شہیدبھگت سنگھ دا آخری دن

پھاہے لائے جان توں اک دن پہلاں سینٹرل جیل لہور توں انقلابی آگو بھگت سنگھ اتے اوہدے سنگیاں نے پنجاب سرکار نوں گھلی اک چٹھی وچ لکھیا سی:

"اسیں تہاڈے کول کسے قسم دے رحم دی عرض نہیں کرنا چاہوندے۔ اسیں تہانوں صرف ایہو یاد کروا رہے ہاں کہ عدالت دے فیصلے موجب اسیں برطانوی سرکار دے خلاف جنگ جاری رکھن دے مجرم پائے گئے ہاں اتے اس فیصلے مطابق ہی اسیں منگ کردے ہاں کہ سانوں پھانسی دی سزا دین دی تھاں گولی دا نشانہ بنایا جاوے۔ چنگا ایہو ہووے گا کہ سرکار فوج نوں حکم دیوے کہ سانوں گولی نال اڈاؤن لئی فوجی دستہ گھلے۔
سرکار نے اس چٹھی تے کوئی گوہ نہیں کیتا۔

23 مارچ،1931ء دے دن دو وجے بعد دوپہر سینٹرل جیل دے کامیاں نے سبھ قیدیاں نوں اوہناں دیاں بیرکاں وچ بند کرنا شروع کر دتا اتے پہرے تے سپاہی لا دتے۔ وارڈ نمبر14 جس وچ سارے انقلابی تاڑے ہوئے سن، دے ساتھیاں نے بھگت سنگھ توں پچھیا: ایہہ کیہ ہو رہیا ہے؟ اج ویلے توں پہلاں ہی قیدیاں نوں بند کیوں کیتا جا رہیا ہے؟ بھگت سنگھ نے مسکراؤندے ہوئے جواب دتا- 24مارچ دی سویر نہیں، سگوں23 مارچ دی شام نوں ہی پھانسی دین دا برطانوی سرکار دا ارادہ ہے۔

24 مارچ1931ء دے دن سویرے اوہناں نوں پھانسی دینا متھیا ہویا سی، پر سرکار نے اچانک ارادہ بدل لیا اتے 23 مارچ دی شام نوں ہی بھگت سنگھ اتے اوہدے ساتھیاں نوں پھانسی دے تختے تے لمکا دتا۔

بھگت سنگھ دی گل سُندے ہی راج گرو نے اُچی آواز وچ کہیا: مبارک ہووے! اسیں اج ہی وداع ہوواں گے۔

تھوڑے چر مگروں ہیڈ وارڈر نے 14 نمبر دے قیدیاں نوں اوہناں دیاں کوٹھڑیاں وچ چلے جان دا حکم دتا۔ پر اوہناں نے انکار کر دتا اتے پچھیا حالے تاں شام نہیں ہوئی، فیر کیہ کارن ہے کہ اج سانوں ویلے توں پہلاں ہی بند ہون لئی کہیا جا رہیا ہے؟

ہیڈ وارڈر نے کوئی جواب نہ دتا اتے قیدیاں نوں اڑے ہوئے ویکھ کے اوہ آپنے کامیاں نال واپس چلا گیا۔

ہیڈ وارڈر دے جان توں تھوڑے چر مگروں ڈپٹی سپرنٹنڈنٹ جیل شیخ محمد اکرم آ کے بھگت سنگھ دی کوٹھڑی اگے کھڑا ہو گیا۔ پھانسی دی سزا دی تصدیق ہون توں مگروں ہی مجرم نوں بیڑیاں پا دتیاں جاندیاں سن تے کوٹھڑی چوں اجازت بنا نہیں سی کڈھیا جاندا۔ اوہ جو کجھ کہنا چاہوندا سی، اوہدی زبان کہہ سکن توں ناکام سی۔ اوہدے ساہمنے کھڑا بھگت سنگھ بے خوف مسکرا رہیا سی۔ شیخ اکرم کجھ نہیں بول سکیا اتے اوس دیاں اکھاں وچوں ترپ ترپ ہنجھو کرن لگے۔ انقلابی، شیخ نوں اس طرحاں روندے ویکھ کے حیران رہ گئے۔

شیخ اکرم نوں رہ رہ کے بھگت سنگھ دے انقلابی کارنامے یاد آ رہے سن۔ اوس نوں کدے گمان وی نہیں ہویا سی کہ بھگت سنگھ نوں بھرپور جوانی وچ ہی پھانسی دا رسا چُمنا پوے گا۔ آپنے وچاراں وچ ہی گواچا شیخ انقلابیاں نوں بناں کجھ کہے واپس پرتن لگا۔

کامریڈ جہانگیری لال نے بھرے ہوئے گلے نال کیہا: شیخ صاحب،کجھ کہو تاں سہی؟

شیخ اکرم چونک پیا تے ٹٹے بھجے لفظاں وچ کہن لگا۔ تسیں لوک بول سکدے ہو، میں نہیں۔ اس آخری گھڑی وچ تسیں جان نہیں سکدے کہ اس ویلے میرے دل تے کیہ گزر رہی ہے۔تسیں لوک کوٹھڑیاں وچ نہیں جانا چاہوندے تاں نہ صحیح، پر بھگت سنگھ گویڑ نہیں لا سکدا۔میرے لئی اوہ کیہ ہے۔جے کوئی جیل توڑ کے اوس نوں بچا لوے تاں وی میں کوئی اڑیچ نہیں پاواں گا۔ پر اوہنوں کون بچا سکدا ہے! اوہنوں ہن کوئی نہیں بچا سکدا۔ فیر کیہ فائدہ؟ تہانوں وی میں ہور کجھ نہیں کہہ سکدا۔جیویں تہاڈی مرضی۔

شیخ اکرم اس طرح رک رک کے آپنی بے بسی نوں ظاہر کرکے آؤن والی موت دا سنیہا دے کے چلا گیا۔ تھوڑا چر مگروں ہیڈ وارڈر فیر آیا۔ انقلابی قیدیاں نے اک دوجے ول ویکھیا، فیر وارڈر نوں کہیا: سانوں بند کر دیو۔

کوئی ست اک وجے شام نوں بھگت سنگھ، شورام راجگرو اتے سکھدیو نوں پٹھیاں ہتھکڑیاں پا کے کوٹھڑیاں وچوں باہر کڈھیا گیا۔ بھگت سنگھ نے انقلاب زندہ باد دا نعرہ لایا۔ دوناں ساتھیاں نے سامراج مردہ باد کہہ کے بھگت سنگھ دے نعر ے دا جواب دتا۔

دیکھدے ہی دیکھدے ساری جیل انقلاب زندہ باد سامراج مردہ باد برطانوی سرکار مردہ باد بھگت سنگھ زندہ باد راجگرو زندہ باد سکھدیو زندہ باد دے نعریاں نال گونج اٹھی۔

انگریز ہوم سیکریٹری جو جیل سپریڈنٹ میجر چوپڑہ دے نال پھانسی دے تختے ول جا رہیا سی، نعر ے سن کے بھڑک اٹھیا اتے اوس نے انقلابیاں دے مونہہ بنھ دین دا حکم دتا۔

اک وارڈر نے بھگت سنگھ دے مونہہ تے پٹی بنھی پر اوہنے دھون گھما کے پٹی کھول دتی اتے میجر چوپڑہ نوں کہیا: اس اخیرلے ویلے سانوں تہاتھوں ایہو جیہے سلوک دی امید نہیں سی۔ ساڈا مونہہ بنھ کے کیہ ساڈی آواز نوں روکیا جا سکدا ہے؟ میجر چوپڑہ نے وارڈر نوں کہیا: رہن دیو، ایہناں دے منہ نہ بنھوں۔ ہوم سیکریٹری کرودھ نال لال پیلا ہو کے چلاؤن لگا- میں منہ بنھن دا حکم دتا ہے۔ میجر چوپڑہ نے جواب دتا۔ جیل سپریڈنٹ میں ہاں اتے میں آپنی ذمہ واری تے منہ نہ بنھن دا حکم دیندا ہاں۔ ہوم سیکریٹری سر پٹ کے بہہ گیا۔

جومجسٹریٹ پھانسی دی ڈیوٹی تے تعینات سی، اوہنوں بھگت سنگھ نے کہیا: مسٹرمجسٹریٹ تسیں خوش نصیب ہو، جو سانوں پھانسی دین دے حکم دی تعمیل کراؤن آئے ہو۔ اج اسیں تہانوں دکھا دیاں گے کہ دیش بھگتی دے دیوانے اتے آزادی دے سنگرام دے فوجی پھانسی دے رسے نوں کس طرحاں چُمدے ہن۔ تسیں ایہہ وی دیکھوگے کہ کس طرحاں آپنے نظریات لئی موت نوں گل لا کے اوہ امر ہو جاندے ہن۔

آپنے ساہاں نوں نچھاور کرن والے انقلابی جد پھانسی دے تختے ول لجائے جا رہے سن تاں پوری جیل قیدیاں دے اس گیت نال گونج رہی سی:

بھارت نہ رہ سکے گا ہرگزغلام خانہ،
آزاد ہوگا، ہوگا، آیا ہے یہ زمانہ۔

تنے ساتھی اچھل کے پھانسی دے تختے تے جا چڑھے۔ بھگت سنگھ وچکار سی، راجگرو اوسدے سجے اتے سکھدیو کھبے۔ تناں نے آپنے آپنے رسے نوں چمیا اتے مسکراؤندے ہوئے اک دوجے ول ویکھیا۔ میجر چوپڑہ نے کہیا۔ بھگت سنگھ کوئی گل کہنی ہے تاں کہہ۔ بھگت سنگھ نے کہیا: تختہ ہٹاؤن دا حکم دین توں پہلاں مینوں اشارہ کرنا۔

میجر چوپڑہ نے جد اشارہ کیتا تاں تنے اک دوجے نوں ویکھ کے فیر مسکرائے اتے اوہناں نے اک آواز و چ انقلاب زندہ باد ، سامراج مردہ باد دے نعر ے بلند کیتے۔ جلاد نے تختہ کھچ دتا۔ نعریاں دی گونج نال ہی تنے انقلابی دوجی دنیا ول کوچ کر گئے۔

15 منٹ تک لمکدے رہن مگروں اوہناں دے بے جان سریراں نوں ہیٹھاں لاہیا گیا۔جیل دے آل دوالے گورا فوجی دستہ تعینات سی۔ کسے وی وارڈر نوں جیل دے اندروں باہر جان جاں باہروں اندر آؤن دی اجازت نہیں سی۔ سنتری اوہناں دے موئے سریراں نوں جیل نال لگدے عدالت دے اوس چور دروازے تک لے گئے جیہڑا بھگت سنگھ اتے اوہدے ساتھیاں نوں جیل توں عدالت وچ لیاؤن لئی بنایا گیا سی، فیر اوہناں دیاں لاشاں نوں گورے فوجیاں دے حوالے کر دتا گیا۔ گورے فوجیاں نے شہیداں دیاں لاشاں نوں اوہناں دیاں لتاں پھڑ کے گھسیٹ کے لاری وچ سٹیا۔ اک گورے فوجی افسر نے تاں بھگت سنگھ دی لاش نوں ٹھڈے مارے اتے گاہلاں دیندے ہوئے چیکیا (شیطاناں، آ ہن گولی مار)

اس شرم ناک کاروائی نوں اک ہندوستانی سنتری جو چھت تے کھڑا اوتھے پہرہ دے رہیا سی، ات بے بسی دی حالت وچ ویکھ رہیا سی۔

لاشاں نوں لاری وچ سٹ کے گورا فوجی دستہ فیروزپور ول تُر پیا۔ جدوں اوہ قصور پہنچے تاں اوتھوں اک گرنتھی اتے اک پنڈت نوں وی وکھری لاری وچ بٹھا لیا گیا۔ مٹی دے تیل دے کجھ ٹین پہلاں ہی اوس وچ رکھے ہوئے سن۔ ستلج دریا دے نیڑے نویں سڑک اتے پرانی سڑک دے سنگم تے اک ریلوے پھاٹک سی، اوس پھاٹک دے سنتری نے دیکھیا کہ لاریاں پرانی سڑک تے جا رہیاں سن، جو دریا وچ جا ملدی سی۔ اوہنوں ایہہ ڈر سی کہ رات دے ہنیرے وچ کدھرے اوہ لاریاں دریا وچ نہ جا ڈگن۔ اوہ ڈردا وی سی کہ جے اوہنے گورے سپاہیاں نوں ہوشیار کیتا تاں اوہ بددماغ کتے اوس نوں گولی نہ مار دین۔

پر دریا توں تھوڑا اُرے ہی فوجی لاریاں رک گئیاں۔ پنڈت اتے گرنتھی نوں اوتھے ہی لاہون مگروں فیر چل پئیاں۔ پرانے پل دے اُتری سرے دے نیڑے فیر رک گئیاں۔ فیر اوتھے ہی بنھ دی اوٹ وچ اک کھائی پٹ کے، لاشاں دے ٹوٹے ٹوٹے کرکے کھائی وچ پا کے مٹی دا تیل چھڑک کے اگ لا دتی گئی۔ اگ دیاں لاٹاں دے آل دوالے گورے فوجیاں نے نچنا شروع کر دتا۔ اگ دیاں لاٹاں اُچیاں ہوئیاں تے دور دور تک دکھائی دین لگیاں۔ دریا دے پاروں اک بندے نے دیکھیا تاں اوہ حیران ہو اٹھیا کہ رات ویلے ایہہ کون لوک اگ دے دوالے بھوتاں وانگر نچ رہے ہن۔ اوہنے نیڑے پہنچ کے اک جھاڑی دے پچھے لُک کے ایہہ بھیانک باب ویکھیا۔ واہوا چر مگروں اگ دیاں لاٹاں اتے گورے فوجیاں نے مٹی پاؤنی شروع کر دتی۔ اگ بجھ جان تے لاشاں دے ادھ سڑے ٹوٹے پل دے 24 نمبر والی نکڑ دے نیڑے دریا وچ سٹ دتے۔ جس مٹی توں تیل دی بو آ رہی سی، اوہنوں پٹ کے پانی وچ روڑھ دتا اتے کھائی پدھری کر دتی۔ رات دے باراں وجے پنجاب سرکار نے ایہہ اعلان کیتا کہ بھگت سنگھ اتے اوہدے ساتھیاں نوں پھانسی دین توں بعد مذہبی ریتاں مطابق اوہناں دا انتم سنسکار کر دتا گیا ہے۔ اس خبر نوں سندیاں سار ہی ہر تھاں ہاہاکار مچ گئی۔ سینٹرل جیل لاہور دے کئی قیدیاں نے تن دن کھانا نہ کھاہدا۔

سویر ہون تے ایہہ پتہ لگا کہ شہیداں دیاں لاشاں نوں ستلج دریا دے پرانے پل دے نیڑے ساڑیا گیا سی۔ جد لوک اوس تھاں پہنچے تاں کِتے وی چتا دا کوئی نشان دکھائی نہ دتا۔ اچانک اک بندے دا پیر ایسی تھاں تے پے گیا جتھے زمین پولی سی۔ اوہدے پیر ہیٹھاں دھس گئے۔ جد اوس تھاں نوں پٹیا تاں مٹی دے تیل اتے سڑے ہوئے ماس دی بو آؤن لگی۔ ایسے تھاں تے اوہناں مہان شہیداں دی یادگار بنائی گئی ہے۔

متھے ویلے توں 12گھنٹے پہلاں ہی پھانسی کیوں دتی گئی اتے اوہناں دیاں لاشاں نوں اوہناں دے وارث جاں رشتے داراں دے سپرد کیوں نہیں کیتا گیا؟

گاندھی ارون گل بات توں لگدا سی کہ وائسرائے ارون پھانسی دی سزا نوں عمر قید وچ بدل سکدا سی پر انگریز اُچ افسر ایسی کسے رعایت دے پکھ وچ نہیں سن۔ وائسرائے دے ہوم ممبر جیمز کریار نے انقلابیاں نوں کوئی چھوٹ دین دی صورت وچ تاں استعفیٰ دین دی دھمکی وی دتی سی۔ اوہنے ہی پنجاب سرکار نوں لُکویں روپ وچ ہدایت کیتی سی کہ بھگت سنگھ اتے اوہدے ساتھیاں نوں 23 مارچ دی شام نوں ہی پھانسی دے دتی جاوے تاں جو وائسرائے نوں پھانسی دی سزا نوں عمر قید وچ بدلن دا موقع ہی نہ ملے۔

پنجاب سرکار دے اعلان مگروں کہ انقلابیاں نوں پھانسی دین مگروں مذہبی رسماں مطابق دریا ستلج دے کنارے اوہناں دا سنسکار کر دتا گیا ہے، بھگت سنگھ دی بھین بی بی امر کور اوتھے پجن والے لوکاں وچوں اک سی۔ اوہنے اوتھوں جو ہڈیاں اکٹھیاں کیتیاں، اوہ اج کل کھٹکڑ کلاں پنڈ وچ شہیداں دی یادگار دے طور تے قائم کیتے گئے عجائب گھر وچ رکھیاں گئیاں ہن۔

سوال اٹھدا ہے کہ پھانسی مگروں شہیداں دیاں لاشاں اوہناں دے رشتے داراں نوں کیوں نہیں دتیاں گئیاں۔جیتن داس جیہڑا کہ 63 دن دی بھکھ ہڑتال دے بعد ١٣ ستمبر 1929 نوں بورسٹل جیل لہور وچ شہید ہو گیا سی تے جیہدی لاش دے لہور توں ہڑا تک 14توں 16 ستمبر دی ریل یاترا نے بھارت بھر وچ روس دا طوفان ابھار دتا سی، انگریز سرکار ہوشیار ہو گئی سی کہ شہید دی لاش بے جان ہون دے باوجود اوہدے سنیہے دے پرچار لئی بہتی مدد گار ہوندی ہے اتے فیصلہ کر لیا سی کہ اوہناں دے مردہ پنڈے چوری چھپے ساڑ دتے جان گے۔ ہری کرشن تلوار دی لاش نوں وی 31 مئی 1931 نوں پھانسی مگروں ایسے طرحاں میانوالی وچ اوہدے رشتے داراں نال لکن میٹی کھیڈدے ہوئے اک اجاڑ جگہ تے ساڑ کے اوہدی سواہ نوں سندھ دریا وچ سٹ دتا گیا سی۔