گھٹ یاں ودھ چراں لئی جوڑا بنا کے رہن دی ریت جتھے دار ویاہ دے دناں وچ ہی یاں ایس توں کجھ چر پہلاں شروع ہو گئی سی۔ بندے دیاں کئی کئی تینویاں ہندیاں سن جنہاں وچ اک اُچیچی تینویں ہندی سی (جیس نوں سب توں لاڈلی تینویں آکھنا اوکھا ہووے گا) تے زنانی دے کئی کھسماں وچ اوہ ایس دا اُچیچا کھسم ہندا سی۔ ایہہ وی اک کارن سی جیس توں پادریاں نوں بڑا رپھڑ بنیا۔ اوہناں نوں جتھے دار ویاہ وچ کدی تینویاں دی عام سانجھ بھیالی تے آزاد جنسی سانگا نظر آیا تے کدی اُکا زناکاری نظر آئی۔ پر جیویں جیویں گن دی ترقی ہوئی تے انج دے ''بھراواں'' تے بھیناں دے طبقے ودھدے گئے جنہاں وچ ویاہ نہیں ہو سکدے سن اُنج اُنج لوکاں دی جوڑیاں وچ رہن دی عادت وی ودھدی گئی۔
گن نے لہو دے ساکاں وچ ویاہ نوں ڈکن دے رجحان نوں ہلا شیری دے کے، ایس شے نوں اگے ودھایا۔ انج اسیں ویکھنے آں کہ ایروکواس تے امریکہ دے کئی دوجے انڈین قبیلیاں وچ جیہڑی بربریت دے مڈھلے دور وچ ہین، اہناں سارے ساکاں وچ ویاہ دی روک ہے جنہاں نوں اوہناں دا نظام ساک مندا ہے۔ تے انج دے ساکاں دیاں کئی سو قسماں ہین۔ ویاہ تے روکاں دے ایس ودھدے ہوئے گنجل نے جتھے دار ویاہ نوں بوہتا ہی اوکھا کر دتا۔ ایس دی تھاں جوڑا بنا کے رہن والا ٹبر آیا۔ ایس وچ اک مرد تے اک زنانی نال رہندے ہین۔پر مرد نوں کئی بیویاں کرن تے وچ وارے بے وفائی دا حق رہندا ہے۔ حالانکہ ایہہ صحیح ہے کہ معاشی کارناں توں کئی ویاہواں دے حق توں بوہت گھٹ مرد فیدا چکدے ہین۔ دوجے پاسے زنانی جدوں تیکر نال رہندی ہے، اُس توں پوری وفاداری دی منگ کیتی جاندی ہے۔ اوہنوں زناکاری دی بڑی ڈاڈی سزا دتی جاندی ہے۔پر مرد عورت جدوں چاہن سوکھیاں ہی ویاہ دے ایس ساک نوں توڑ سکدے ہین تے نیانے پہلے وانگوں ہن وی صرف ماں دے ہی ہوون گے۔
خون دے ساکاں وچ آپو وچ ویاہ تے روکاں بروبر ودھدیاں جا رہیاں سن۔ تے ایس وچ قدرتی چون دا اصول وی اپنا اثر وکھا رہیا سی۔مارگن دے لفظاں وچ،
''سگوتری باہر گناں وچ ویاہ دے کارن جسمانی تے ذہنی اعتبار توں بوہتی صحت مند تے بہادر نسل جمی۔ جدوں دو ترقی نہ کرن والے قبیلے رل کے اک ہندے ہین تے اک نویں کھوپڑی تے دماغ دی بڑھوتری ہندی ہے جیس دی لمبائی تے چوڑائی دوہاں دیاں صلاحیتاں دے بروبر ہندی ہے۔(12)
ایس لئی گن دے مڈھ تے جیہڑے قبیلے بنے اوہناں نے اپنے توں بوہت گھٹ ترقی کیتے ہوئے قبیلیاں تے چڑھائی کر دتی یاں اپنی مثال دے زور تے اوہناں نوں اپنے پچھے ٹرن تے مجبور کر دتا۔
گل مُکدی ایہہ ہے کہ تاریخی زمانے وچ ٹبر دے پُنگرن دی شکل ایہہ سی کہ اوہ ولگن جیس دے وچ بندے تے زنانی نوں آپو وچ ویاہ کرن آزادی سی، دن بدن حد وچ ہندا جا رہیا سی۔ مُڈھ وچ پورا قبیلہ ایس ولگن وچ آ جاندا سی۔ پر اگے ٹر کے پہلے نیڑے تے پھیر دور دے ساک ایس ولگن توں کڈھ دتے گئے تے اخیر تے اوہ لوک ایس ولگن توں کڈھ دتے گئے جنہاں نال صرف ویاہ دا ساک سی، ایتھوں تیکر کہ عملی طور تے ہر قسم دا ٹولے دار ویاہ اوکھا ہو گیا۔تے اخیر بس اِکو شے ہی رہ گئی، اک زنانی تے اک بندے دا جوڑا بنا کے رہنا۔ اوہناں وچ اُس ویلے بوہت ہی ڈِھلا ڈھالا سانگا ہندا سی۔ ایہہ بس اک یونٹ رہ گیا سی جیس دے کھلرن تے سرے توں ویاہ ہی ٹٹ جاندا سی۔
ایسے اک گل توں ایہہ ثابت ہو جاندا ہے کہ جدوں اک زوجگی شروع ہوئی تے ہن دے معنیاں وچ انفرادی جنسی محبت نوں ایس وچ کوئی دخل نہیں سی۔ ایس دور دے لوکاں دا ورتارا ویکھیے تے ایہہ گل ہور وی ثبوت تیکر اپڑ جاندی ہے۔ ٹبر دیاں پہلاں دیاں شکلاں وچ مرداں نوں کدی زنانیاں دا گھاٹا نہیں ہویا سی سگوں لوڑ توں ودھ زنانیاں ہندیاں سن۔پر ہن ایس توں الٹ زنانیاں دا گھاٹا ہو گیا تے اوہناں نوں لبھیا جاون لگیا۔ ایس لئی جوڑا بناون دے رواج دے نال نال زنانیاں نوں اغوا کرن تے اوہناں نوں خریدن دا سلسلہ شروع ہویا۔ ایہہ گلاں اپنے توں کِتے بوہتیاں گوڑھیاں بدلیاں دا پتہ دے رہیاں سن۔پر ایس نشانی توں بوہتی اوہناں دی ہور کوئی اہمیت نہیں سی۔ پر اہناں نشانیاں نوں، زنانیاں نوں پاون لئی ون سونے طریقیاں نوں، اسکاٹ لینڈ دے اک کٹھ ملامیکلینن نے کئی قسم دے ٹبراں دی حیثیت دے دتی۔ اوہناں نوں اوہنے ''اغوا راہیں ویاہ'' تے ''خریدوفروخت'' راہیں ویاہ'' دا ناں دتا۔
ایس توں وکھ امریکہ دے انڈیناں تے کجھ قبیلیاں وچ وی (جیہڑے پُنگرن دے ایسے دور وچ ہین) ویاہ رنبھنا اہناں دوہواں دھراں دا کم نہیں جنہاں دا ویاہ ہندا ہے سگوں اوہناں دی رائے تے کئی وار پُچھی تیکر نہیں جاندی۔ ایہہ کم اوہناں دوہواں دیاں ماواں دا ہے۔ تے انج کئی واری انج دے لوکاںدی منگنی کر دتی جاندی ہے جیہڑے اک دوجے لئی اُکا اوبھڑ ہندے ہین تے جنہاں نوں اپنے ویاہ دی خبر اُس ویلے ہندی ہے جدوں اُس دے دن نیڑے آ جاندے ہین۔ ویاہ توں پہلاں لاڑے ولوں ووہٹی دے ساکاں نوں (یعنی اُس دی ماں ولوں ساکاں نوں، اُس دے پیو یاں اُس دے ساکاں نوں نہیں) تحفے دتے جاندے سن۔ ایہہ اصل وچ اُس کڑی دا مُل ہندا ہے۔ کھسم تے تینویں دوہواں وچوں کوئی وی اپنی مرضی نال ویاہ نوں توڑ سکدا ہے۔
پر کئی قبیلیاں وچ، مثال دے طور تے ایروکواس قبیلیاں وچ لوک عام طور تے ویاہ توں مگروں وکھیویں نوں بھیڑی نظر نال ویکھدے ہین۔ جے کسے گل تے جھیڑا ہندا تے گن دے مڈھ تے جیہڑے دوہواں دھراں دے ساک ہندے ہین اوہ بچ بچاکر دے تے دوہواں نوں پھیر توں ملاون دے جتن کر دے ہین۔ تے جدوں اہناں جتناں وچ کسے طرحاں کامیابی نہیں ہندی اودوں کِتے ویاہ دا ساک توڑیا جاندا ہے۔ انج ہوون تے نیانے ماں دے نال رہندے ہین تے دوہواں دھراں وچوں ہر اک نوں پھیر ویاہ دی اجازت ہندی ہے۔
جوڑا بنا کے رہن والا ٹبر اینا لِسّا تے غیر مستقل ہندا سی کہ وکھ قبیل داری دی اُس نوں کوئی اُچیچی لوڑ محسوس نہیں ہوئی۔ اوہ ایس لئی کوئی فیدے مند شے وی نہیں سی۔ ایس لئی پچھلے زمانے توں جیہڑے کمیونسٹی گھرانے وچ گھر دے وچ زنانی دا رعب ہندا سی۔ اُکا اُنج ہی جیویں سگی ماں دا پتہ ہوون تے پیو ولوں یقین دے نال کجھ نہ آکھ سکن پاروں زنانی یعنی ماں دی قدر تے عزت چوکھی کیتی جاندی سی۔ ایہہ اُکا فضول خیال ہے کہ جدوں سماج دا مُڈھ رکھویا اُس ویلے زنانی بندے دی غلام سی۔ ایہہ خیال سانوں اٹھارویں صدی دے ''روشن خیالی دے وارے'' توں وراثت وچ ملیا ہے۔ وحشت تے بربریت دے مڈھلے تے وچلے دوراں دے تے اک حد تیکر اخیرلے دور دے لوکاں وچ وی زنانیاں آزاد سن سگوں اوہناں نوں بڑی عزت ملی سی۔ اشیر رائٹ نے، جیہڑی کئی ورہیاں تیکر ایروکواس لوکاں دے سینیکا قبیلے وچ پادری سی، ایس گل دی تصدیق کیتی جاندی ہے کہ اُس ویلے تیکر جوڑا ٹبر وچ زنانی دا رتبہ بہت اُچا سی۔
''جتھوں تیکر اوہناں دے ٹبری نظام دا تعلق ہے، جدوں ایہہ لوک پرانے لمے گھراں وچ رہندے سن'' (ایہہ کمیونسٹی گھرانے سن جنہاں وچ کئی ٹبر رلتی سن)'' تے غالباََ اوہناں وچ کسے اک جرگی(گن) چھا جاندا سی۔ زنانیاں دوجے جرگاں (گناں) دے لوکاں نوں کھسم بناؤندیاں سن۔ گھر وچ بوہتی زنانیاں دی حکمرانی ہندی سی۔ مال سامان سانجھا ہندا سی۔ پر جے کوئی بھیڑے نصیباں والا کھسم یاں عاشق اینا نالائق ہندا کہ اپنے حصے دا کم نہ کر سکدا تے اُس وچارے دی شامت آ جاندی سی۔
پھیر بھاویں ایس دے کنے ہی نیانے ہوون تے گھر وچ اُس دا کنا ہی سامان پیا ہووے، اُس نوں کسے ویلے وی جُلی بسترا بنھ کے گھر توں نکل جاون دا حکم دتا جا سکدا سی۔ تے اک واری حکم مل جاون تے ایس دی خلاف ورزی کرن دا کوئی فیدا نہیں سی۔ گھر ایس لئی جہنم دا نمونہ بن جاندا تے انج مجبور ہو کے آپوں اپنے جرگی (گن) وچ مڑجاونا پیندا سی یاں۔۔۔۔۔جیویں کہ کئی واری ہندا سی۔۔۔۔۔کسے ہور جرگے وچ جا کے پھیر ویاہ دے جتن کرنے پیندے سی۔ تے ساریاں تھاواں وانگوں جرگاں (گناں) دے وچ وی زنانیاں دا بڑا اقتدار سی۔ جدوں کدی لوڑ ہندی تے اوہ بناء کسے چوں چراں تے سردار نوں لاہ کے عام سپاہیاں دی صف وچ گھل دیندیاں سن، یاں ایس زمانے دی اصطلاح وچ، اُس دے سنگ توڑ دیندیاں سن''۔(13)
پچھلے زمانے وچ عام طور تے زنانیاں دی شان اُچی سی۔ اوہناں دا مادی مُڈھ ایہو ہی کمیونسٹی گھرانے سن۔ جیس دیاں بوہتیاں زنانیاں تے کدی کدی تے ساریاں زنانیاں اک گن دیاں ہندیاں سن تے مرد دوجے کئی گناں دے ہندے سن۔ ایس شے دا سہرا وی باخوفن دے سر ہے۔ ایہہ اُس تیجا وڈا کارنامہ ہے۔ ایسے دے نال میں ایہہ وی آکھ دیواں کہ سیاحواں تے پادریاں نے جیہڑیاں رپورٹاں دتیاں ہین کہ وحشی تے بربر قوماں وچ زنانیاں نوں بڑی محنت کرنی پیندی ہے تے ایس نال اُتے دسے گئے حقائق نوں نندیا نہیں جا سکدا۔ جنہاں کارناں دے مُڈھ تے زنانیاں تے مرداں وچ کم دی ونڈ ہندی ہے اوہ اہناں کارناں توں اُکا اڈ ہین۔ جنہاں توں سماج وچ زنانیاں دا رتبہ متھیا جاندا ہے۔
اہناں قوماں وچ ، جنہاں دیاں زنانیاں ایس توں کِتے بوہتی محنت کر دیاں ہین جنی اسیں یورپ والے مناسب سمجھدے ہاں، زنانیاں دی کِتے بوہتی عزت ہندی ہے۔ تمدن دے وارے دیاں اوہ ناز نخریاں دیاں پلیاں زنانیاں جنہاں دی زندگی جھوٹھی ناز برداری دے ماحول وچ کٹ دی ہے تے جنہاں نوں سچی مچی دے کم کار نال کوئی تعلق نہیں ہندا۔ اوہناں دا سماجی رتبہ بربریت دے وارے دیاں زنانیاں نوں اوہناں دیاں جاتیاں دے بندے سچی مچی مالکن (مالکن۔laddy, frowa,Frau ) سمجھدے سن تے سماج وچ اصل وچ ایہی اوہناں دی حیثیت وی سی۔
امریکہ وچ ہن ٹولے دار ویاہ دی تھاں جوڑا ویاہ پوری طرحاں لگ چکیا ہے یاں نہیں،اُس دا فیصلہ کرن لئی شمال مغربی تے خاص کر جنوبی امریکہ دیاں قوماں دے حالات دا بوہتا گوڑھا مطالعہ کرن دی لوڑ ہے۔ ایہہ ساریاں قوماں حالی تیکر وحشت دے اخیری دور وچ ہین۔ جنوبی امریکہ دیاں قوماں وچ جنسی آزادی دیاں اینیاں مثالاں ملدیاں ہین کہ اوہناں نوں ویکھدیاں ہوئیاں اسیں ایہہ نہیں آکھ سکدے کہ ٹولے دار ویاہ اُکا مٹ چکیا ہے۔اُس دے سارے اثر تے پکی گل ہے نہیں مٹے ہین۔
دکھنی امریکہ دے گھٹو گھٹ چالی قبیلیاں وچ ایہہ رواج ہے کہ جیہڑا بندہ کسے ٹبر دی سب توں وڈی کڑی نال ویاہ کر دا ہے اُس دا حق ساریاں بھیناں تے ہو جاندا ہے۔ بالغ ہوون تے اوہناں نوں وی اوہ اپنی بیوی بنا سکدا ہے۔ایہہ اُس دور دی رہندی کھوندی نشانی ہے جدوں ساریاں بھیناں دے سانجھے خاوند ہندے سن۔ تے بانکرافٹ دسدا ہے کہ جزیرے ورگے کیلی فورنیا دے قبیلیاں وچ (جیہڑے وحشت دے اخیرلے دور توں لنگھ رہے ہین) کجھ انج دے دیہاڑ منائے جاندے ہین جنہاں دے ویلے تے کئی ''قبیلے'' بناء کسے فرق دے اکٹھے ہوندے ہین۔
ظاہر ہے کہ ایہہ اصل وچ اوہ گن ہین جنہاں دے ایہہ دن دیہار پچھلے ویلیاں دا چیتا کرواؤندے ہین جدوں کہ اک گن دیاں ساریاں زنانیاں دوجے گن دے سارے مرداں دیاں سانجھیاں بیویاں تے اک گن دے سارے مرد دوجے گن دیاں زنانیاں دے سانجھے کھسم ہندے سی۔ آسٹریلیا وچ اج وی ایس دا رواج ہے۔کجھ قوماں وچ ایہہ ہندا ہے کہ وڈے بڈھے سردارتے کاہن پجاری سانجھیاں بیویاں دی ریت توں فیدا چک کے آپوں اپنا الو سدھا کر دے ہین تے بوہتیاں زنانیاں نوں اپنے لئی رکھ لیندے ہین پر اوہناں نوں وی بعضے اُچیچے دن دیہاراں دے ویلے تے پرانے جنسی ساکاں نوں ویلے دے ویلے جیوندا کرن دی اجازت دیندی پیندی ہے تے اپنیاں بیویاں نوں ایہہ موقع دینا ہندا ہے کہ اوہ جواناں دے نال موجاں کرن۔ وسٹر مارک نے (اپنی کتاب دے صفحیاں 29,28 تے) من موجاں کرن دے ایہو جئے کئی اکٹھاں Saturnalia (10) دیاں کئی مثالاں پیش کیتیاں ہین جدوں کہ تھوڑے جہے چر لئی پھیر جنسی تعلق دی پرانی آزادی قائم ہو جاندی ہے۔
مثال لئی اُس نے دسیا کہ ایہو جہے اکٹھ ہندوستان دی ''ہو'' جاتی دے لوکاں وچ،سنھتالاں وچ،پنجا تے کوتار جاتیاں دے لوکاں وچ تے افریقہ دیاں کجھ قوماں وچ ہندیاں ہین، وغیرہ وغیرہ۔ پر حیرانی دی گل ایہہ ہے کہ وسٹرماک اہناں اکٹھاں نوں ٹولے دار ویاہ دی رہندی کھوندی نشانی نہیں مندا۔ ایس خیال نوں تے اوہ سرے توں ہی لت مار دیندا ہے۔اہناں نوں اوہ جوڑا ملن نوں موسم دا اثر مندا ہے جیہڑے پرانے انسان تے دوجے حیواناں دوہاں وچ بروبر پایا جاندا ہے۔
