اک تینویں دا ٹبر: ٹبر، مالکی تے ریاست دا مُڈھ(تیجا انگ)

ہن تیکر اسیں ویکھیا ہے کہ ویاہ دیاں تن مڈھلیاں شکلاں ہین تے ایہہ تنے بندے دے پنگرن دیاں تن اُچیچیاں منزلاں نال جڑیاں ہین۔وحشی وارے وچ جتھے دار ویاہ، بربریت دے وارے وچ جوڑا ویاہ تے رہتل دے وارے وچ اک تیویں دا ویہار، جیس دے نال لازمی طور تے زناکاری تے عزت ویچنا لگیا ہُندا ہے۔بربریت دے اخیرلے دور وچ جوڑا ویاہ تے اک تیویں دے ویہار دے وچکار اک جُگ آؤندا ہے جدوں کہ مرداں دا نوکر زنانیاں تے رعب بندا ہے تے کئی تیویاں رکھن دی ریت ہُندی ہے۔

اسیں ہن تیکر جو کجھ دسیا ہے ایس نال ایہہ گل نکھڑ گئی ہے کہ ایس پڑ وچ جیہڑے پیر پٹے گئے ہین نویکلی حقیقت نال جڑے ہین جتھے زنانیاں جتھے دار ویاہ دی جنسی آزادی توں بوہتا ویہلیاں ہُندیاں گئیاں، اوتھے مرد نہیں ہوئے۔سچ پچھو تے مرداں لئی اج وی جتھے دار ویاہ موجود ہے۔زنانی لئی جیہڑی شے جرم ہے، جیس لئی اوہنوں قنونی تے سماجی ہر قسم دی سزا بھوگنی پیندی ہے، اوس شے تے مرد آکڑ دا ہے تے بڑی کس ہوئی تے اوس دے سبھا تے ماڑا جہیا داغ لگ جاندا ہے جنہوں اوہ خوشی نال جھل جاندا ہے۔

ساڈے وارے وچ راس کاری ( سرمایا داری) دی وست وٹاندرا ( جنس تبادلہ) دی اُپج (پیداوار) کارن پرانے ہیتائرازم وچ جنی بوہتی بدلی ہندی ہے تے جنا اوہ اپنے آپ نوں ایس اُپج دے سچے وچ ڈھال دی ہے اوناں ہی اوہ عزت ویچن تے بوہتا لگ جاندی ہے تے ایس دا اثر اوناں ہی بوہتا خراب تے تباہی والا ہُندا ہے۔تے ایس دے اثرنال زنانیاں توں کِتے بوہتا مرداں دے اخلاق بھیڑے ہُندے ہین۔ زنانیاں وچ عزت ویچنا صرف اوہناں بدنصیباں نوں خراب کر دا ہے جیہڑیاں ایس دے چنگل وچ پھس دیاں ہین تے فیر اوہ وی اینیاں خراب نہیں ہندیاں جنا کہ عام پکھوں سمجھیا جاندا ہے۔ایس توں الٹ مرداں وچ تے مُڈھ توں لے کے اخیر تیکر ساریاں دا اخلاق وگڑ جاندا ہے۔ایس لئی دساں وچوں نواں صورتاں وچ لمے چراں دا سانگا اصل وچ ایہو جہے سکھلائی دے اڈے دا کم دیندا ہے، جتھے ویاہی زندگی وچ اک دوجے دے نال بیوفائی کرن دی سکھلائی کیتی جاندی ہے۔

ہن اسیں اک ایہو جہے سماجی انقلاب ول ودھ رہے ہاں جیس وچ اک تیویں دے ویہار دے اجوکے ویہار دے معاشی مُڈھ مُک جاون گے تے ایسے دے نال عزت ویچن دا مڈھ وی مٹ جاوے گا کیوں جو عزت ویچن تے اک تینویں دے ویہار دا ہمیش توں ساتھ ہے۔اک تیویں دا مڈھ ایہہ ہے کہ اک اک بندے دے کول، تے اوہ وی مرد دے کول، واہوا دھن اکٹھا ہو جاندا ہے جیس نوں اوہ نرا اپنے نیانیاں لئی چھڈ جانا چاہندا ہے۔اوہ ایہہ نہیں چاہندا کہ کسے ہور مرد دے نیانے اوس دی دولت دے وارث ہوون۔ ایس لئی ایہہ ضروری ہویا کہ عورت اک ہی مرد نال ویاہ کرے۔پر مرد لئی اک عورت نال ویاہ کرنا ضروری نہیں سی۔

ایس لئی ایہو ہی ہویا۔۔۔۔زنانی لئی اک شوہر دی ریت پئی تے ایہہ ریت مرداں نوں وج گج کے یاں لُک چھپ کے کئی زنانیاں رکھن توں نہیں روک سکی۔ پر آؤن والے وسیبی اُتھل پتھل ایس پکی دولت دے وڈے حصے نوں جیہڑا اج ورثے وچ پیو توں پتر نوں ملدی ہے، یعنی اُپج دے وسیلیاں نوں،سماج دی مالکی بنا دیوے گا، تے ایس لئی ایہہ فکر کہ میرے مگروں میری وراثت کنہوں ملے گی بوہت گھٹ رہ جاوے گی۔تے کیہہ اہناں معاشی کارناں دے مٹن تے اک تیویں جیہڑی اہناں دا تت سی آپوں وی مٹ جاوے گی؟

ایس سوال دے جواب وچ ایہہ آکھنا غلط نہیں ہووے گا کہ مُکن دے بدلے اک تیویں پورا ہوون لگ پوے گی۔کیوں جو اُپج دے وسیلے جدوں سماج دی مالکی بن جاون گے تے پیسے لے کے محنت تے پیسے تے کم کرن والا میل وی مک جاوے گا۔ تے نال نال، ایس گل دی لوڑ وی نہیں رہوے گی کہ کجھ زنانیاں جنہاں دی گنتی دا گویڑ لایا جاسکدا ہے، اپنے آپ نوں پیسے دی خاطر مرداں دے حوالے کرن۔ عزت ویچنا مُک جاوے گا۔ اک تیویں دا ویہار ہیٹھاں ول نہیں ہووے گا۔ تے اخیر اک حقیقت بن جاوے گی۔اک ایہو جہی حقیقت جیہڑی مرداں لئی وی ہووے گی۔

ایس توں فیر مرداں دی حالت بوہت بدل جاوے گی۔ پر زنانیاں دی حالت وچ وی تے ساریاں زنانیاں دی حالت وچ اُچیچیاں بدلیاں ہوون گیاں۔اُپج دے وسیلے سانجھی مالکی بن جاون گے تے اک اک ٹبر سماج دی معاشی اکائی نہیں رہوے گا۔ذاتی ویاہ کاری ودھ کے اک سماجی صنعت دی شکل پھڑ لوے گی۔ نیانیاں دی سانبھ تے تعلیم دی ذمے واری سماج اُتے ہووے گی سماج سارے نیانیاں دی سانبھ اکو طریقے نال ہی کرے گا۔نیانیاں وچ ایہہ فرق نہیں کیتا جاوے گا کہ کون ویاہ توں مگروں جمیا تے کون ویاہوں بناء ہی۔

انج ''سٹھیاں'' دی چنتا جیہڑی اج اخلاقی تے معاشی دوہواں دے ڈھنگ نال بڑی وسیبی اُچیچتا رکھدی ہے، جیہڑے اج اک کڑی نوں اجازت نہیں دیندے کہ اوہ جیس مرد نال پریت کردی ہے اوس دی ہو رہوے، اوہ فکر مُک جاوے گی۔ پر کیہہ ایس دا تت ایہہ نہیں ہووے گا کہ جنسی سانگے بوہتے بے مہار ہو جاون گے کیہہ ایسے دے نال زنانیاں دی لج تے شرم حیاء دے سوال تے وی لوکائی کھلے دل دا ورتارا نہیں رکھے گی؟ تے کیہ اسیں ایہہ نہیں ویکھیا کہ اجوکے ویلے وچ اکلی تیویں تے عزت ویچن وچ پاڑ ہُندیاں ہوئیاں وی پکا ساتھ ہے، دوہیں اک ہی سماجی حالت دے دو پاسے ہین؟ کیہ پَت ویچنا اپنے نال اکلی تیویں نوں مٹائے بناء مُک سکدی ہے؟

ایتھے اک نویں شے ساہمنے آؤندی ہے تے اوہ ہے اکلا کام پیار ۔اکلی تیویں جدوں شروع ہوئی اوس ویلے ایہہ اکلے کام پیار توں بوہتے توں بوہتا صرف اک بیہ دی صورت وچ رہی ہووے گی۔

وچکارلے دے وارے توں پہلاں اکلا کام پیار ورگی کوئی شے نہیں سی۔ ظاہر ہے کہ سریرک سوہنپ،گوڑھے سانگے، اک جہیاں عادتاں وغیرہ ایہو جہیاں گلاں ہین جنہاں نال مرداں زنانیاں وچ کام سانگ دی چاہ اُگھڑ دی ہے۔ ایہہ وی نظریندا ہے کہ مرد تے زنانی، دوہواں وچ کوئی ایس گل توں بے خبر یاں بے پرواہ نہیں رہندا کہ اینا گوڑھا تعلق کسے بندے دے نال بن رہیا ہووے۔
پر ایہہ ساریاں گلاں رل کے وی ساڈے ویلے دے کام پیار توں بوہت پچھے ہے۔ پچھلے ویلے وچ ہر تھاں ویاہ ماں پیو کردے سن۔ دوہیں دھراں چپ چاپ اوہناں دیاں گلاں نوں من لیندے سن۔ پچھلے ویلے وچ تینویں تے کھسم دی محبت جے کِتے کجھ سی تے اوہ کوئی وچوں نہیں سی سگوں اک فرض نبھاون والی گل سی۔اوہ ویاہ دا کارن نہیں سگوں اوس دا اک تت سی۔

ایس زمانے وچ سرکاری سماج دے باہر ہُندیاں سن۔اوہ چروال جنہاں دی پریت تے خشی غم دے گیت تھیوکریٹس تے موس چس نے گائے ہین یاں لانگس نے''دافنی تے کلوئی'' وچ جنہاں لوکاں دا قصّہ سنایا ہے اوہ نرے نوکر سی، جنہاں دا ریاست وچ جیہڑی آزاد شہریاں دی شے سی کوئی حصہ نہیں سی۔ نوکراں توں وکھ جے پیار کِتے ملدا ہے تے اوہ تت ہے پچھلی دنیا دی لہائی دا، جدوں ایہہ کھلرن لگی ہووے گی۔

تے ایہہ پیار وی ایہو جیہاں زنانیاں نال کیتا جاندا سی جیہڑیاں سماج دی ولگن توں باہر سن یعنی ہیتائری نال کیتی جاندی سی جیہڑیاں یاں تے اوبڑ زنانیاں سن یاں غلامی توں آزاد کیتیاں ہوئیاں زنانیاں سن۔ایتھنز وچ ایس لہائی دے زمانے دے مڈھ توں لے کے مگروں تیکر تے روم وچ شہنشاہواں دے وارے وچ انج دی ہی محبت پائی جاندی سی۔آزاد مرد تے زنانی شہریاں وچ جے واقعی ہی کدی محبت ہُندی سی تے اوہ زناکاری دی صورت وچ ہُندی سی۔تے جنسی محبت دے جیہڑے معنے ساڈے ایتھے ہین اوہ پرانے زمانے دے مشہور عشقیہ شاعر اناکریون لئی اینے بے معنی سی کہ اوہنوں ایس گل نال وی کوئی مطلب نہیں سی کہ ایس دا شوہ زنانی ہے یاں مرد۔

ساڈا کام پیار پچھلے ویلے دے لوکاں دی صرف کام اُبھار توں، اوہناں دی ''ایراس'' توں بوہت اڈ ہے۔ کام پیار لئی ضروری ہے کہ مرد عورت اک دوجے نال محبت کردے ہوون۔ ایس پاروں زنانی دا اوہی درجہ ہے جیہڑا مرد دا۔ایس دے ورودھ پچھلے ویلے دے '' ایراس'' وچ زنانی دی مرضی دا ہمیش خیال وی نہیں کیتا جاندا سی۔ دوجا، کام پیار وچ ہن اینا زور تے پکیائی آ گئی ہے کہ دوہیں دھراں وکھیویں نوں جے سب توں وڈی نہیں تے بوہت وڈی بپتا ضرور سمجھدے ہین اک دوجے نال ملن لئی اوہ کیہڑے کیہڑے ڈر سہیڑ لیندے ہین، جان وختاں وچ پا لیندے ہین۔ پچھلے ویلے وچ جے کدی انج ہُندا وی سی تے صرف زناکاری لئی۔ تے سب توں ودھ کے ایہہ کہ کام سانگے نوں گھیرن لئی اک نویں اخلاقی کسوٹی بن رہی ہے۔ ہن سوال صرف ایہہ نہیں کہ کام تعلق جائز سی یاں نجائز سگوں ایہہ وی ہے کہ ایس دا مڈھ آپو دی پریت تے سی یاں نہیں۔ایہہ آکھن دی لوڑ نہیں کہ جاگیری یاں بورژوا سماج وچ ایس نویں کسوٹی دا وی عملی طور تے اوہی حشر ہو رہیا ہے جیہڑا ہور سارے اخلاقی کسوٹیاں دا ہویا ۔۔۔۔۔ یعنی ایہنوں وی نرا اکھوں پروکھے کر دتا گیا۔پر ایس دا حشر اہناں ساریاں نالوں بھیڑا نہیں ہویا۔ تے کسوٹی وانگوں اہنوں وی صرف نظری طور تے، کاغذی طور تے من لیا گیا ہے۔ تے ایس توں ودھ ہور کوئی آس وی نہیں لائی جا سکدی۔

کام پیار ول پیر پٹن توں مگروں پچھلے وارے نے جتھوں سلسلہ توڑ دتا اوتھوں وسطیٰ دے زمانے نے ایس دا مڈھ رکھیا۔ یعنی زناکاری توں۔اسیں سورمیاں دی تگڑی محبت دا ذکر کر کے آئے ہاں جیس توں ''سویر دے گیت'' نکلے سن۔انج دی محبت وچ جیس دا ٹیچا ساک نوں توڑنا سی تے ایس پیار وچ جیس دے مڈھ تے ویاہی حیاتی بن دی تے چلدی ہے، بڑا ڈوہنگا فرق ہے تے ساونتاں سورمیاں دا دور ایس پاڑ نوں پار کرن وچ کدی سپھل نہیں ہویا۔ جدوں اسیں بدمعاش لاطینیاں توں ہو کے پاک جرمناں تیکر اپڑنے آں تے اوتھے وی ایہو ویکھنے آں کہ 'نی بیلونگ دا گیت'' وچ کریم ہلدا نوں وچوں وچ سگفرید نال عشق ہو گیا ہے۔ تے اوہ وی ایس نال اینی ہی محبت کردا ہے۔ ایس توں مگروں جدوں گنتھر اوہنوں دسدا ہے کہ اوس دی سگائی اک سورمے نال کر دتی گئی ہے جیس دا ناں اوہ اوہنوں نہیں دسدا تے کریم ہلدا ایہو ہی کہندی ہے
''تہانوں پچھن دی کوئی لوڑ نہیں۔تہاڈا حکم سر اکھاں تے۔جیویں حکم کرو گے بندی عمل کرے گی۔جناب جنہوں چنن گے میں اوہنوں اپنا کھسم بنا لواں گی''۔(28)

اوہنوں ایہہ خیال تیکر نہیں آؤندا کہ ایس معاملے وچ اوس دی اپنے پیار دا وی کوئی سوال ہوسکدا ہے۔ جیویں گنتھر برون ہلدا نوں کدی اک وار ویکھے بنا ویاہ لیایا سی، انج ہی کریم ہلدا نوں ایتزل دے نال ویاہ دتا جاندا ہے جنہوں اوس نے کدی ویکھیا وی نہیں سی۔''گدرون'' وچ (21) وی ایہو ہی ہُندا ہے۔آئر لینڈ دا سیکبانت ناروے دی مٹیار اوتا نال ویاہ دی بینتی کر دا ہے تے ہیگیلنگ دا رہن والا ہیتیل آئر لینڈ دی ہلدا نال تے اخیر وچ مورلینڈ دا سگفرید، تے اورمانی دا ہارتموت، تے سیلینڈ دا ہروگ گدرون نال ویاہ کرنا چاہندے ہین تے ایتھے پہلی واری ایہہ واقعہ ہُندا ہے کہ گدرون آپوں اپنی پسند نال ہروگ دے حق وچ فیصلہ کردی ہے۔

عام طور تے اک جوان شہزادے دی ووہٹی نوں اوس دے ماں پیو چن دے سن۔تے جے اوہ جیوندے نہ ہُندے تے شہزادہ اپنے سب توں وڈے باجگزار سرداراں دی صلاح نال اوس نوں چن دا سی۔اہناں سرداراں دی صلاح نوں بڑی اہمیت سی تے انج ہوونا ضروری وی سی کیوں جو کسے نائٹ یابیرن (نواباں دے کئی درجے) دا ویاہ آپوں بادشاہ وانگوں سیاسی اُچیچ رکھدا سی۔ایس راہیں نویں نویں لوکاں نال اکٹھ کر کے اپنی طاقت نوں ودھایا جا سکدا سی۔ایس لئی ایس معاملے وچ اک جی دی پسند ناپسند نہیں سگوں ٹبر دے فیدے متھنے ہُندے سن ۔انج دے ویاہ وچ محبت نوں کیہہ دخل ہوسکدا سی؟

وچکارے وارے دے شہراں وچ ''گلڈ'' (29) دے رلتیاں دا وی ایہو حال سی۔اوہناں نوں جیہڑیاں سوکھتاں سن۔۔۔۔ گھڑت والیاں دیاں ڈھانیاں دیاں سنداں، تے اوہناں دے اُچیچے شبے، اوہ نقلی کندھاں جیہڑیاں اوہنوں نوں گھڑے والیاں دیاں دوجیاں ڈھانیاں توں، اپنے دھندے دے دوجے کاریگراں توں اپنے شاگرداں تے نو سکھیے لوکاں توں، قنونی طور تے وکھ کردیاں سن ۔۔۔۔ اوہی سوکھتاں ایس دائرے نوں حد وچ کیتے رکھدیاں سن جیس دے وچ اوس نے اپنی تیویں چننی سی۔کیہڑی سب توں چنگی تے مناسب ہووے گی، اوہ سوال اکلے جی دی پسند ناپسند نال نہیں سگوں ٹبر دے فیدے دے چانن وچ متھیا جاندا سی۔

مُکدی ایہہ کہ وچکارلے وارے دے اخیر تیکربوہتی واری ویاہ دی حیثیت اوہی رہی جیہڑی ایس وارے دے مڈھ تے سی ۔۔۔۔ پئی ایہہ اک ایہو جہیا معاملہ سی جیس دا فیصلہ دوہیں دھراں نہیں کردیاں سن جنہاں نوں ایس نال سب توں بوہتا تعلق سی۔ سب توں پہلاں ایہہ حال سی کہ بندہ جدوں دنیا وچ آؤندا تے اوس دا ویاہ جمن توں پہلاں ہی ورودھ جنس دے اک پورے جتھے نال ہو چکیا ہُندا سی۔

جتھے دار ویاہ توں مگروں دیاں شکلاں وچ وی انج دے سانگے بنے رہے۔ فرق صرف ایہہ سی کہ ایس جتھے دا دائرہ حد وچ ہُندا جا رہیا سی۔ جوڑا ویاہ وچ ایہہ قاعدہ سی کہ ماواں اپنے نیانیاں دے ویاہ متھ دیاں سن۔ تے اوتھے وی متھن لئی سوال ایہہ سی کہ کیہڑا ساک، گن تے ٹابری وچ نویں جوڑے دی حیثیت نوں تگڑا کرے گا۔ تے جدوں سانجھی مالکی دے اُتے نج مالکی چھا گئی تے وراثت دے خیال دے نال نال پیو حق تے اکلی تیویں دا رواج ہویا تے ویاہ بوہتے توں بوہتا معاشی فیدے مندی تے وساہ کرن لگ پیا۔ ویاہ دی اوہ شکل تے نہیں رہی جیس وچ تینویں خریدی جاندی سی پر ویاہ بوہتے توں بوہتے انج ہوون لگ پئے کہ صرف زنانی ہی نہیں سگوں مرد دی قدر تے مُل دا گویڑ وی ذاتی گُناں تے نہیں سگوں اوس دی جیداد تے مالکی دے مڈھ تے کیتا جاون لگ پیا۔مڈھوں ہی راج میلاں وچ جیہڑی ریت ٹری آؤندی سی اوس وچ ایہہ خیال وی نہیں کیتا جاسکدا سی کہ ویاہ وچ لاڑا تے ووہٹی وی اپنی کوئی مرضی تے پسند رکھدے ہین۔ ایہو جہیاں گلاں صرف رومان دی خیالی دنیا تیکر سن یاں فیر ماڑے میلاں وچ ہو سکدیاں سن تے ظاہر ہے اوہ بھروسہ وند نہیں سن۔

ایہہ سی صورت حال جدوں راس کار اُپج (سرمایادار پیداوار) نے جغرافیائی لبتھاں (دریافتاں) دے وارے توں مگروں وپار( تجارت) تے دستکاری راہیں دنیا نوں جتن دا بیڑا چکیا۔ایہہ خیال ہُندا ہے کہ ویاہ دا ایہہ طریقہ ایس اُپج دے ویہار لئی بوہت مناسب سی۔ تے گل وی ایہو ای سی۔ پر دھروہی تواریخ دی تھلے تیکر کون اپڑ سکدا ہے؟ راس کار اُپج دے ویہار نے ہی ویاہ دے ایس طریقے دیاں نیہاں ہلا دتیاں۔ ایس نے ہر شے نوں وکاؤ مال بنا دتا۔اوس نے سارے پرانے ریتل( روایتی) سانگیاں نوں کھلار دتا۔وارثی رسماں ریتاں تے تواریخی حقاں دے بدلے اوس نے خریدن ویچن( خریدوفروخت) یاں ''آزاد'' معاہدے نوں رواج دتا۔ تے انگلینڈ دے قنون سیانے میسن نے لکھیا کہ پچھلے واریاں دے ٹکرا وچ ساڈی ساری ودھیج ایہہ ہے کہ اسیں ہن رُتبے تے حیثیت نال ودھا کر کے معاہدے تیکر اپڑ گئے ہین (from status to contract) اک ایہو جہی صورت توں جیہڑی پیو توں پتر تیکر اُنج دی اُنج ہی اپڑدی ہُندی سی۔ اسیں اک ایہو جہی حالت وچ اپڑ گئے جتھوں اپنی رضامندی نال معاہدے کیتے جاندے ہین۔ میسن دا خیال سی کہ ایہہ لکھ کے اوس نے کوئی وڈی گل کھولی ہے جد کہ اوس دے قول وچ جیہڑی سچائی ہے اوہ پہلاں ہی ''کمیونسٹ مینی فسٹو'' وچ بیان کر دتی گئی سی۔(30)

پر معاہدہ کرن لئی ایہو جہے لوکاں دا ہونا ضروری ہے جیہڑے اپنا، اپنے عملاں دا تے اپنیاں شیواں دا آزادی دے نال لین دین کر سکن تے جیہڑے اک دوجے نال بروبری دے مڈھ تے مل سکن۔ راس کار اُپج د ے ویہار دا اک اُچیچا کم انج ہی '' آزاد'' تے ''بروبر'' لوکاں دی کرتی سی۔ مڈھ وچ بھاویں ایہہ کم بس ماڑی موٹی سُرت یاں اُکا مذہب دے پردے وچ کیتا گیا، پر لوتھر تے کالون دی سُدھار لہر (تحریک اصلاح) دے ویلے توں ایہہ پکا اصول بن گیا کہ بندہ اپنے عملاں لئی پوری طرحاں ذمے وار اوسے ویلے ہُندا ہے جدوں اوہناں نوں ایہہ کماں نوں کردے ویلے اپنے ارادے دی پوری آزادی ملے تے ایہہ کہ غیر اخلاقی کماں لئی جیہڑا دبا پایا جاندا ہے اوس دا ورودھ کرنا ہر بندے دا اخلاقی فرض ہے۔

پر ویاہ دا جیہڑا طریقہ سی، اوس دے نال ایس اصول دا کیہہ سانگا ہوسکدا سی؟ بورژوا خیالاں موجب ویاہ اک معاہدہ ہے، اک قنونی معاملہ ہے۔اینا ہی نہیں۔اوہ سب معاہدیاں توں بوہتا اہم وی ہے کیوں جو ایس وچ ساری حیاتی لئی دوہواں انساناں دے سریر تے جان دا فیصلہ ہو جاندا ہے۔ایہہ ٹھیک ہے کہ ظاہر وچ ایہہ سودا اپنی مرضی نال کیتا جاندا سی۔دوہواں دھراں دی رضامندی توں بناء ویاہ نہیں کیتا جاندا سی۔ پر کون نہیں جان دا کہ رضا مندی کیویں لئی جاندی سی اصل وچ ویاہ کون لوک متھدے سن۔

پر جے ہور سارے معاہدیاں لئی فیصلہ کرن دی پوری آزادی دی منگ سی تے فیر ایس معاہدے لئی وی ایس دی منگ کیوں نہ ہووے؟ کیہ ایس جوان منڈے تے کڑی نوں جیہڑے اک دوجے نال ہمیش لئی بنھے جاون والے سن، ایہہ حق نہیں سی کہ آزادی دے نال اپنے بارے وچ، اپنے سریر تے اوس دے انگاں بارے فیصلہ کرن؟ کیہ سورمیاں دے سرچڑھ کے بولن والے عشق دی وجہ توں کام پیار دا فیشن نہیں ہو گیا سی تے کیہ سورمیاں دی زناکاری دی محبت دے برخلاف شوہر تے تیویں دا پیار ایس دی صحیح بورژوا شکل نہیں سی؟

پر جے ویاہے ورہے جوڑیاں دا ایہہ فرض سی کہ اوہ اک دوجے نال محبت کرن تے کیہ ایہہ عشق معشوقی دا اینا ہی بوہتا فرض نہیں سی کہ اوہ اک دوجے توں وکھ ہور کسے نال ویاہ نہ کرن؟ تے کیہ اہناں محبت کرن والیاں دا حق پیو ماں، ساکاں تے دوجے ساک لاؤن والیاں دے حق توں بوہتا اُچا نہیں سی؟ جے آزادی دے نال ذاتی کھوج تے پُن چھان کرن دا حق ہُندا ہووے کلیسا تے مذہب دے دائرے وچ وڑ آیا سی تے فیر اوہ نویں پیڑھی دے سریر تے جند دے اُتے، اوہناں دی مالکی، خشی تے ہرکھ دے اُتے پرانی پیڑھی دے لوکاں دے سہن نہ کرن والے دعویاں دے ساہمنے اپڑ کے کیویں رک جاندا؟

اک ایہو جہے وارے وچ جدوں کہ سارے پرانے سماجی ساک ڈِھلے ہو رہے سن تے سارے ریتل خیالاں دیاں نیہاں ہلن لگیاں سن، ایہہ سارے سوال لازمی طور تے اُٹھ رہے سن۔ اکھ دے جلکارے وچ دنیا ہور دس گنا ودھ گئی سی۔ پہلاں جتھے لہندے یورپ والیاں دیاں نظراں دے ساہمنے کرہ زمین دے ادھے دا وی صرف اک چوتھائی حصہ سی، ہن پورے کرہ زمین دے بوھے اوہناں تے کھل گئے سن تے رہندے ستاں ربعاں تے اپنا جھنڈا گڈن لئی دوڑ پئے سن۔ وچلے دور دے بنھی بنھائی تکنی نے ذہن تے جیہڑا ہزاراں سال پرانیاں چوکیاں بہائیاں ہوئیاں سن اوہ ویکھدیاں ہی ویکھدیاں انج ہی مُک گئیاں جیویں وطن دیاں زمیناں دیاں پرانیاں حد بندیاں۔

اک بوہت ہی کھلارواں دومیل(افق) بندے دی باہرلے تے اندرونے اکھاں دے ساہمنے کھل گیا سی۔اوہ جوان جنہاں دیاں اکھاں وچ ہندوستان دی دولت سما گئی سی، جیہڑے میکسیکو تے پوٹوسی دیاں سونے چاندی دیاں کاناں تے اپنا ایمان دھرم گنوا بیٹھے سن، اوہناں لئی شرافت تے چھٹکارے دی تے پیشے ور ڈھانیاں پیڑھی وار ٹرے آؤن والے پرانے فرق تے سوکھتاں دی کیہ قدر ہوسکدی سی؟ ایہہ بورژوا میل دا جان مارو سورمائی وارا سی، اوس دا اپنا رومان وی سی۔ پریم دے سُفنے وی سن پر اوہناں دا مُڈھ بورژوا سی تے اخیر تیکر ویروا کیتا جاوے تے ایس نوں ویکھدیاں ہوئیاں ٹیچا وی بورژوا سی۔

ایس لئی نویں نکور بورژوا میل نے، اُچیچا پروٹسٹنٹ ملکاں وچ جتھے اجوکے ویہار دیاں نیہاں سب توں بوہتیاں ہل گئیاں سن، ویاہ وچ وی معاہدے دی آزادی نوں بوہتے توں بوہتا من لیا تے ایس طریقے نال ایس نوں توڑ اپڑیا۔ ویاہ میل بند ویاہ ہی رہیا پر اپنے میل دیاں حداں دے وچ دوہواں دھراں نوں کسے حد تیکر چون دی آزادی لبھ گئی۔ تے کاغذ تے، اخلاق دے اصولاں وچ تے شاعری وچ وی ایہہ شے من لئی گئی کہ ہر اوہ ویاہ جیس دا مڈھ دوہواں دھراں دی آپو دی کام پیار تے تینویں تے کھسم دی حقیقی تے آزاد رضا مندی تے نہیں ہے اوہ ویاہ اخلاق توں ڈگیا ہویا ہے۔ مُکدی گل ایہہ کہ محبت دے ویاہ نوں بندے دے حق دا درجہ دے دتا گیا۔ اوہ صرف مرد دا حق (droit di I'homme) ہی نہیں سگوں اک مستثنیٰ دے طور تے، عورت دا حق (droit de la femme) وی سی۔