ٹبر، مالکی تے ریاست دا مُڈھ

پر ایہہ نویں دولت کیہدی سی؟ ظاہر ہے جو شروع وچ ایس تے پورے گن دا قبضہ سی۔پر ڈنگراں دے اجڑاں تے بوہت پرانے زمانے وچ ہی ذاتی مالکی بن گئی ہووے گی۔ ایہہ آکھنا اوکھا ہے کہ موسیٰ دے ناں توں جیہڑی پہلی کتاب ہے اُس دے لکھاری نے بابا ابراہیم نوں جدوں اپنے گلیاں تے ڈنگراں دا مالک جاپیا تے اوہ ٹبر دے وڈھکے ہوون پاروں اپنی ذاتی حیثیت نال اُس دے مالک سن یاں اک گن دے موروثی سردار ہوون پاروں۔

پر اک گل صاف ہے تے اوہ ایہہ کہ اسیں ابراہیم نوں اجوکے زمانے دے معنیاں وچ مالکی دا مالک نہیں آکھ سکدے۔ ایسے دے نال ایہہ وی پکا ہے کہ پکی منی جاون والی تاریخ دے مُڈھ وچ سانوں ہر تھاں ایہو ہی ویکھن وچ ملدا ہے جو ڈنگراں دے اجڑ ٹبر دے سرداراں دی انج ہی وکھری مالکی ہندے سن جیویں بربریت دے وارے دی فنی پیداوار، دھات دے بھانڈے، موجاں دے سامان تے اخیر وچ انسانی مویشی یعنی غلام، ٹبر دے سرداراں دی وکھو وکھ مالکی ہُندے سی۔

ہن کیوں جو غلامی دا وی رواج ہو چکیا سی۔ بربریت دے مڈھلے دور دے لوکاں لئی غلام کم دے نہیں ہو سکدے سن۔ ایہو ہی کارن سی کہ امریکہ دے انڈین لوک اپنے جنگ دے ویریاں نال جیہڑا ورتارا ورت دے سن اوہ ایس توں بوہت اڈ سی جیہڑا بربریت دے اخیرلے دور وچ اوہناں نال کیتا جاندا سی۔ مرد یاں تے قتل کر دتے جاندے یاں بھرا بنا کے فتح کرن والے قبیلیاں وچ رلا لئی جاندے سن۔ زنانیاں نال یاں تے ویاہ رچا لیا جاندا سی یاں اوہناں نوں اوہناں دے نیانیاں سنے جیہڑے قتل ہوون توں بچ گئے سن، قبیلے وچ رلا لیا جاندا سی۔

ایس دور وچ حالی بندے دی طاقت محنت نال اینا نہیں پیدا ہندا سی کہ محنت کرن والیاں دا اپنا خرچ پورا کرن توں مگروں ایس وچوں کجھ بچ سکے۔ پر جدوں ڈنگر پالے جاون لگ پئے تے اوہناں دی نسل ودھائی جاون لگ پئی، دھاتاں توں کم لیا جاون لگ پیا، کپڑے دی کتائی بنائی ہوون لگی تے پھیر جدوں پیلیاں بنا کے واہی بیجی کیتی جاون لگ پئی تے ایہہ حالت بدل گئی۔ جیویں پہلوں بیویاں سوکھیاں ہی لبھ جاندیاں سن پر مگروں اوہناں دی قدر ہو گئی سی، اوہ خریدیاں جاون لگ پیأاں سن۔

انج مگروں، اُچیچا ڈنگراں دے اجڑاں دے ٹبری مالکی بن جاون توں مگروں، بندیاں دی طاقت تے محنت وی خریدی جاون لگ پئی ٹبر اینی چھیتی نہیں سی ودھدا جنی چھیتی ڈنگراں دے اجڑ ودھدے سن۔ اجڑاں دی ویکھ بھال لئی بوہتے بندیاں دی لوڑ پین لگ پئی۔جنگ دے قیدیاں توں ایہہ کم بڑا چنگی طرحاں لیا جا سکدا سی تے پھیر سب توں ودھ کے ایہہ کہ ڈنگراں وانگوں آپوں اوہناں دی نسل وی ودھائی جا سکدی سی۔

انج دی دولت جدوں اک واری وکھرے وکھرے ٹبراں دی ذاتی مالکی بن گئی تے ایس وچ چھیتی وادھا ہویا تے ایس نے ایس سماج تے جیہڑا جوڑا ٹبر تے مادری حق والے گن دے مڈھ تے بنیا سی، بھرویں سٹ ماری۔ جوڑا ویاہ نال ٹبر وچ اک نویں شے دا وادھا ہو گیا سی۔ سگی ماں دے نال نال ہن اک پکا منیا جاون والا پیو وی سی جیہڑا اجکل دے کنے ہی ''پیواں'' نالوں بوہتا پکا سی۔ ٹبر دے وچ ایس زمانے وچ جیہڑی محنت دی ونڈ شروع ہو گئی سی، اوس موجب خوراک لینا تے اوہدے لئی ضروری ہتھیار بناؤنا مرد داکم سی تے ایس لئی اوہناں تے مالکی وی مرد دی سی۔ رن کھسم وکھ ہندے تے جیویں گھر داری دا سامان زنانی کول رہ جاندا، اُنج ہی مرد اوہناں ہتھیاراں نوں اپنے نال لے جاندا۔

تے ایس زمانے دیاں سماجی رسماں رواجاں موجب مرد خوراک لین لئی نویں وسیلیاں یعنی ڈنگراں دا تے کجھ دناں مگروں محنت دے نویں آلیاں یعنی غلاماں دا وی مالک ہو گیا۔ پر ایسے سماج دیاں رسماں رواجاں موجب اوہدا دا ترکہ اوہدی دی اولاد نوں نہیں مل سکدا سی ۔ کیوں جو ایس معاملے وچ اصلی صورت حال انج سی:

مادری حق موجب، یعنی جدوں تیکر نسل بس زنانی توں چلدی سی اوس ویلے تیکر تے گناں وچ وراثت دے مڈھلے رسماں رواجاں موجب،گن دے کسے رکن دے مرن تے اوہدا ترکہ پہلاں اوہدے گن دے ساکاں نوں ملدا سی۔ اصول ایہہ سی کہ جائیداد گن دے وچ رہوے۔ مُڈھ وچ، جیہڑیاں شیواں تے گل بات ہو رہی ہے اہناں دی کوئی اُچیچی اہمیت نہ ہوون پاروں ایہہ ہو سکدا ہے کہ عملی طور تے اوہ گن دے سب توں نیڑے دے ساکاں نوں یعنی ماں ولوں لہو دے ساکاں نوں لبھ جاندی ہووے۔ پر مرن والے دے نیانے اوس دے گن دے نیانے نہیں سگوں اپنی ماں دے گن دے نیانے ہندے سن۔

مُڈھ وچ ماں دے تے سارے ساکاں دے نال نیانیاں نوں وی ماں دی جائیداد دا ترکہ ملدا سی تے خورے اگے ٹر کے ایس تے اوہناں دا سب توں پہلا حق من لیا گیا سی۔ پر اوہناں نوں اپنے پیو توں کوئی ترکہ نہیں ملدا سی کیوں جو اوہ اوس دے گن دے نہیں سن تے پیو دی ساری دولت دا اوس دے گن وچ رہنا ضروری سی۔ ایس لئی ڈنگراں دے اجڑ دے مالک دے مرن تے اُس دا گلہ سب توں پہلاں اُس دے بھراواں تے بھیناں نوں تے اوس دیاں بھیناں دی اولاد نوں یاں اوہدی ماں دیاں بھیناں دی اولاد نوں ملدا سی۔ اوہدی اپنی اولاد ایس توں ویہلی ہی رہندی سی۔

انج جیویں جیویں دولت ودھ دی گئی، اُنج اُنج اوس پاروں اک پاسے ٹبر دے وچ زنانی دے مقابلے وچ مرد دی اہمیت تے اُس دا رتبہ بوہتا اُچا ہندا گیا تے دوجے پاسے مرد دے دل وچ ایہہ چاہ ودھدی گئی کہ اوہ اپنی طاقت توں فیدا چک کے وراثت دے پرانے طریقے نوں الٹ دے تاں جو اُس دے اپنے نیانے حقدار ہو سکن۔

پر جدوں تیکر نسل ماں توں چلدی سی اودوں تیکر ایہہ نہیں سی ہو سکدا۔ ایس لئی لوڑ سی جو مادری حق نوں مُکا دتا جاوے۔ تے ایہو ہی کیتا گیا۔ تے ایس وچ اینی اُکھیائی نہیں ہوئی جنی اج جاپدی ہے کیوں جو ایس انقلاب توں جیہڑا کہ انساناں لئی بڑا ہی فیصلہ کن انقلاب سی، گن دے کسے اک وی جیوندے رکن دی زندگی وچ کوئی وگاڑ نہیں پیا۔ سارے لوک جیویں پہلاں سن اُنج ہی رہے۔ صرف اینا فیصلہ بوہت سی کہ اگے توں گن دے مرداں دی اولاد گن وچ رہوے گی تے زنانیاں دی اولاد اوہناں دے گن توں وکھ کر کے اپنے پیو دے گن وچ رلا دتی جاوے گی۔

انج زنانیاں توں نسل دا سلسلہ تے ماں توں وراثت پاؤن دا حق مُک گیا۔ تے اوہدے بدلے مرداں توں نسل دا سلسلہ تے طاپ ستے وراثت پاون دا حق قائم ہویا۔ رہتلی قوماں وچ ایہہ انقلاب کدوں تے کنج آیا ایس پاروں سانوں کوئی جانکاری نہیں۔ ایہہ اُکا تاریخ توں پہلاں دے زمانے دی گل ہے۔ پر ایہہ انقلاب ہویا ضرور سی۔ تے ایس دے چوکھے ثبوت ہین۔ سانوں تھاں تھاں مادری حق دے کنے ہی رہندے کھوہندے آثار ملے ہین۔ اہناں وچ اُچیچا اوہ ناں لین دے قابل ہین جنہاں نوں باخوفن نے اکٹھا کیتا سی۔

ایہہ انقلاب کنی سوکھیائی نال ہو جاندا سی، ایہہ گل امریکہ دے کئی انڈین قبیلیاں توں ظاہر ہو جاندی ہے جنہاں وچ ایہہ انقلاب حالی ہنے ہی آیا ہے تے اج وی چل رہیا ہے۔ ایتھے ایہہ انقلاب کسے حد تیکر ودھدی ہوئی دولت تے زندگی دے بدلے ہوئے حالات (جنگلاں وچوں آ کے میداناں وچ وس جاون) ہیٹھ، تے کسے حد تیکر رہتلی تے پادریاں دے اخلاقی اثر ہیٹھ ہو رہیا ہے۔ دریائے مسوری دے اٹھاں قبیلیاں وچوں چھیاں وچ مرداں ولوں نسل تے وراثت دا سلسلہ بن گیا ہے۔ پر دو وچ اج وی زنانیاں توں نسل چلدی ہے تے ترکہ ماں توں ملدا ہے۔ شمانی، میامی تے ڈیلا ویر قبیلیاں وچ ایہہ ریت ہے کہ اولاد نوں پیو دے گن دے ناواں وچوں کوئی اک ناں دے کے ایس گن وچ رلا دتا جاندا ہے تاں جو اہناں نوں اپنے پیو دی وراثت لبھ سکے۔ صفحہ نمبر ٥١

''تغیر پسندی دی ایہہ انسانی خوبی ہے کہ شیواں دا ناں بدل کے اوہ سمجھدا ہے کہ اوہنے اوہناں دی خوبی بدل دتی تے جدوں کدی اپنے کسے مطلب نوں پورا کرن لئی مصلحت دی منگ ہووے تے اُس نے رسماں رواجاں دیاں بندشاں نوں توڑ کے باہر نکلن دا بہانہ آپوں اہناں رسماں رواجاں دے وچ لبھ لیا!'' (مارکس) (17) اُس دا نتیجہ ایہہ ہویا کہ بڑی گڑ بڑ تے بھڑتھو پئے گئے۔ حالات نوں سدھارن دا بس اکو ہی راہ رہ گیا سی کہ مادری حق دی تھاں پدری حق دا رواج ہویا تے انج ہی کسے حد تیکر ایہہ بھڑتھو دور وی سدھاریا گیا۔

''سانجھے طور تے ایہہ اک بوہت ہی قدرتی بدلی لگدی ہے'' (مارکس) (18) رہیا سوال ایہہ کہ ایہہ بدلی پچھلی دنیا دی متمدن قوماں وچ کنج تے کیہڑیاں راہواں توں عمل وچ آئی تے ایس دے بارے وچ مقابلے دے قنون دے ماہراں دی رائے، جیہڑی کہ اُکا مفروضیاں تے بنیاں ہین، کیتا ہے تے کوالیفسکی دی کتاب ''ٹبر تے ملکیت دے مُڈھ تے پُنگرن دا اک خاکہ (19) پڑھنی چاہی دی ہے ایہہ کتاب اسٹاک ہوم توں 1890 وچ لُکی سی۔

مادری حق دا مُکا زنانیاں دی اک عالمگیر تاریخی ہار سی۔ مرد نے گھر دی چودھر وی آپوں سانبھ لئی۔ زنانی اپنے رتبے توں ڈگ گئی۔اوہدے ہتھ پیر بنھ دتے گئے۔ اوہنوں مرد دی شہوت دا غلام بنا لیا گیا تے بس نیانے جمن والی مشین سمجھ لیا گیا۔ زنانی دا ڈگیا ہویا مرتبہ سورمائی دور دے تے اوس توں وی بوہتا کلاسیکی دور دے یونانیاں وچ اُچیچا ویکھن وچ آؤندا ہے۔ ہولی ہولی اہنوں ون سونے سوہنے پردیاں نال کج کے تے سجا کے تے اک حد تیکر ایس دی سختی نوں گھٹ کر کے پیش کیتا گیا۔ پر اہنوں مٹایا کدی نہیں گیا۔

ہن صرف مرداں دی جیہڑی حکومت بنی اُس دا پہلا اثر ٹبر دی اک وچلی شکل وچ ظاہر ہویا۔۔۔یعنی پدری ٹبر جمیا۔ ایس دی اصل خوبی ایہہ نہیں سی کہ اک اک مرد دیاں کئی کئی زنانیاں ہندیاں سن۔ اُس دا ذکر اسیں اگے جا کے کراں گے۔ پدری ٹبر دی اصلی خوبی ایہہ سی کہ:

''کئی بندے جنہاں وچ غلام وی ہندے سن تے آزاد لوک وی، ٹبر دے وڈھکیاں دے پیواں والے اقتدار دی چھاں وچ منظم ہندے سن۔ سامی لوکاں وچ ایس وڈھکے ٹبر دیاں کئی کئی بیویاں ہندیاں سن۔ غلام دی اک بیوی تے نیانے ہندے سن۔ تے ساری تنظیم دا مقصد اک محدود علاقے وچ ڈنگراں دے گلیاں تے اجڑاں دی ویکھ بھال کرنا سی۔'' (11)