مارگن نے اپنی زندگی دا بہتا ویلاایروکواس لوکاں وچ لنگھایا،جیہڑے اج وی ریاست نیویارک وچ رہندے نیں۔ اوہناں دے ہی اک قبیلے (سینیکا) نے اوہناں نوں اپنے نال رلا لیا سی۔ مارگن نے اک وکھری شے ایہہ ویکھی کہ اوہناں لوکاں وچ رشتے داری دا جیہڑا نظام بنیا ہویا اُس وچ تے اوہناں دے اصلی خاندانی تعلقاں وچ پاڑ ہے۔
اوہناں وچ ریت سی کہ اک اک جوڑا آپو وچ ویاہ کردا سی تے دوہاں دھراں وچوں کوئی وی سوکھ نال ایس ساک نوں توڑ سکدا سی۔ مارگن ایس نوں''جوڑا خاندان'' آکھدا سی۔ ایہو جئے ویاہے ورہے جوڑے دی اولاد نوں سارے جان دے تے من دے سن تے کسے نوں ایس وچ کوئی شبہ نہیں ہو سکدا سی کہ پیو، ماں، پتر، دھی،بھین ،تے بھرا کس نوں آکھیا جاوے۔ پر حقیقت وچ اہناں اصطلاحواں دا ورتاء اُکا پٹھے طریقے نال ہوندا سی، ایرو کواس لوک بس اپنی ہی اولاد نوں نہیں سگوں اپنے بھراواں دی اولاد نوں وی پتر دھی آکھدے تے اوہ اوہناں نوں پیو آکھدے سن۔ایس توں الٹ بھین دی اولاد نوں اوہ بھنیواں تے بھنیویں آکھدے تے اوہ اوہناں نوں ماما سد دی سی۔ دوجے پاسے ایروکواس زنانیاں اپنی اولاد دے نال نال اپنی بھین دی اولاد نوں وی پتر دھی آکھدیاں تے اوہ اوہناں نوں اماں آکھدے۔
پراک زنانی اپنے بھرا دی اولاد نوں اوہ بھتیجا بھتیجی آکھدیاں تے اوہ اوہناں نوں پھپھی آکھدے۔پر اک زنانی تے اُس دے بھرا دی اولاد اک دوجے نوں ممیرے پھوپھیرے بھین بھرا آکھ کے سد دے۔تے بس ایہہ کوریاں اصطلاحواں نہیں ہین سگوں اوہناں پچھے خون دے ساکاں دی نیڑتا، اوہناں دے اِک نسل ہوون تے اوہناں دی برابری تے نابرابری دے خیال کم کررہے نیں تے ایہہ خیال رشتے داری دے اک پورے نظام دے مُڈھ دا کم دیندے ہین جیس وچ اک اک بندے دے سیکڑیاں ساکاں دا وکھالا کیتا جاسکدا ہے۔
ایس توں وکھ، ایہہ نظام صرف امریکہ دے سارے انڈینیاں وچ ہوندا ہے(جنہاں وچ حالی تےکر کوئی ایس توں پاک نہیں لبھیا) سگوں ایس دا رواج انج دا نج،بناء کسے ماڑی موٹی بدلی دے ہندوستان دے پچھلے وسنیکاں وچ، دکن دے دراوڑ تے دکھنی ہندوستان دے گوڑا قبیلیاں وچ پایا جاندا ہے۔ جنوبی ہندوستان دے تاملاں وچ تے ریاست نیویارک وچ ایروکواس قبیلے دے سینیکا لوکاں وچ رشتے داری دیاں جیہڑیاں شکلاں ہین اوہ دو سو توں بوہتیاں ساکاں وچ اج وی دوہاں تھاواں تے اک ہین۔تے امریکہ دے سارے انڈیناں وانگوں ہندوستان دے اوہناں قبیلیاں وچ وی خاندان دی چالو شکل توں پیداہوون والے تعلقاں وچ تے اِک خاندانی دے نظام وچ پاڑ ہے۔
اُس دی وجہ کیہ ہو سکدی ہے؟ دور وحشت تے دور بربریت وچ سارے لوکاں وچ ایتھے سماجی نظام دے وچ رشتے داری دی بڑی اہمیت ہوندی ہے۔ایس لئی اک وڈے نظام نوں صرف لفظاں نال ہی پیش نہیں کیتا جا سکدا۔ اک ایہو جہیا نظام جیہڑا عام طور تے سارے امریکہ وچ تے انج ہی ایشیا وچ وی اک اُکا وکھری نسل دے لوکاں وچ کھلریا ہویا ہے تے جیس دیاں تھوڑیاں بہت بدلیاں ہوئیاں صورتاں سارے افریقہ تے آسٹریلیا وچ ملدیاں ہین۔اجہے نظام دی تاریخی تفسیر ضروری ہے۔ ایس دی تفسیر انج نہیں کیتی جا سکدی جیویں مثال دے طور تے میکلینن نے کرن دی کوشش کیتی سی۔ پیو پتر،بھرا تے بھین دیاں اصطلاحواں بس رسمی نہیںسن سگوں اوہناں دے نال آپو دے حقاں تے فرضاں دا اک اُچیچے، گنے متھے تے بوہت ہی چٹے ننگے خیالاں نال جڑیا ہے جیہڑا اوہناں لوکاں دے سانجھے سماجی آئین دا اک ضروری حصہ ہوندا ہے تے ہن ایس دی توجیح مل گئی ہے۔
جزیرہ ہائے سینڈیچ (ہوائی ) وچ ایس صدی دے پہلے ادھ حصے تےکر خاندان دی اک ایہو جہی شکل موجود سی جیس وچ ٹھیک اُنج دے ہی ماں پیو،بھرا،بھین ،پتر،دھی ،چاچا ،چاچی ،بھتیجے بھتیجی ہوندے سن جیویں دے امریکی تے پرانے ہندوستانی اک خاندانی دے نظام نوں لوڑ سی۔ پر وکھری گل ایہہ ہے کہ ہم خاندانی دا جیہڑا نظام ہوائی وچ سی، ایس وچ تے اوتھوں دے خاندان دی اصلی شکل وچ وی پاڑ ہے۔ اوتھے سارے چچیر،پھپھیر، ممیر تے مسیر سگے بھین بھرا سمجھے جاندے سن۔ تے اوہ سارے صرف اپنی ماں تے اُس دیاں بھیناں دی سانجھی اولاد سمجھے جاندے سن۔ ایس لئی جے امریکہ دے ہم خاندانی نظام دی تہہ وچ خاندان دی بوہت پرانی شکل سی جیہڑی امریکہ وچ تے نہیں رہی پر ہوائی وچ حالی وی ہے تے ہوائی دا ہم خاندانی نظام خاندان دی اک ہور وی پرانی شکل ول سینت مار رہیا ہے،جیس دا وجود بھاویں اج کتھے ثابت نہیں کیتا جا سکدا پھیر وی کدی نہ کدی ضرور رہیا ہووے گا۔جے انج نہ ہوندا تے ہم خاندانی دا اوہ نظام جیہڑا ایس نال رلدا ملدا ہے،کدی نہ بن دا۔
مارگن دا کہنا ہے جو ''خاندان اک جیوندی جاگدی تے ہلن جُلن والی شے ہے۔ اوہ کدی وی اک حال تے نہیں رہندا۔ جیویں سماج تھلیوں اُتے ترقی کردا رہیا۔اُس دے الٹ ہم خاندانی دے نظام وچ کوئی وڈی بدلی صرف اُس ویلے ہوندی ہے جدوں خاندان وچ کوئی بھیڑی بدلی ہو چکی ہووے''۔
ایس تے مارکس نے ایہہ وادھا کیتا ''ایہو ہی گل ہے جو عام طور تے سیاسی، قنونی، مذہبی تے فلسفے دا نظام چھیتی تے بے جان ہو جاندا ہے تے بھاویں رسمی طور تے ایس دا ڈھانچہ باقی رہندا ہے پھیر وی خاندان ترقی کر کے ایس توں اگے ودھ جاندا ہے۔پر جیویں پیرس دے نیڑے اک ایہو جہے جانور دے ڈھانچے دیاں ہڈیاں توں جیس دے بچہ رکھن والی تھیلی ہوندی ہے،کیووئے یقین نال ایس نتیجے تے اپڑیا کہ ایہہ ڈھانچہ ڈھڈ والی تھیلی وچ بچے نوں رکھ کے لے جاون والے کسے جانور دا ہے تے ایہو جہے جانور بھانویں ہن نہیں لبھدے پر ایس علاقے وچ ضرور کدی رہندے ہوون گے، انج ہی تاریخی طور تے پرانے زمانے توں سانوں ہم خاندانی(سکوتری) دا جیہڑا نظام ملیا ہے، ایس توں اسیں وی اینے ہی پک نال آکھ سکنے آں جو ایس نال رلدے ملدے خاندان دی اک شکل کدی رائج ہووے گی جیہڑی ہن مٹ چکی ہے۔
ہم خاندانی دے اوہ نظام تے خاندان دیاں اوہ شکلاں جنہاں دا ہنے ذکر ہویا ایس زمانے دے نظاماں تے شکلاں توں وکھ ہین۔فرق بس اینا ہے جو اودوں ہر نیانے دیاں کئی کئی ماواں تے کئی کئی پیو ہوندے ہین۔ہم خاندانی دے امریکی نظام موجب جیس نال ہوائی والا خاندان رلدا ملدا ہے،بھین بھرا اک ہی نیانے دے پیو تے ماں نہیں ہو سکدے۔ایس توں الٹ ہم خاندانی دا ہوائی والا نظام جیس خاندان تے بنیا ہے،اُس وچ ایہو ای رواج سی۔سانوں خاندان دا ہوائی والا نظام جیس خاندان تے بنیا ہویا ہے،ایس وچ ایہو ہی ریت سی۔سانوں خاندان دیاں کئی وکھو وکھ شکلاں ملدیاں ہین تے ایہہ اوہناں شکلاں توں اُکا وکھ ہین جیہڑیاں عام رواج دے طور تے منیاں جاندیاں نیں۔خاندان دے روایتی تصور دے نال نال اک زنانی دے بوہتے خاوند ہوون دی وی گنجائش ہے۔
پر ایس تصور وچ ایس حقیقت تے چپ چپیتیاںپردہ پا دتا جاندا ہے۔جیویں کہ اخلاق پرست گھٹ نظر کئی وار کردے ہین۔۔۔کہ سرکاری سماج دیاں لائیاں ہوئیاں بندشاں چپ چپیتیاں تے اینی ہی بے شرمی نال عمل وچ توڑی جاندی ہے۔ایس توں الٹ پرانے سماج دی تاریخ دے پڑھن نال سانوں جانکاری ہوندی ہے جیس وچ مرد بوہت ساریاں زنانیاں تے زنانیاں بوہت سارے مرداں نال ویاہ کردیاں سن۔تے ایس لئی ساریاں دی اولاد سانجھی منی جاندی سی۔اہناں حالاں وچ ہولی ہولی بدلی ہوندی رہی ایتھوں تےکر کہ اوہ اُکے مٹ گئے اوہناں دی تھاں اک مرد تے اک زنانی دے ویاہ دی ریت پئی،اہناں بدلیاں دی نوعیت ایہہ سی جو سانجھے ویاہ دے تعلق دا دائرہ جیہڑا شروع وچ بڑا کھلا سی تے جیس وچ بوہت سارے لوک آسکدے سن،ہولی ہولی حد وچ ہندا گیا ایتھوں تےکر کہ اخیر وچ بس اک مرد تے اک عورت رہ گئے۔ایس لئی اجکل عام ایہو ای ریت ہے۔انج خاندان دی پچھلی تاریخ لکھن وچ حال توں ماضی ول جاندیاں ہوئیاں مارگن اپنے کئی سنگیاں وانگوں،اک ایہو جئی پرانی منزل تے جااپڑیا جدوں کہ قبیلے دے وچ جنسی تعلقاں دی پوری آزادی سی۔ہر عورت ہر مرد لئی سی تے انج ہی ہر مرد ہر عورت لئی۔ اک ایہو جئی پرانی حالت داذکر پچھلی صدی توں ہی ہوندا آ رہیا ہے پر ایہہ ذکر ماڑا موٹا ہی کیتا جاندا سی۔
باخو فن پہلا بندہ سی جنے ایس حالت نوں غور نال پڑھیا تے تاریخی تے مذہبی ریتاں وچ ایس دیاں نشانیاں لبھن دی کوشش کیتی۔باخو فن نے بڑا اُچیچاکردار ادا کیتا سی۔اج سانوں پتہ لگ گیا کہ اُس نے جنہاں نشانیاں دا پتہ لایا اوہ سانوں آزاد جنسی تعلقاں دے سماجی دور تیکر موڑ کے نہیں کھڑ سکدے سگوں اُس دے بوہت مگروں دے سماجی دور تیکر اپڑاوندے ہین جیس وچ ٹولے نال ویاہ دی ریت سی۔ تے پچھلا سماجی دور جے سچی مچی کدی رہیا ہووے گا تے اُس دا تعلق اینے پرانے دور نال ہے کہ اسیں ایہہ آس نہیں لا سکدے جوپچھوکڑ دیاں وحشیاں نوں،جنہاں دی ترقی کھلو گئی ہے،اُس دے وجود دا کوئی سدھا ساہواں ثبوت لبھ سکے۔باخو فن دا کارنامہ ایہہ ہے کہ اُس نے اپنیاں کاہڈاں وچ ایس سوال نوں اگے اگے رکھیا۔ (2)
انسان د ی جنسی زندگی دے ایس مڈھلے دور نوں منن توں انکار کرنا اج کل اک فیشن جیا ہو گیا ہے۔ایس دا مقصد انسانیت نوں اُس ''کلنک'' توں بچاونا ہے۔ایس سلسلے وچ اک دلیل ایہہ دتی جاندی ہے جو ایس دی کوئی ڈائریکٹ گواہی نہیں ہے۔ایس توں وکھ دوجے حیواناں دی مثال وی دتی جاندی ہے۔لیتور نیونے حیوانی دنیا توں بوہت سارے واقعے جمع کر کے ('' ویاہ تے خاندان دا ارتقاء 1988)(3) ایہہ ثابت کرن دی کوشش کیتی جو حیواناں وچ وی پوری طرحاں آزاد جنسی تعلق اک مڈھلی تے ادنیٰ پدھر دی چیز ہے۔
پر اہناں سارے واقعیاں نال میں بس ایس نتیجے تے اپڑیاں کہ جتھوں تےکر انسان تے اُس دی زندگی دے مڈھلے حالاں دا تعلق ہے،اوہناں توں کوئی گل ثابت نہیں ہوندی۔ریڑھ دی ہڈی والے جانوراں وچ نر تے مادہ واہوا دناں تےکر جوڑا بنائی رکھ دے ہین۔۔۔۔اُس دے کارن جسمانی ہین۔مثال دے طور تے پنچھیاں وچ مادہ نوں آنڈے دین دے زمانے وچ آسرے دی لوڑ ہوندی ہے۔پر پنچھیاں وچ جوڑیاں دی وفاداری دیاں مثالاں توں انساناں لئی کوئی گل ثابت نہیں ہوندی۔انسان پنچھیاں دی نسل توں نہیں ہین۔تے جے اک نر تے اک مادہ دا جوڑا ہی ساریاں خوبیاں دی معراج ہے تے پھیر شرافت دا سہرا گڈوئے دے سر بنھنا چاہی دا۔ایس دے جثے وچ پنجاہ توں دو سو تیکرحصے ہوندے ہین تے ہر حصے دے وچ نر تے مادہ دے پورے جنسی انگ ہوندے ہین۔اُس دی ساری زندگی اہناں دو سو وچوں ہر اک حصے وچ آپوں اپنے ہی نال جنسی عمل کرن وچ لنگھ جاندی ہے۔
جے اسیں ددھ پلاون والے جانوراں نوں ہی ویکھےے تے سانوں اوہناں وچ جنسی زندگی دیاں ساریاں شکلاں لبھن گئیاں۔آزاد جنسی تعلق دے نال نال گروہ دار ویاہ ول اشارے وی ملدے نیں۔اک نر لئی کئی مادہ تے اک نر تے اک مادہ دا تعلق وی ملدا ہے۔پر اہناں وچ اک مادہ نال کئی نراں دا تعلق نہیں ملدا۔ایہہ صرف انساناں وچ ہی ہو سکدا سی۔ ایتھوں تیکر کہ ساڈے سب توں نیڑے دے ساکاں یعنی چار کھریاں وچ وی نر تے مادہ دے ملن دیاں بوہتیاں توں بوہتیاں صورتاں ہوندیاں ہین تے جے اسیں ایس دائرے نوں ہور وی حد وچ کر دئےے تے بس چواں انساناں ورگے لنگوراں نوں لے لئے تے لیتور نیو سانوں دسے گا جو اوہناں وچوں کِتے اک نر تے اک مادہ دا تعلق پایا جاندا ہے تے کِتے اک نر دے نال کئی مادہ ہوندیاں ہین۔دوجے پاسے سوسورے جیس دی رائے ژیراتیولوں نے نقل کیتی ہے،کہندا ہے کہ اوہ اک نر تے اک مادہ دے اصول تے عمل کردے ہین۔اپنی کتاب '' انسانی ویاہ دی تاریخ'' (4) وچ وسٹرمارک نے بندیاں ورگے لنگوراں وچ اک نر تے اک مادہ دے نال رہن ولوں جیہڑے حال وچ دعوے کیتے ہین ایس توں وی کوئی گل ثابت نہیں ہوندی۔
گل مکدی ایہہ ہے جو ساریاں ریتاں کجھ انج دیاں ہین جو غریب لیتور نیو نوں اخیر من لینا پیا کہ ''ددھ پلاون والے جانوراں وچ ذہنی ارتقاء دی پدھر تے جنسی تعلق دی شکل وچ کوئی اُچیچا جوڑ نہیں ہے۔''تے اسپناس اپنی کتاب'' حیوانی سماج'' (5) وچ صاف آکھدا ہے جو ''جانوراں وچ سب توں اُچا سماجی ٹولا جیہڑا ویکھن وچ آوندا ہے،جھنڈ یاں ٹولا ہے۔لگدا ہے اوہ کئی خانداناں نال رل کے بن دا ہے۔پر خاندان تے ٹولے وچ مُڈھ توں ہی پاڑ ہوندا ہے۔اوہناں دی ترقی وچ پٹھی نسبت ہوندی ہے''۔
اہناں گلاں توں ظاہر ہے جو بندیاں ورگے باندراں دے خاندان تے دوجے سماجی گروہ بندیاں ولوں سانوں پکی گل ہے جو کجھ نہیں پتہ۔جیہڑیاں گلاں پتہ وی ہین اوہ اک دوجے نوں نند دیاں ہین۔تے ایہہ کوئی حیرانی والی گل نہیں کیوں جو وحشی بندیاں دے قبیلیاں ولوں سانوں جو کجھ پتہ ہے اوہ گلاں بوہت پاڑ والیاں ہین تے اوہناں نوں تنقیدی نظر نال پرکھن تے پُن چھن کرن دی چوکھی لوڑ ہے۔پر باندراں دے سماجاں دا مطالعہ انسانی سماج دے مقابلے وچ ہور وی اوکھا ہے۔اوہناں ولوں جیہڑیاں گلاں آکھیاں جاندیاں ہین اوہ بھروسے دیاں نہیں ہین ایس لئی اوہناں توں جیہڑے وی نتیجے کڈے جاندے ہین اوہناں نوں حالی نہیں مننا چاہی دا۔
پر اسپناس دی کتاب توں جیہڑی عبارت ہنے نقل کیتی گئی ایس وچ ساڈے لئی اک بوہت چنگا اشارہ موجود ہے۔اُچے درجے دے حیواناں وچ ٹولے تے خاندان آپو وچ اک دوجے نال جڑے نہیں سگوں اوہناں وچ ٹاکرا ہوندا ہے۔اسپناس نے بڑی اُچی پدھر تے وکھایا ہے جو جوڑا ملن دے زمانے وچ نراں دے آپو دے رشک تے رقابت کارن ٹولے وچ رل مل کے رہن والے کھلرنا شروع ہو جاندے ہین ایہہ کجھ چراں لئی ٹٹ جاندا ہے۔
''جتھے خاندان مضبوط ہوندا ہے اوتھے ٹولے گھٹ ہی پائے جاندے ہین۔ایس توں الٹ جتھے آزاد جنسی تعلق ہے اوتھے قدرتی ٹولے بن جاندے ہین۔ٹولے بنن لئی ضروری ہے جو خاندان دیاں بندشاں ڈھیلیاں پے چکیاں ہوون تے بندہ پھیر آزاد ہو گیا ہووے۔ایہو ای کارن ہے جو پنچھیاں وچ جتھے بند جھنڈ تقدیریں ہی لبھ دے ہین۔ایس دے الٹ ددھ پلاون والے جانوراں وچ گھٹ ودھ جتھے بند سماج موجود ہوون جیس دا کارن ایہہ ہے جو ایتھے اک جی خاندان دے وچ نہیں رچیا ہے۔
