تے پجی کلا دا پرمان ہے۔ ہن اوس وچ انھے جوش دی تھاں ٹھرمے نے لے لئی سی۔ پر اجوکے حالات وچ جو کجھ ملدا سی، اوہ اوس نوں منظور نہیں سی۔ اوہ اس اجوکی حالت اتے تھاں پور تھاں نندیا کردا ہے، پر پہلاں وانگ نعر ے نہیں لاؤندا، نہ لوہے دی ورکھا کرن دی گل کردا ہے۔ اس پراگے دی پہلی شاعری "انکار" وچ اوہ آپنے لکھن ٹیچے دا اس طرحاں اعلان کردا ہے:۔
میرے توں آس نہ رکھیو کہ میں کھیتاں دا پت ہو کے تہاڈے چگلے ہوئے سواداں دی گل کراں گا جیہناں دے ہڑ 'چ رڑھ جاندی ہے ساڈے بچیاں دی توتلی شاعری تے ساڈیاں دھیاں دا کنجک جیہا ہاسہ میں تاں جد وی کیتی کھاد دے گھاٹے کسے غریبڑی دی ہک وانگ پچک گئے گنیاں دی گل ہی کراں گا
پر جیہو جیہی شاعری پاش لکھنی چاہوندا سی، اوہ محسوس کردا ہے کہ اجوکے نظام وچ اجیہی شاعری لکھن دا ماحول نہیں ہے۔ آپنی نظم "جتھے شاعری ختم ہوندی ہے" وچ اوہ دسدا ہے، "ایہو جیہے ویلے وچ تاں شاعری جنم توں پہلاں ہی مر جاندی ہے تے آندراں وچ کھبھے رہ جاندے ہین رنگاں تے بھیداں دی لوء والی الوکار شاعری دے کچر"۔ اوہ محسوس کردا ہے کہ اجوکے حالات وچ ، "میں جو آدمی بننا چاہوندا ساں کیہ بنا دتا گیا ہے مینوں"۔ پاش نوں احساس سی کہ اجوکے نظام وچ شاعری بہت نستی ہو جاندی ہے۔ اس لئی پہلاں لوڑ اس نظام نوں بدلن دی ہے۔ ایہہ نظام کیویں بدلیا جاوے؟ پہلاں وانگ ہن اوس پاس تتپھٹ تے سدھا سپاٹ جواب نہیں سی۔ اوہ اس پراگے وچ نظام دے گھناؤنے پن نوں کئی نظماں وچ ننگیاں کردا ہے۔ اوس نوں پتہ سی کہ نظام نوں بدلن لئی یدھ ہی کارگر ثابت ہوندا ہے۔ پر یدھ دا کیہ روپ ہووے؟ اس بارے اوہ پہلاں وانگ اعلان نہیں کردا۔
پاش ١٩٨٤ دے انت تک نتارا نہیں کر سکیا سی کہ اجوکے ویلے وچ مکھ دشمن کون ہے؟ جاں راج کردی بورژوا پارٹی تے حد درجے دیاں پچھے کھچو فرقہ پرست طاقتاں جیہناں دی سوچ دا مڈھ سامنتی وچار ہوندے ہن، دوہاں وچوں ودھیرے خطرناک دشمن کون ہے؟ حالاں کہ بھنڈرانوالے دے حکماں تے ہندواں دے قتلام دیاں گلاں چراں توں ہو رہیاں سن تے بساں وچوں لاہ کے ہندواں دے قتل وی دن دہاڑے ہون لگ پئے سن۔ فیر وی پاش اندرا گاندھی دے قتل تے لکھدا ہے:۔ میں عمر بھر اوسدے خلاف سوچیا تے لکھیا جے اوسدے سوگ وچ سارا دیس شامل ہے تاں اس دیش چوں میرا نام کٹ دیووں (بے دخلی لئی بنے پتر)
اوس دی کتاب "کھلرے ہوئے ورقے" جیہڑی اوس دی شہیدی پچھوں ١٩٨٩ وچ چھپی سی، توں پتہ لگدا ہے کہ پاش نے آخر سبھ توں خطرناک دشمن، ہر قسم دی فرقہ پرستی دی پچھان کر لئی سی۔ اوسدی شاعری "دھرم دیکشا لئی بنے پتر" توں ایہہ نتارا ہو جاندا ہے:۔
سرب کلا سمرتھ ایں توں دھرم گورو تیری اک ماڑی جیہی تیوڑی وی چنگے بھلے پروار نوں اجڑ بنا سکدی ہے میں تیرا سچ ہی اکلا سچ جچایا کروں میں تیویں معنی تیرے جانباز سکھاں دے موہرے ہاں وی کی
جدوں پاش نے ایہناں دشمناں دی پچھان کر لئی پھیر اس نے پچھے مڑ کے نہیں دیکھیا۔ ایہناں دے خلاف لوکاں دا ایکا اسار کے سخت سنگھرش کرن دا اعلان کر دتا۔ اس نے اینٹی-٤٧ پمفلٹ نمبر ٤ وچ اعلان کیتا: "پنجاب دے دھپیلے اکاشاں وچ دنو دن چھائی جا رہی فاشزم گھٹا نوں کھنڈاؤن لئی دیس اتے ودیش وچ وسدے سارے پنجابیاں لئی اک جٹ ہون دی گھڑی آن پہنچی ہے۔ ہندو فرقہ پرستی، خالصتانی فاشزم اتے سرکاری عملے فیلے دے تشدد توں آپنے لوکاں نوں بچاؤن دی لڑائی وچ جے اسیں ہن وی حصہ نہ لیا تاں فیر کدیں ایہدی لوڑ ہی نہیں پینی............جے اسیں اج وی چپ رہے تاں تاریخ کول سانوں معاف کرن دا نہ ویلا بچے گا، نہ اچتتا اتے نہ ہی دلیل بچے گی۔ ویلے دیاں اکھاں وچ اکھاں پاؤن دا موقع ہنے ہے تے اج دا ہے۔۔۔۔۔"
ولکھن سوجھ دے مالک ساڈے ہونہار شاعر نے نتیجیاں دی پرواہ کیتے بنا ویلے دیاں اکھاں وچ اکھاں پائیاں تے آپنے عہد نوں نبھاؤندا ہویا ٢٣ مارچ ١٩٨٨ نوں خالصتانیاں دیاں گولیاں دا شکار ہو گیا۔ جے پنجاب، پنجابیت تے انسانیت دے دشمن ایہہ کارا نہ کردے تاں پاش نے ادب تے سیاست دے میدان وچ کتھے تک جا پجنا سی؟ اس دا تاں ہن گویڑ ہی لایا جا سکدا ہے۔ انت وچ بس ایہی کیہا جا سکدا ہے کہ پنجابی شاعری وچ نویاں لیہاں پاؤن وچ پائے حصے لئی تے ات درجے دیاں پچھے کھچو فرقہ پرست طاقتاں دا راہ روکن لئی دتی قربانی لئی پاش نوں پنجاب دی تاریخ وچ سدا یاد رکھیا جاوے گا۔
