صدی دے انقلابی تواریخ دا ہانی: بابا بھگت سنگھ بلگا

شہید بھگت سنگھ دا ہم نام بابا بھگت سنگھ بلگا جمیا وی اوسے سال، جیہڑے سال جنگ آزادی دا مہان ہیرو شہید بھگت سنگھ جمیا سی۔۔ جدوجہد وچ دوویں عمروں وی ہانی تے وچاراں پکھوں وی۔ دلچسپ اتفاق ایہہ وی ہے کہ جے شہید بھگت سنگھ دا پہلا آئیڈیل اوس دا چاچا اجیت سنگھ سی تاں بھگت سنگھ بلگا نوں وی ارجنٹائین وچ آزادی دی لڑائی دے راہ تے تردیاں اجیت سنگھ دی سنگت تے صلاح ملدی رہی سی۔ پہلے بھگت سنگھ نے شہید ہو کے ایہہ دسیا کہ مریا کیویں جا سکدا ہے تاں دوجے بھگت سنگھ، بلگا نے لد سال دا جدوجہد بھریا جیون جیو کے ایہہ ثابت کیتا کہ اک انقلابی نوں جیوندا کیویں رہنا چاہیدا ہے۔ اک نے سانوں مرن دی جاچ دسی تاں دوجے نے جیون دی۔ اک نے سپنے لئے۔ دوجے نے آپنے سنگیاں سنگ رل کے اوہناں سپنیاں و چ رنگ بھرن لئی عمر لا دتی۔

بابا بلگا ہسدیاں کہندا ہوندا سی، جمیاں تاں میں مورکھاں دے دن نال یاد کیتے جاندے دن پہلی اپریل نوں ساں پر فول بننا تاں میں کدی قبول نہیں سی کرنا شاید ایسے کرکے میرے گھردیاں میری جنم تریک پہلی دی تھاں دو اپریل لکھا دتی۔

انگریز سرکار دیاں نظراں وچ آپنے بغاوتی خاصے کارن بلیک لسٹ کیتے گئے پنڈ بلگے وچ مستقبل دے بھگت سنگھ بلگا دے روپ وچ عمر بھر آپنیاں کرنیاں دا چانن کھلارن والے اوس بچے دے ٹبر و چ اوس ویلے ہنیر پے گیا جدوں اٹھاراں مہینیاں دی عمر وچ اوہدا باپ ہیرا سنگھ اوہدی ماں مالن نوں آپنے خاندان دی باغیچی نوں سانبھن لئی اکلی ولکدیاں چھڈ گیا۔ بال بھگت سنگھ دی پہلی ماں توں وڈیاں دو بھیناں تے آپنی ماں توں اوہ دو بھرا سن۔ پنج جیاں دا ٹبر۔ سبھ توں چھوٹابھگت سنگھ۔ واہی کھیتی کرن جوگا کماؤ جی تاں خاندان وچ رہیا کوئی نہ۔ زمین خاندان دے منہ رجویاں بُرکیاں دین دے قابل نہ ہون کر کے سر تے قرضے دی پنڈ دنوں دن بھاری ہون لگی۔ ماں دے اندر پت نوں پڑھاؤن دی ریجھ تاں سی پر طاقت نہیں سی۔ بھین دا ترلا کیتا تے بھگت سنگھ نوں پالن تے پڑھاؤن دی ذمہ واری سونپ کے اوہدے نال اجیت وال طور دتا۔ پلیگ پئی تے ماسی دی موت ہو گئی۔ پلیگ دا حملہ بھگت سنگھ توں وی ہویا پر اوس نے کیونکہ اجے برطانوی سامراج دی پلیگ نال لڑنا سی ایس لئی پلیگ اوہدا کجھ نہ وگاڑ سکی تے اوہ اجیت وال توں چوتھی جماعت پاس کرکے چوہڑچک دے مڈل سکول وچ داخل ہو گیا۔ ایتھوں جھپت وچ مڈل تک دی پڑھائی مکمل کرن مگروں اوس نے مالوا خالصہ ہائی سکول لدھیانہ توں میٹرک دا امتحان 1925 و چ پاس کر لیا۔

ایس عمر تک پہنچدیاں اوہنوں ملک دی غلامی دا احساس ہو گیا سی اتے اوہدے اندر ملک نوں آزاد ویکھن دی تانگھ دا بیج بیجیا جا چکیا سی۔ بلیک لسٹ ہوئے انگریز مخالف پنڈ دا خمیر تے خاندان وچوں خاص طور تے نانی ماں ولوں کیتیاں جاندیاں سنت متے دیاں گلاں، رب ہور کتے نہیں، رب بندے وچ ہوندا اے جیہے بول اوہدے من دی زمین تیار کرن و چ مدد دیندے۔ اوس ویلے جیل وچ بند چادری بابا اروڑ سنگھ چوہڑچک جیہے سورمیاں دیاں قربانیاں کارن چوہڑچک دے سکول تے آلے دوآلے دے ماحول وچ وی انقلابی رنگ کھلریا ہویا سی۔ ایہہ رنگ پڑھیاراں دے کورے من تے کجھ چھیتی چڑھ جان والا سی۔ اتوں بابا ارڑ سنگھ دا منڈا بھگت سنگھ بلگا دا جماعتی سی۔ ہر ویلے اک دوجے نال بابا جی تے اوہناں دے غدری سنگیاں دی قربانی تے کارنامیاں بارے گل بات دا اوسر بنیا رہندا۔

اک وار اوتھے پنڈ وچ پولیس کسے نوں گرفتار کرن آئی تے پولیس نے درندگی نال اوس بندے نوں کٹ کٹ کے مار دتا۔ لوکاں نے غصے وچ پولیس نوں گھیر لیا تے بدلے و چ تھانیدار مار دتا۔ طالب علم بھگت سنگھ نے سرکاری ودھیکی اتے لوک روہ تے لوک ایکے دا کمال دیکھیا۔ اسٹیبلشمنٹ طاقتاں دی بے انصافی خلاف لڑن دی تحریک ودھدی گئی۔ اسے جذبے دا وکھالا ہی سی جدوں اوس نے سنگیاں نال مل کے وائسرائے دے سواگت وچ لدھیانے وچ کڈھے گئے طالب علماں دے وڈے جلوس ویلے ہورناں وانگ ہپ ہپ ہرے کہن دی تھاں ڈو ڈو جھرلے آکھ کے آپنی پہلی نکی جہی بغاوت کیتی تے پہلی سزا دے طور سنگیاں سنے ہیڈماسٹر اقبال سنگھ دی کُٹ کھادی۔ دسویں پاس کرن تے ڈاکٹر بنن لئی داخل ہون دا جتن کیتا، پر کامیابی حاصل نہ ہو سکی۔

جالندھر دے کمرشل کالج وچ اگے پڑھائی جاری رکھنی چاہی تاں قرضے دیاں کندھاں راہ وچ آن کھلوتیاں۔ کرے تاں کیہ کرے،جذبہ تاں دیس نوں آزاد ویکھن دا وی اوس اندر تنکے ماردا رہندا سی پر اوہنوں ہن تک نال نال تری آ رہی غریبی دا پرچھاواں وی لگاتار تنگ کردا رہیا سی۔ آپنی ماں ولوں بچیاں دیاں سدھراں پوریاں نہ کر سکن دی لاچارگی تے بے بسی دے نال نال پیو ولوں وڈے ہو کے سارے قرضے لاہ کے سرخرو کر دین دا اوہدا سپنا وی اوہنوں بھلا نہیں سی۔ اوہنوں اوہ دن تے اوہ منظر نہیں سن بھلدے جدوں ساری زمین گہنے پے چکی سی۔ قرضہ نہ لاہ سکن کرکے اگلے ڈگریاں لے آئے سن تے گھر نیلام ہون تے آ گیا سی۔

اس ویلے اوہدے باپ دا جالندھر رہندا ہمدرد وکیل کم آیا سی۔ پتا ہیرا سنگھ نمبردار رہیا سی تے اوہدی وکیل نال نیڑے دی سانجھ سی۔ جدوں وکیل نوں پتہ لگا تاں اوہنے کمشنر جالندھر کول گھر نیلام نہ کیتے جان دی درخواست دے دتی۔ سو سال دی عمر ہو جان تے وی بابا اوس ویلے نوں نہیں سی بھل سکیا۔ اوہدی ماں اوہناں دواں بھراواں نوں بکل وچ لئی جالندھر پہنچی۔ رات کچہری لاگے پانڈیاں دی سراں وچ کٹی۔ کمشنر دے ساہمنے بچیاں نوں پیش کرکے وکیل نے عرض کیتی کہ منڈے تاں اجے چھوٹے تے نابالغ ہین۔ کوئی کماؤ جی ہی نہیں خاندان وچ۔ گھر نیلام ہو گیا تاں اکلی عورت آپنے نکے نکے بوٹاں نوں لے کے کتھے جاوے گی۔ کمشنر نے فیصلہ سنایا کہ جناں چر بچے بالغ نہیں ہو جاندے اونا چر مکان نیلام نہیں ہو سکدا۔ شاہوکار لالا تاں روندا باہر آیا تے ماں مالن آپنے پتاں دے سر تے ہتھ پھیردی، اوہناں نوں وکھی نال گھٹدی خوشی دے اتھرو پونجھدی کہہ رہی سی، میرے پت دناں وچ جوان ہوئے لو۔ زمین وی چھڈا لین گے تے گھر وی بچا لین گے۔ بالغ ہو چکے بھگت سنگھ بلگا نوں ماں دے بول، اوہناں وچلی خوشی، پتاں تے مان دا جذبہ کدی نہیں سن بھلے۔ اوہدا تاں ویاہ وی نوویں جماعت وچ پڑھدیاں ہو گیا سی۔ بھاویں اجے تک پتی پتنی نے اک دوجے نوں ویکھیا وی نہیں سی اتے اوہ آپنے پکے گھر ہی سی (کیونکہ اوہناں دناں وچ ویاہ چھوٹی عمر وچ ہو جان کرکے مکلاوا دیر نال توریا جاندا سی ) پر اوہدی ذمہ واری وی تاں ہن اوسدے سر سی۔ اوہنے دیس دی آزادی دا جاگ رہیا سپنا اک پاسے کرکے ماں دے سپنے نوں پورا کرن دا ارادہ کر لیا۔ پتنی دیاں ریجھاں سنگ آپنے آپ نوں جوڑ لیا۔

قرضائی ہو چوکیا پنجاب دا کسان پیسے کماؤن لئی دوجے دیساں ول کوچ کر رہیا سی۔ اوہنے وی باہر جان تے کمائی کرن دی ٹھان لئی۔ پر پاسپورٹ بنن دی اوکڑ راہ وچ آن کھلوتی۔ پنڈ دے گھڑے تے پنڈ دے کسے بندے نوں پاسپورٹ نہیں سی مل سکدا۔ نوجوان بھگت سنگھ کلکتے چلا گیا تے جان محمد نامی ایجنٹ نوں سو روپیہ دتا۔ اوہنے کلکتے دا تھوہ ٹھکانا دے کے پاسپورٹ بنا دتا۔ ویزا لوایا چلی دا۔1927ء دا سال سی جدوں پانی والے جہاز وچ ٹھلھ کے بلگا برما، پینانگ ہوندا ہانگ کانگ پجاں۔ ایتھوں جہاز بدل کے اگلی یاترا شروع کیتی پر پچھلیاں یاداں وی انگ سنگ وچر رہیاں سن۔ گھر چیتے آیا، ماں تے بھین بھرا چیتے آئے۔ اندرلا شاعر جاگ پیا۔ ماں نوں چٹھی لکھی جاپان توں تے نال نظم لکھی جسدی ایہہ تک زندگی بھر نہ بھلی "برما، چین تے ہور جاپان ڈٹھا، ہائے۔ بھلدا نہیں پنجاب" میرا پنجاب دی یاد آؤندیاں ہی پنجاب دی غلامی تے غریبی والی زندگی وی یاد آؤن لگی۔ ایہہ زندگی جیون لائق نہیں سی۔ اسنوں جیون جوگ بناؤن لئی دیس نوں آزاد کراؤنا پینا سی۔ گھمدیاں گھماؤندیاں بلگا آخرکار ارجنٹائن پہنچ گیا۔ سپینش سکھی۔ ریلوے وچ کلرک لگ گیا۔

ایتھے ہی سنگت ہو گئی غدری انقلابیاں نال۔ غدر اخبار پڑھیا۔ ہور وی بہت سارے لوک جو امریکہ نہیں جا سکے سن، ایتھے ہی آ اُترے سن۔ ایہناں و چ اکالی مورچیاں وچ قیداں کٹن والے لوک وی سن۔ ایہہ لوک سیاسی شعور والے سن۔ دیس پریم دے دیوانے۔ دیش بھگتی دا جذبہ مڑ توں پھٹ نکلیا۔ آپنی ماں بھل گئی تے وڈی ماں ہندوستان دی غلامی تے غریبی نے دل مل لیا۔ بھائی رتن سنگھ نے آ کے سبھ دی صلاح نال غدر پارٹی دی برانچ کھول دتی۔ پچھوں تیجا سنگھ ستنتر وی اویتھے پہنچ گیا۔ اوہنے جمہوری طرز دیاں کمیٹیاں بنا کے باقاعدہ چون کروائی تے بھگت سنگھ بلگا نوں پارٹی دا جنرل سیکریٹری چن لیا گیا۔ ایتھے ہی شہید بھگت سنگھ دا چاچا اجیت سنگھ وی پہنچ گیا۔ اجیت سنگھ دی سنگت وچ رہ کے پچھلی تاریخ وی سنی سمجھی تے ہور وی بہت کجھ نواں جانیا۔ ایتھے رہندیاں ہی اوہناں نوں سانڈرس دے قتل دی خبر ملی۔ ایتھے ہی اجیت سنگھ نوں لکھے شہید بھگت سنگھ دے تن خط ملے۔ اک خط، جو پنج چھ صفیاں دا سی، وچ اوہنے بھارتی لیڈراں دا سارا حسب نسب لکھ بھیجیا سی۔ اک خط ہیٹھاں لکھیا سی، شوشلسٹ غدر کمیونسٹ۔ ایہہ خط پولیٹیکل سن۔ خاص ضروری دستاویز۔ پر سانبھے نہ رہ سکے۔

انقلابی لہر نال جڑن کر کے بلگا مکمل طور دیس دی آزادی نوں پیارا ہو گیا۔ پچھلا خاندان بھل کے آپنی کمائی دا بہتا حصہ نوجوان بھارت سبھا، تے کرتی پارٹی نوں فنڈ دے روپ وچ دین لگا۔ بابا کہندا ہوندا سی، جدوں ایس پاسے پے گئے پھر گھر پیسے کس نے بھیجنے سن۔ اوہدا ہر اک پل پارٹی لئی سی تے جتھے وی کسے بھارتی دی دس پیندی اوہ اڈ کے پہنچدا تے پارٹی دا پرچار کردا، اوہنوں آپنے نال جوڑدا۔

غدر پارٹی ولوں غدر کرن دا کیتا پہلا جتن فیل ہو جان پچھوں ہن دوبارہ دیس پرتن تے انقلاب لئی زمین تیار کرن لئی گوہ گوچرہ ہونا شروع ہویا۔ تیجا سنگھ ستنتر دا مت سی کہ دیس پرت کے انقلاب کیتا جاوے، پر رتن سنگھ کہندا سی کہ سانوں سوویت تجربے توں لابھ لینا چاہیدا ہے۔ بابا بلگا وی اس مت دا سی کہ اسیں پہلاں ساری ٹیک فوجاں اپر رکھی سی۔ ہن کساناں، مزدوراں دی فوج تے ٹیک رکھنی پینی ہے۔ پارٹی ولوں بھگت سنگھ بلگا نوں سوویت یونین وچ مارکسواد دی تے گوریلا جنگ دی سکھیا لین لئی بھیجیا گیا۔1934 وچ اوہنے ماسکو یونیورسٹی چوں گریجویشن کیتی اتے دیس پرتن دی تیاری کر لئی۔ سوویت یونین وچوں بلگا ایہہ سکھ کے آیا کہ دیس واپس جا کے سدھا انقلاب کرن دی تھاں ٹریڈ یونین وچ کم کر کے، کسان تنظیماں اسار کے، اوہناں نوں نال لے کے اک لوک لہر اسارن دی لوڑ ہے۔ ایس لئی اوہ اتے اوہدے غدر پارٹی والے ساتھی اس حکم نوں ساہمنے رکھ کے ہی ایتکیں واپس پرتے۔

بابا بھگت سنگھ بلگا نے جرمنی وچوں لنگھن دی داستاں سناؤندیاں ایہناں سطراں دے لکھاری نوں کجھ سال پہلاں نجی ملاقات وچ دسیا سی، اج تک میں کسے نوں دسیا نہیں، پر اج تہانوں دسداں۔ ہن کوئی اوس طرحاں دی گل نہیں۔ میں لینن گراد وچ اوہناں دے لادو جہاز دی بیسمنٹ وچ لکویں کیبن وچ لک کے آیا۔ مینوں دسیا گیا سی کہ جدوں جہاز لگے گا تاں اوتھے پھلاں نشانی والا بندہ ہوؤ، اوہنوں بلاؤنا نہیں اوہدے پچھے پچھے تری جانا پنجیں چھئیں دنیں جہاز لگا۔ سامان نال لدیا۔ میں وی پہنچ گیا۔ جدوں سمان اترن لگا، اودوں واہوا کویل ہو چکی سی۔ ہن پڑتال وغیرہ ختم سی۔ میرے کول جرمن پہراوا سی، اوہ میں پہن لیا۔ نشانی والا بندہ میں ویکھ لیا۔ اوہدے پچھے پچھے اک ہوٹل وچ پہنچ گیا۔ اوتھے مینوں اک پاسپورٹ مہیا کیتا گیا، فوٹو لا کے میری۔ اک نقص اوس وچ سی کہ اودوں برٹش پاسپورٹ تے ویزے دی موہر نہیں سی لگدی۔ پر اوس اتے لگی ہوئی سی۔ جدوں میں جرمن اتے بیلجیم دی حد تے پہنچیا تاں گڈی کھڑو گئی۔ جیہڑا بندہ پاسپورٹ چیک کر رہیا سی، اوہنے میرا پاسپورٹ پھڑ کے میز تے دوجے پاسے رکھ لیا اتے دوجیاں نوں وداع کرن لگا۔ میں سوچیا، ہن قابو آئے گولی وجی لو پر میں آکھیا، ہن ویکھی جاؤ، ۔ اودھروں گڈی نے چیک ماری میں ہولی جیہی دوجے پاسے دی ہو کے پاسپورٹ چکیا اتے تردی گڈی وچ چڑھ گیا، پر اوس نے میرا پچھا نہ کیتا۔ انج بابا بلگا دی ملکی سنگھ دے ناں تھلے جعلی پاسپورٹاں تے واپس دیس پرتن تے تھاں تھاں موت دا ساہمنا کرن والی لمی کہانی ہے۔ لنکا بانی کنیا کماری توں ہندوستان وچ داخلہ ہندوستان داخل ہوندیاں ہی پولیس ولوں پچھا کرنا بابے ولوں وار وار پولیس نوں چکمہ دینا اتے انج لکن میٹی کھیڈدیاں پنجاب پہنچن دی خطریاں بھری کہانی رونگٹے کھڑے کرن والی ہے۔

بھگت سنگھ بلگا نوں پارٹی ولوں ہدایت سی کہ پنجاب پہنچ کے پہلاں بابا کرم سنگھ چیمہ نوں رپورٹ کرنی ہے۔ اوہ جا کے بابے کرم سنگھ نوں ملیا۔ اوتھوں کلکتے کم کرن دی ڈیوٹی لگی۔ بابے کرم سنگھ نے بابے بھاگ سنگھ نوں کہیا کہ اوہ بھگت سنگھ نوں بلگے توں گڈی چڑھا آوے۔ بھگت سنگھ پچھانے جان توں ڈردا سی۔ تھوڑا جیہا ولا پا کے وکھری ڈنڈی توں بابا بھاگ سنگھ بھگت سنگھ نوں لے کے جان لگا۔ اوہ ڈنڈی عین بھگت سنگھ دے گھر دے کولوں دی لنگھ رہی سی۔ جدوں اوہ گھر کولوں لنگھیا تاں اوہنوں یاد آیا، اس گھر وچ میری ماں بیٹھی کئی سالاں توں میرا راہ اڈیکدی ہووے گی۔ میری پتنی جس نوں میں لمے وچھوڑے دی اگ وچ جھوک کے باہر چلا گیا سی، سالاں توں میری واٹ نہار رہی ہووے گی۔ پر بھگت سنگھ فرض دا بدھا کلیجے تے پتھر رکھ کے آپنے گھر دے کولوں لنگھ گیا۔ اک قربانی بھگت سنگھ کر رہیا سی تے دوجی قربانی اوہدی ماں تے پتنی کر رہیاں سن۔ ایہہ وکھری گل ہے کہ انقلابی دیاں ماواں تے پتنیاں دی قربانی ول تاریخ داناں دا کدی دھیان نہیں جاندا۔ ویاہتا جیون دا سکھ اوہناں نوں بھوگنا نصیب نہیں سی ہوندا۔ بھگت سنگھ بلگا دی پتنی نے جے ویاہتا جیون بھوگیا وی تاں اوس صورت وچ کہ پارٹی نوں مکان کرائے تے لینا سی تے ٹبر والے ویاہے ورے بندے نوں ہی کمرہ کرائے تے مل سکدا سی۔

اوہدی دھی کرانتی اوہدی غیر حاضری کارن ٹھیک علاج کھنوں ٹائیفائیڈ نال بیمار رہن کارن چل وسی سی۔ جیہڑے گھر نوں نیلام ہونوں بچاؤن لئی اوہدی ماں نے کمشنر کولوں پتراں دے بالغ ہون تک دی مہلت لئی سی، اوہ گھر آخرکار نیلام ہو گیا کیونکہ ماں دا پتر بھارت ماں دا پتر بن چکا سی۔ جدوں گھر نیلام ہون لگا تاں دھی کرانتی رون لگی۔ اوہدی ماں نے اوہدے منہ تے وٹ کے چپیڑماری، رونا نہیں۔ اگلے آکھن گے وڈے انقلابی دی دھی ہن روندی اے۔

بھگت سنگھ بلگا دا سارا جیون مسلسل جدوجہد دا جیون سی۔ پہلیاں وچ کلکتے جا کے کپڑا مل وچ کم کیتا۔ ٹریڈ یونین کھڑی کیتی۔ انج ہی کانپور جا کے مزدوراں وچ کم کیتا تے یونین تیار کر کے اجے گھوش نوں سونپ دتی۔ پھر بمبئی جا کے مزدوراں وچ کم کیتا۔ پھر پنجاب پرت کے چراپت واس، گرفتاریاں، جیل یاتراواں، نظر بندیاں اتے سرکاری تشدد دا اک لما سلسلہ چلیا۔ کدی لائل پور، کدی لاہور، کدی لدھیانے تے کدی یول کمپ دیاں جیلاں اوہدا گھر بندیاں رہیاں۔ دیس آزاد ہون پچھوں وی بلگا نے غدری شہیداں دے سپنیاں دا راج تے سماج سرجن لئی ہر ساہ نال سوچنا، پرچار کرنا تے جدوجہد کرنا جاری رکھیا۔ دیش بھگت یادگار کمپلیکس دی اساری وچ اوہنے مڈھلیاں وچ آپنے پرانے ساتھیاں نال مل کے اتے پچھلی عمرے نویں انقلابی پیڑھی، نوں آپنے سنگ ساتھ لے کے آگو والا رول نبھایا۔ اج جے جالندھر دا دیش بھگت یادگار حال دنیا بھر دے پنجابیاں اتے بھارتیاں لئی انقلابی تاریخ دے وکھالے دے طور قائم ہو سکیا ہے تاں اس وچ دیش بھگت یادگار کمیٹی اتے اوہدے آگو بھگت سنگھ بلگا دا حصہ بہت وڈا ہے۔ اوہ پچھلے تن دہاکے توں ودھ پہلاں کمیٹی دے جنرل سیکریٹری دے طور تے پھیر پردھان دے طور تے کم کردا رہیا۔ اوہ پردیس وچ جا کے جتھے پردیسی بھراواں توں دیش بھگت حال دے ادارے نوں پکے پیریں کھڑا کرن لئی جھولی اڈ کے پیسے اکٹھے کردا رہیا اوتھے اوہ جوہری دی اکھ نال انقلابی تاریخ دے سوڑ وچ رُل گئے ہیریاں نوں لبھن تے اوہناں نوں تاریخ دے چوکھٹے وچ لیاؤن لئی کم کردا رہیا۔ جدوں اوہ برٹش آرکائیوز وچوں دوجے دور دی غدر ڈائریکٹری دی نقل لے کے آیا تاں اوہدے چہرے دا جلو تے خوشی ویکھن والی سی۔ اس ڈائریکٹری وچ دوجے دور دے غدری انقلابیاں دیاں سرگرمیاں دا انگریز سرکار ولوں لکھیا ترتیب وار خفیہ ریکارڈ سی۔ بابا بلگا ایہناں سطراں دے لکھاری نوں اوس ڈائریکٹری وچوں آپنا اندراج کڈھ کے وکھاؤن لگا۔ اس وچ اوہدے پاسپورٹ نمبر سنے اک دیس توں دوجے دیس ترن تے پہنچن دیاں ٹھیک تریخاں درج سن۔ اوہ کہن لگا، ساڈے نالوں ودھ تاں انگریز ساڈے بارے جاندے سن۔ ایویں تاں نہیں اینا چر ساڈے تے راج کر گئے ۔اوہنوں اس وچوں اوہناں سورمیاں دے ویروے تے نہ لبھے جیہڑے سمے دی دھوڑ وچ گواچ گئے سن۔ اسے لئی اوہنے اوس دور دی تاریخ لکھن لئی خود قلم چک لئی۔ اس تاریخ نوں لکھن دا اک ظاہرا مقصد تاں دھوڑ وچ رل گئے اوہناں ہیریاں دے کارنامیاں نوں جیوندی تاریخ دا حصہ بناؤنا سی اتے دوجا مقصد سی انقلابی تاریخ نوں اک مسلسل لڑی دے روپ و چ پیش کرنا کیونکہ ہن تک اس تاریخ دا ٹٹویں حصیاں دے روپ وچ ہی ذکر ہویا سی۔ اس کم دی پورتی لئی پچھلی عمر وچ جدوں اکھاں دی جوت وی جواب دئی جاندی سی اوہنے اٹھاراں اٹھاراں گھنٹے لگاتار کم کرکے غدر لہر دے ان ملے ورثے ناں دی کتاب لکھی۔ ایس توں بعد میرا وطن، میری سوچ میری سمجھ ، جیونی بابا گرمکھ سنگھ للتوں لکھ کے انقلابی تاریخ نوں سدیوی عمر دین دا وڈا اُدم کیتا۔ جتھے تاریخ سرجدیاں اوہنے سارا جیون لا دتا اوتھے تاریخ لکھدیاں اکھاں دی جوت گوا لئی پر آپنے فرض نوں جی جان نال نبھایا۔

اوہدی اگوائی وچ دیش بھگت یادگار ہال اک کھوج مرکز دے طور قائم ہویا۔ اس دی لائبریری وچ ویہہ ہزار دے لگ بھگ کتاباں، کھرڑیاں تے پرانیاں دستاویزاں دا بھنڈار ہے، جتھوں نویں کھوجی مدد لے کے تاریخ دی کھوج وچ جٹے ہوئے ہین۔ جدوں پنجاب دے دہشت بھرے کالے دناں وچ فرقہ پرستی دا راج سی تاں اس نے اس خلاف بلند آواز چکی۔ ایہنیں دنیں ہی کلچر دے ناں تے اس وچ سرکاری رنگ بھرن لئی لچر گائکی دے میلیاں دا پربندھ ہونا شروع ہویا تاں بابا بلگا دی اگوائی وچ ہر سال نومبر دی پہلی تریک نوں بدلویں کلچر نوں منچ تے لیاؤن تے بھٹکدی چاندی جوانی نوں راہے پاؤن لئی میلہ غدری بابیاں دا شروع کیتا گیا۔ ایہہ میلہ پنجاب دی دھڑکدی انقلابی آتما دا نشان ہو نبڑیا ہے اتے ہر سال جتھے اس وچ ہزاراں دی گنتی وچ لوک شامل ہوندے ہین اتے انقلابی تاریخ توں واقف ہوندے ہین اوتھے اس میلے نے گاؤن اتے ناٹک کلا دے کھیتر وچ منچ مہیا کروا کے اک نویں دشا دتی ہے۔ پنجاب دا ایہہ اکو اک میلہ ہے جتھے لوک ہر سال لکھاں روپئیاں دیاں کتاباں خرید کے لے جاندے ہین اتے آپنے ادب اتے تاریخ نال جڑدے ہین۔ انج ہی ہر سال نوجوان طالب علماں نوں جیون دی چنگی سوچ نال جوڑن لئی بابا بلگا دی اگوائی وچ دیش بھگت یادگار کمیٹی ولوں ہر سال (پڑھیار چیتنا کیمپ) لاؤن دی شروعات کیتی گئی۔ ایہہ بابا بلگا ہی سن جیہناں دی پہل قدمی اتے سیانف نال پنجاب دیاں کھبے پکھی طاقتاں نوں سر جوڑ کے نیڑے لیاؤن اتے سنواد رچاؤن لئی کمیٹی ولوں سدا منچ مہیا کیتا جاندا رہیا۔ بابا بلگا دی اگوائی وچ ہی دیش بھگت یادگار کمیٹی ولوں کاماگاٹا مارو دی ہونی تے نام دھاری تحریک نوں ساڈی تاریخ دا مان یوگ حصہ منوائے جان لئی مرکزی سرکار تک دباؤ پایا تے منوایا گیا۔ جلیانوالا باغ دی تاریخ دکھ نوں بچائی تے بنائی رکھن دی جدوجہد چھوہی گئی۔

اک پوری صدی دی تاریخ دا ہانی، سرڑ، جدوجہد، قربانی تے سورم گتی دی جیوندی مورت اچیاں سچیاں قدراں والی انقلابی سیاست نوں عمر بھر سمرپت رہن والا۔ زندگی دے آخری ساہواں تک جیوندی تے جاگدی ضمیر دا چانن ونڈن والا مہان آزادی سورمیاں تے دیش بھگت یادگار کمیٹی دا پردھان بابا بھگت سنگھ بلگا آؤن والیاں نسلاں لئی آپنیاں پیراں دے ان مٹ نشان چھڈ کے 22، مئی2009 والے دن سدا لئی اکھوں اوہلے ہو گیا۔ بابا آپنی گڑھکویں آواز وچ ہمیشہ آکھیا کردا سی کہ اسیں آپنے حصے دی دوڑ دوڑ لئی ہے، اس لئی نوجوانو تسیں اگے آوو تے ساتھوں جھنڈا پھڑ کے آپنے حصے دی دوڑ دوڑن لئی میدان وچ نترو۔ اوسدی آواز اج وی پچھے رہ گیاں نوں ونگار رہی ہے۔ بابا بلگا انقلابی دھراں لئی سدا چانن منارے وانگ لشکدا تے راہ دسیرا بنیا رہے گا۔