رومناں وچ مُڈھ وچ ایہہ لفظ ویاہے ورہے جوڑیاں تے اوہناں دے نیانیاں لئی ورتیا ہی نہیں جاندا سی۔ایہہ اُکا نوکراں لئی ورتیا جاندا سی۔Famulus دا مطلب سی گھردا نوکر،تےfamilia دا لفظ اک بندے دے سارے نوکراں لئی ورتیا جاندا سی۔ایتھوں تیکر کہ گیوس دے وارہے وچ وی لوک، patimonium fakilia,isd est (ترکے دے طور تے ) اپنے وارثاں لئی چھڈ جاندے ہندے سی۔رومناں نے اک نویں سماجی ادارے لئی ایہہ اصطلاح بنائی سی۔ایس ادارے وچ اُس دے سردار ہیٹھ اُس دے نیانے تے تینویں تے کئی ہور نوکر ہندے سن تے رومن پدری اقتدار دے تحت سردار نوں اوہناں دی زندگی تے موت تے اختیار ہندا سی۔
''ایس لئی ایہہ اصطلاح لاطینی قبیلیاں دے اوس پکے خاندانی نظام توں ودھ پرانی نہیں سی جیہڑا کھیت بنا کے واہی بیجی کرن دا طریقہ شروع ہوون،غلامی دے قنونی ہوجاون تے نال ہی یونانیاں تے (آریائی) اطالویاں دے وکھ ہوون توں وی مگروں بنیا سی''۔(12)
مارکس نے ایس تے اپنا وادھا ہور کیتا ہے:''ہن دے ٹبر وچ اک ادھوری شکل وچ غلامی (servitus) سگوں زرعی غلامی وی رلتی ہے کیوں جو خاندان دا سانگ مڈھوں ہی واہی بیجی دے کم نال رہیا ہے۔ایس وچ نکے پیمانے تے اوہ سارے پاڑ موجود ہین جیہڑے اگے ٹر کے سماج تے اُس دی ریاست دے وچ وڈے پیمانے تے کھلر جاندے ہین۔''(20)
خاندان دی انج دی شکل ایہہ وکھالا کر دی ہے کہ جوڑا خاندان اک تینویں وچ بدل گیا ۔تینویں دی عصمت یعنی نیانیاں دی جم دا بچا کرن لئی زنانی نوں مرد دے مطابق اقتدار دے سپردے کر دتا گیا۔جے اوہ اوہنوں قتل ہی کردا ہے تے اپنے حق توں کم لیندا ہے۔
پدری ٹبر دے نال اسیں لکھی ہوئی تاریخ دے دور وچ پیر رکھنے آں۔اسیں میکسم کوالیفسکی دے احسان مند آں کہ اُس نے (اپنی کتاب ''خاندان تے مالکی دے مڈھ تے پنگرن دا اک خاکہ'' وچ جیہڑی اسٹاک ہوم توں چھپی ہوئی ہے،ورقے(60-100ایہہ ثابت کر دتا کہ پدری گھرانے دی برادری (patriarchalische Hausgenossenschaft) جیس دی مثال سانوں اج وی سربیا تے بلغاریہ دے وسنیکاں وچ ''زدروگا'' (جیس دا مطلب برادری نال رلدا ملدا ہے)یاں''براتستوا''(بردادری) دے ناں توں ملدی ہے تے جیہڑی کسے حد تیکر بدلی ہوئی صورت وچ مشرق دیاں قوماں وچ وی ملدی ہے،اوہ برادری اُس تغیری دور دی شے ہے جیہڑی جتھے دار ویاہ توں ترقی کر کے بنن والے مادری حق دے خاندان تے ہن دے زمانے دے انفرادی خاندان داوچلا دور سی۔گھٹوگھٹ جتھوں تیکر پچھلی دنیا دیاں رہتلی قوماں،آریاواں تے سامیاں دا تعلق ہے ایہہ گل ثابت ہوندی ہے۔
انج دی خاندانی برادری دی سب توں چنگی مثال سانوں اجکل جنوبی سلاف لوکاں دی ''زدروگا'' وچ ملدی ہے۔اُس دے وچ اک پیو دی اولاد دیاں کئی پیڑھیاں تے اوہناں ساریاں دیاں تینویاں رلتی ہندیاں ہین۔تے ایہہ سارے اک گھر وچ رہندے ہین،رل مل کے واہی بیجی کر دے ہین۔اک سانجھے ذخیرے توں اپنی کھاون تے لیڑے کپڑے دی لوڑ پوری کر دے ہین تے ورتن توں مگروں جو کجھ بچ رہندا ہے اُس دے سارے سانجھے مالک ہندے ہین۔ایس برادری دا پربندھ گھر دے مالک،دوماچین (domaicin) دے ہتھ ہندا ہے۔باہر دے معاملیاں وچ اوہی ایس دی نمائندگی کردا ہے۔نکیاں موٹیاں شیواں وکھ کردا ہے۔گھر دی آمدن تے خرچے دا پربندھ کر دا ہے۔گھر دے حساب کتاب دی تے کم کار نوں ٹھیک توں چلاون دی ذمے واری اُسے تے ہندی ہے۔
گھر دے مالک دا چون ہندا ہے تے ایہہ کوئی ضروری نہیں کہ اوہ عمر وچ سب توں وڈا ہووے۔گھر دیاں زنانیاں تے اوہناں دے کم دی راکھی گھر دی مالکن، دو ماچیسا(domacia) کردی ہے۔اوہ عام طور تے دوما چین دی تینویں ہندی ہے۔برادری دیاں کڑیاں لئی کھسم چنن لئی اوہ فیصلہ کر دی ہے۔پر پھیر وی اخیرلے فیصلے دا اختیار خاندانی کونسل نوں ہے جیس وچ سارے بالغ مرد تے زنانیاں رلتی ہندیاں ہین۔گھر دا مالک اپنا حساب کتاب ایسے کونسل دے سامنے پیش کر دا ہے۔ایسے کونسل وچ سارے وڈے فیصلے کیتے جاندے ہین۔اوہی خاندان دے بندیاں وچکار انصاف کر دی ہے۔ایسے وچ اہم شیواں دا ،خاص کر زمین خریدن ویچن وغیرہ دے معاملے طے کیتے جاندے ہین۔
حالی صرف دساں ورہیاں دی گل ہے کہ اینیاں وڈیاں وڈیاں خاندانی برادریاں دا وجود روس وچ وی ثابت ہویا(13)ہن ایہہ گل عام طور تے من لئی گئی ہے کہ روسیاں دے عام رسماں رواجاں وچ ایس دیاں جڑاں اینیاں لمیاں ہین جنہیاں''آبش چینا'' یعنی پنڈاں تھاواں دی برادری دیاں۔روس دے سب توں وڈے قنون دے جتھے۔۔۔۔یاں روسلاف دے ''پراودا''۔۔۔۔۔وچ اہناں برادریاں دا ذکر ایسے ناں(ویرو) توں آوندا ہے جیس ناں توں دال میشین قنوناں وچ(14)۔پولستانی تے چک لوکاں دی تاریخی دستاویزاں وچ وی اہناں برادریاں دا ذکر ملدا ہے۔
ہیوزلر دے آکھن موجب (ویکھو ایس دی کتاب ''جرمن اختیاراں دا نظام'') (21) جرمناں وچ وی اقتصادی اکائی،ہن دے معنیاں وچ انفرادی ٹبر نہیں سی سگوں گھریلو برادری (hausgenossenschaft) سی جیس وچ کئی پشتاں دے لوک یاں کئی انفرادی خاندان تے کئی واری چوکھے نوکر وی رلتی ہندے سن۔ویکھیا گیا ہے کہ رومن ٹبر دیاں جڑاں وی انج دیاں گھریلو برادری نال جا ملدیاں ہین تے ایسے پاروں اج بڑے زوراں تے ایہہ سوال کھلوگیا ہے کہ کیہہ خاندان وچ حکومت ہمیش گھر دے مالک دے ہتھ وچ سی تے ایس دے مقابلے وچ خاندان دے دوجے بندے حقاں توں اُکا ویہلے سن۔
کجھ لوکاں دا خیال ہے کہ آئر لینڈ دے کیلٹ لوکاں وچ وی انج دیاں خاندانی برادریاں ہے سن۔فران دے نیویرنائی علاقے وچ پارسوں نیری (parconneries) دے ناں توں فرانس دے انقلاب تیکر اوہناں دا وجود ملدا ہے۔تے فرانشے کومٹ وچ تے اوہ اج تیکر نہیں مٹیاں۔لوھان (ساونے اے لوار) دے ضلعے وچ ہن تیکر کساناں دے وڈے وڈے گھر ویکھنے نوں ملدے ہین جنہاں وچ اک بڑا اُچا جیا سانجھا ہال ہندا ہے جیس دیاں کندھاں سب توں اُتلی چھت تیکر جا اپڑ دیاں ہین،جنہاں دے چواں پاسے سون والے کمرے ہندے ہین تے جنہاں تیکر اپڑن لئی چھ توں اٹھ تیکر پوڑھیاں بنیاں ہندیاں ہین۔اوہناں وچ اک ٹبر دیاں کئی کئی پیڑھیاں دے لوک وسدے ہین۔
ہندوستان وچ سکندر اعظم دے وارہے وچ ہی نیارکس نے گھریلو برادریاں دا ناں لیا ہے جیہڑے سانجھے واہی بیجی کر دے سن تے ایس علاقے وچ یعنی پنجاب وچ تے ہندوستان دے شمال مغربی حصے وچ انج دیاں گھریلو برادریاں اج وی ہین۔کوالیفسکی آپوں وی قفقاز وچ انج دیاں برادریاں دے وجود دی گواہی دے چکیا ہے۔الجیریا دے کابیلاں وچ ایہہ اج تیکر ملدی ہے آکھیا جاندا ہے کہ امریکا وچ وی اوہ ہے سن۔ایہہ وی ثابت کرن دے جتن کیتے جا رہے ہین کہ زوریتا نے پچھلے میکسیکو وچ کالپولیس(calpallis) (15) دا جیہڑا ذکر کیتا ہے تے اوہ انج دی ہی گھریلو برادری سی۔دوجے پاسے کونوف نے (1890 (16) ''Ayskabd'' دے 42 توں 44 تیکر دے شماریاں وچ) بڑا کھلارا پا کے ایہہ ثابت کیتا ہے کہ جیس زمانے وچ یورپ والیاں نے پیرو نوں فتح کیتا تے اوتھے پرانے جرمن لوکاں دے مارک نظام نال رلدا ملدا اک دستور موجود سی(تے وکھری گل ایہہ ہے کہ جرمناں وانگوں پیرو دے لوک ہی دیہاتی برادری دی زمین مارک marca آکھدے سن)۔اوہناں وچ واہی دی زمین نوں ویلے کوویلے برادری دے لوکاں وچ نویں سرے توں ونڈھ دتا جاندا سی یعنی لوک واہی بیجی وکھ وکھ کردے سن۔
بہرحال اینی گل تے ظاہر ہے کہ پدری گھرانے دی برادری جیہڑی زمین دی سانجھی مالکی تے سانجھی واہی دے مڈھ تے قائم سی،ہن پہلے دے مقابلے وچ کِتے بوہتی اہمیت پھڑ لیندی ہے۔ایس وچ کجھ شبہ نہیں رہیا کہ پرانی دنیا دیاں رہتلی تے دوجیاں قوماں وچ ایس پدری گھرانے دی برادری نے مادری حق والے ٹبر توں اک بیوی دے ٹبر تیکر اک وچلی عبوری منزل دی حیثیت نال اہم تاریخی سیوا کیتی ہے۔کوالیفسکی نے ایس توں ہور جیہڑا تت کڈیا ایس ول اسیں مگروں مڑاں گے۔ایس دا تت ایہہ ہے کہ ایس عبوری منزل توں ایہہ پنڈ یاں مارک برادری وی پُنگری سی جیس وچ لوک واہی بیجی وکھ وکھ کردے سن تے واہی بیجی دے قابل تے چراگاہ دیاں زمیناں پہلے وچ وارے تے پھیر اُکا مُکا لوکاں وچ ونڈھ دتی جاندی سی۔
جتھوں تیکر اہناں گھراں دے وچ خاندانی زندگی داسانگا ہے سانوں ایہہ گل دھیان وچ رکھنی چاہی دی ہے جو گھٹو گھٹ روس وچ گھر دے مالک ولوں مشہور ہے کہ اوہ جوان زنانیاں تے اُچیچا اپنیاں نونہاں دے سلسلے وچ اپنی حیثیت توں نجائز فیدا چکدا سی تے کئی واری اوہ اوہناں نوں اک حرم ورگی شکل دے دیندا سی۔روس دے لوک گیتاں وچ اہناں حالتاں دی چوکھی ترجمانی کیتی گئی ہے۔
مادری حق دے مُکا توں مگروں اک تینویں دے نظام نے بڑی کالھی نال ترقی کیتی۔پر ایس دا ذکر کرن توں پہلاں اسیں ویاہ دیاں اوہناں شکلاں بارے کجھ آکھنا چاہنے آں جیس وچ اک کھسم دیاں کئی تینویاں یاں اک تینویں دے کئی کھسم ہندے سن۔ویاہ دیاں ایہہ دوہویں شکلاں جے کسے ملک وچ نال نال لبھن تے اوہ ہور گل ہے۔۔۔۔جیویں کہ ساریاں نوں پتہ ہے اوہ نال نال نہیں ملدیاں۔۔۔۔۔ نہیں تاں ظاہر ہے کہ اوہ بس تاریخ دی شغل میلے والی پیداوار دی حیثیت نال ہی پائیاں جاندیاں ہین۔سماجی اداریاںنوں پچھاں سُٹ کے ایہہ آکھیا جا سکدا ہے کہ مرداں تے زنانیاں دی گنتی سانجھیاں ہمیش بروبر رہی ہے۔تے ایس لئی ایہہ نہیں سی ہوسکدا کہ بوہتیاں تینویاں یعنی اک کھسم دیاں کئی تینویاں دے نظام وچ جیہڑے مرد کلے بچ رہے ہوون اوہ اوہناں زنانیاں نوں مطمئن ہو جاون جیہڑیاں بوہتے کھسماں یعنی اک زنانی دے کئی کھسماں دے نظام وچ کلیاں بچ رہیاں ہوون۔ایس لئی ظاہر ہے مرد دیاں کئی تینویاں دا دستور اصل وچ غلامی دے نظام دی پیداوار سی تے بس اک آزاد حیثیت رکھدی سی۔
سامیاں دے پدری ٹبر وچ بس سردار ٹبر تے بوہتے توں بوہتا اُس دے اک دو پتراں دیاں کئی تینویاں ہندیاں سن۔خاندان دے رہندے لوکاں نوں اک ہی تینویں تے گزارا کرنا پیندا سی۔اج وی سارے مشرقی ملکاں وچ ایہو ہی حال ہے۔کئی کئی زنانیاں رکھنا دولتمنداں تے کجھ نواباں دے ٹھاٹھ دی گل ہے۔اوہ باندیاں خرید کے گھر وچ رکھ لیندے سن۔عام لوک اک ہی ویاہ کردے ہین۔انج ہی ہندوستان تے تبت وچ اک زنانی دے کئی کھسماں دا دستور متثنیٰ حیثیت رکھدا ہے۔پکی گل ہے کہ ایہہ اک سوادی سوال ہے کہ جتھے دار ویاہ توں ایہہ کنج شروع ہویا۔حالی ایس موضوع دا ہور ڈونگہا مطالعہ کرن دی لوڑ ہے۔پر ایس وچ شک نہیں کہ ایہہ شے مسلماناں دے حرم دے مقابلے وچ جتھے رشک تے رقابت دا وارا پہرہ سی،کتھے بوہتا جھلن دے قابل سی۔
گھٹو گھٹ ہندوستان دے نائر لوکاں وچ تے پکی گل ہے تن چار یاں بوہتے مرداں وچ اک تینویں سانجھی ہندی ہے۔پر نال ہی اوہناں وچوں ہر مرد نوں ایہہ اختیار ہندا ہے کہ چاہے تے دوجے تناں چواں مرداں دے نال اک ہور تینویں رکھے تے انج ہی ہوراں دے نال رل کے تیجی تے پھیر چوتھی بیوی رکھے تے انج اپنیاں بیویاں دی گنتی ودھاوندا رہوے۔حیرانی دی گل ہے کہ اہناں ویاہ منڈلیاں نوں ویکھ کے جنہاں وچ اک مرد اِکوویلے کئی منڈلیاں دا رکن ہو سکدا سی،تے جنہاں داحال آپوں میکلینن نے دسیا ہے،میکلینن نے اک نویں قسم دے ویاہ۔۔۔کلب ویاہ۔۔۔نہیں دریافت کرن لئی۔پر ایہہ ویاہ کلب اصل معنیاں وچ کثرت شوہری نہیں ہے۔ایس توں اڈ جیویں کہ ژیر اتیولوں نے لکھیا ہے ایہہ جتھے دار ویاہ دی اک اُچیچی شکل ہے جیس وچ مرد وی کئی ویاہ کردے ہین تے زنانیاں وی۔
