منگل پانڈے نوں١٨٥٧ء دی جنگِ آزادی توں پہلاں دا برہمن ہیرو تے ہندوستانی سورما منیاگیا اے جد کہ متحدہ ہندوستان دے اوس سَمے دے دوجے حریت پسنداں نوں اجے تائیں نہیں سراہیا گیا۔ اِنج دا اِی ماملہ اوہناں نال وِی اے جیہڑے گنگا تے جمنا گھاٹی دے وِچکار نہیں آؤندے ہین۔ بہتا زور لکھنو، جھانسی تے دِلّی اُتے ہے جیہناں دے تِن حکمران برطانویاں توں وظیفہ تے گزارہ الاؤنس لیندے سن تے آزادی دے چیمپیئن بن کے اُبھرے۔ ایہناں چوں دِلّی دا بہادرشاہ ظفر، لکھنو دی حضرت محل تے جھانسی دی لکشمی بائی جیہڑے اپنے علاقیاں یاں رجواڑیاں دی حکمرانی دا حق لین دے چاہیوان سن۔
منگل پانڈے برطانوی فوج وِچ اک سپاہی سی جیس نے فروری ١٨٥٧ء وِچ اوسے فوجی یونٹ اندر اک دَلت چماڑ متا دِین نوں پانی دا گلاس ایس وجہوں دیون توں انکار کردِتا پئی اِک برہمن بھرشٹ (ناپاک) ہوجاوے گا جے اوہنے کسے شودر(گھٹیا) دا کم کیتا۔ اوسے اِی سَمے برطانویاں نے جنورگاں یاں سُور دی چربی والی اک نویں کارتوس متعارف کروائی سی۔ متادِین نے برہمن دی نبض اُتے ہتھ پایا تے مونہہ توڑ جواب دِتا پئی تُوں گاں دی چربی مونہہ پاکے کیویں برہمن رہ گیا ایں۔
منگل پانڈے بھڑک اُٹھیا۔ اگلے دِن ١ مارچ ١٨٥٧ء جنگ شروع ہون توں ٧١ دِن پہلاں پانڈے نے برک پور گراؤنڈ وِچ پیریڈ دی لائن توڑدیاں ہوئیاں برطانوی افسر تے سپاہی اُتے پرواہ کیتے بِناں فائر کردِتا۔ اگلے دِن سزا ہوئی تے اوسے گراؤنڈ وِچ ودھیر سپاہیاں دی موجودگی اندر اوہنوں پھانسی دے دِتی گئی۔ ایہنے منگل پانڈے نوں اک سورما بنا دِتا جیس دے مگروں میروت وِچ ہندوستانی فوجیاں نے ١٠ مئی ١٨٥٧ء نوں برطانیہ خلاف جنگ دا اعلان کردِتا۔
١٨٥٧ء دی جنگ آزادی دا ایونٹ دوبارہ اِک نومبرنوں الحمراء وِچ دوبارہ کیتاگیا۔ تِن دیہاڑی ایہہ فنکشن ١٦ تنظیماں وَلوں پربندھ کیتا گیا سی جیہناں وِچ بوہتیاں منیاں پرمنیاں این جی اوز رلتی سن۔ ایس پروگرام دے کوآرڈینیٹر مشہور تاریخ دان ڈاکٹر مبارک علی سن جیہناں دے چھاپاخانے ''تاریخ پبلیکیشنز'' مزنگ روڈ لاہوروَلوں اپنے پرچے وِچ '' تاریخ'' تے ''١٨٥٧ء دی جنگ بارے'' دو کتاباں چھاپیاں ہین۔ ٩٠٠ توں ودھ صفحیاں دِیاں دونہاں کتاباں وِچ جنگ بارے اردو شاعری تے سقوط دِلّی شامل اے۔ ناں ہی جنگ نال سمبندھ کوئی پنجابی ڈھولا یاں ساہیوال، فیصل آباد شیخوپورہ تے جھنگ دے واسیاں دی ٨٠ ورہیاں دے احمد خان کھرل دی کمان ہیٹھ جنگ نوں سپیشل تاریخ شمارے دا حصہ بنایاگیا اے۔ فیر، پرچے دی پہلی جلد وِچ واپریاں دے کرانیکل اندر ساہیوال دی جنگ دا کوئی ذکر نہیں ہے۔ سارے واقعیات صوبہ یو۔پی، بہار تے دِلّی(جو اودوں پنجاب دا حصہ سی) تے بندہیل کھنڈ، بنگال تے پورے دَکھنی ہند توں جڑت رکھدے ہین جدکہ لہندا پَٹی تے ہُن پاکستان دے علاقے ایہدے وِچ نہیں ہین۔
ایہہ حقیقت ہے پئی ١٨٥٧ء دی گُجھی جنگ اردو تے ہندی بولی دے علاقیاں وِچ لڑی گئی کیونجے اوتھے ساریاں باغی پارٹیاں دیاں ذاتی فوجاں سن۔ مثال دے طور تے ایس تاریخ سپیشل دے پہلے شمارے وِچ رلتی پی۔ سی جوش دے آرٹیکل مطابق حضرت محل دی فوج وِچ ٦٠ ہزار تربیت یافتہ تے برطانوی فوجی سن جو اوہناں نال رَلتی ہوئے۔ ایس فوج دے قبضے ہیٹھ مارٹرگناں سَنے ٢٥٠ قلعے سن۔ ایہو ماملہ جھانسی تے دِلّی نال سی۔ کسے وِی پکھوں ایہہ جنگ دونہاں فوجاں وِچکار سی ناں کہ برطانوی فوج تے سِول سوسائٹی وچ کیونجے ایہناں علاقیاں دی بوہتی گنتی باغیاں نال سی۔
ایہہ اوہ علاقے سن جو ٧ یاں ٨ دہاکیاں مگروں برطانوی قبضے ہیٹھ آگئے سن جیہناں نے برطانوی فوج نوں ڈھیر (تقریباََ دو لکھ) فوجی مہیا کیتے جیس نے نام نہاد ''پُوربی فوج'' دی مدد نال پنجاب، سرحد تے سندھ نوں فتح کیتا۔ اوہ علاقے جو ہُن اجوکا پاکستان نیں کجھ چر پہلے برطانیہ ہیٹھ آ گئے سن۔ پنجاب وِچ نہ کہ لہندا پنجاب، برطانیہ نوں زبردست جنگاں لڑنیاں پئیاں؛ تِن ستلج کنارے، اک ملتان تے تِن دریائے چناب کنارے سَنے چلیانوالہ جنگ جتھے ہندوستان اندر برطانوی فوجیاں دا سبھ توں وڈا قبرستان ہے ایس دے مگروں ١٨٤٩ء وِچ پنجاب تے قبضہ ہوگیا۔ پنجاب آرمی دی پُوربیاں نے ہتک کیتی جو حملہ آوراں دی شہری انتظامیہ اندر چوکھا اثر حاصل کرچکے سن۔ جدکہ ایہدی گھٹ اِی آس کیتی جا سکدی ہے کہ پنجابی خاص کر سِکھ پُوربیاں دے مقصد نال ہمدردی رکھدے ہوون جیہناں دے آگو مغل حکمران سن۔ ایتھے تیک بوہتے اُگھے سِکھ خاندان جیویں رنجیت سنگھ خاندان دا مشہور کمانڈر ہری سنگھ نلوا ونڈے گئے سن تے اوہدا اک پُتر برطانویاں خلاف لڑیا۔
ستلج دے پار سِکھ حکمران جیویں مہاراجہ آف پٹیالہ نے رنجیت دی حکومت دوران برطانویاں دا ساتھ دِتا سی تے ١٨٥٧ء وِچ اپنی وفاداری برطانویاں نال نبھائی۔ اِنج دا اِی ماملہ جموں تے کشمیر دے ڈوگراں نال سی جیہناں ستلج جنگ تے اوہدے مگروں اوہناں دِیاں خدمتاں دے صِلے وِچ برطانویاں نے رِشوت دِتی سی۔
ۤاحمد خان کھرل ناہیں سکھ سی ناہیں ڈوگرا۔ اوہ تربیت یافتہ فوجی وی نہیں سی ناہیں اوہدے پیروکاراں وِچ کوئی اک تربیت یافتہ فوجی سی۔ لیکن اوس نے فرنگی نال ٹکر لین دا فیصلہ کیتا تے رضاکارانہ طور تے بہادر شاہ ظفر دی چھترچھانویں ہندوستان دی آزادی دی جنگ لڑی۔ اوس نے لاہور تے ملتان وِچکار کئی ہفتیاں تائیں رابطے نوں توڑی رکھیا لیکن بادشاہ یاں پنجاب وِچ باغی پُوربی جتھیاں وَلوں کوئی مدد نہیں آئی۔ اوہ جون توں لے ٢١ ستمبر تائیں اوکڑاں نال لڑیا تے فیر گشکوری جنگل وِچ شہید ہوگیا تے اوہدے پیروکاراں نے اُتھل پتھل کارروائیاں جنوری ١٨٥٨ء تائیں جاری رکھیاں۔
سیمینار دے مُڈھلی بیٹھک وِچ پنجاب دی کارکردگی دا کوئی ذکرنہیں کیتا گیا ناہیں اوہناں ہندوستانی دَستیاں دا حوالہ دِتا گیا جیہناں لاہور، سیالکوٹ، جہلم، راولپنڈی تے ملتان دے کنٹونمنٹاں وِچ بغاوت دا جھنڈا چُکیا۔ اٹک دے کالے خان دا کوئی ذکر نہیں سی جیس نوں جنرل نکلسن نے دِلّی وِچ قتل کیتا سی۔ انج غیر شعوری طور تے پنجاب دے کردار نوں نظرانداز کرن خلاف رَد عمل اگلے سیشن وِچ مجید شیخ، اسلام آباد توں اشفاق سلیم مرزا، ساہیوال توں پروفیسر شفیق بٹ وَلوں ہوئیا جیہناں نے پنجاب دے لہندا وسیب وِچ کھرل کارکردگی دی گرافک پکچر پیش کیتی۔ مجید شیخ دا بوہتا زور لاہور اُتے سی تے آکھیا کہ مئی ١٨٥٧ء توں پہلاں کئی واپریاں نال چھیتی مستقبل دا گویڑ ہورہیا سی ۔ فیر دَس پائی پئی ٥ ہزار سِکھ، مسلمان تے ہندو فقیر، جوگی تے سادھواں دے رُوپ وِچ گرفتارکیتے گئے، جیل بھیجے گئے تے فیر رابرٹ نے قتل کردِتا سی(پنجاب سی آئی ڈی آفس جو اجے وی رابرٹ کلب توں جانیا جانداہے)۔
تِن دیہاڑاں فنکشن اخیر کھرل میدان جنگ دے علاقیاں توں ناچیاں دے گھمبر ناچ تے مُکیا۔ برک پور دا منگل پانڈے وِی سی لیکن احمد خان کھرل وی۔۔۔۔۔۔بہوں ودھیر۔
