ستاراں جنوری اوس بندے دا جمن دیہاڑ ہے جیہنے بڑی محنت تے موہ نال اک شئے بنائی سی تے اخیر تے لوکاں نوں ایہدے ٹٹ جاون دیاں دعاواں منگن نوں آکھدا سی۔ اوہناں دی موہ تے محنت نال بنائی ہوئی ایہہ شئے سی پاکستان۔
اوہناں دی ذاتی لائبریری وچ جناح سنے برصغیر دے تحریک آزادی دے سارے آگواں نال چٹھی پتّر دیاں کئی فائلاں وچ سر شاہنواز بھٹو دا اوہ پوسٹ کارڈ وی ہے جیہڑا اوہناں نے اپنے پتر ذوالفقار علی بھٹو دے ختنے دے سدّے دے طور تے جی ایم سید نوں گھلیا سی۔ ایس اکٹھ وچ سید گئے وی سی۔ فیر اوہ اپنیاں لکھتاں وچ تھاں تھاں جناح نوں انگریزاں دا تے بھٹو نوں پنجاب دا 'شو بوائے' وی آکھدے رہے۔
دنیا وچ جی ایم سید خورے نیلسن منڈیلا توں مگروں سبھ توں ودھ قید کٹن والے قیدی سن۔ اوہ بھاویں نیلسن منڈیلا توں وی اگے نکل جاندے کیوں جے نیلسن منڈیلا نوں تے فیر وی اوس ویلے دے نسل پرست جنوبی افریقہ دی کسے نہ کسے عدالت ساہمنے پیش کیتا گیا جدوں کہ پاکستان وچ جی ایم سید نوں اپنی پنجی ورھیاں توں وی ودھ قید وچ کدے کسے عدالت وچ پیش نہیں کیتا گیا۔ اوہناں دی موت وی بندی وچ ای ہوئی۔
اوہ سندھ وچ کدی ہندو مسلم فرقو فساد دے موڈھی وی سی تے پاکستان وچ اسلامی مڈھ پرستی دے خلاف کھلم کھلا قلمی تے فکری جنگ لڑن وچ وی اگے اگے سن۔ اوہناں تے قاتلانہ دھاڑے وی وجے تے کفر دے فتوے وی لگے تے غداری دیاں تہمتاں وی۔
جے اوہ کانگرس توں مسلم لیگ وچ نہ گئے ہندے تے اوہناں نوں وی 'سرحدی گاندھی' خان عبدالغفار خان وانگوں 'سندھی گاندھی' آکھیا جاندا۔ اوہ جیہڑے جناح تے قاتلانہ دھاڑے وچ اوہناں دے مارے جاون دی افواہ سُن کے دھاہاں مار کے روون لگ پئے سی۔ جی ایم سید جیہناں نے اپنی اک تقریر وچ آکھیا سی کہ اوہ سندھ وچوں ہندواں نوں انج کڈھن گے جویں ہٹلر نے جرمنی وچوں یہودیاں نوں کڈھیا سی۔ پاکستان دی قرارداد سندھ اسمبلی وچ پیش کرن والے سید نے مگروں آؤن والے ویلے وچ ایہنوں اپنا ''عظیم تاریخی گناہ'' آکھیا۔
غلام مرتضیٰ جیہڑے جی ایم سید دے ناں توں مشہور ہوئے ستاراں جنوری انی سو چار نوں دادو ضلعے دے پنڈ سن وچ جمے۔ اوہناں دے والد سید محمد شاہ نوں خاندانی دشمنی وچ قتل کر دتا گیا سی۔ اوہ اپنے وڈھکے سید حیدر شاہ سنائی دی درگاہ دے سجادہ نشین سن۔
سید نوں گھر دیاں زنانیاں نے پالیا پوسیا تے سندھی، فارسی، انگریزی سنے مُڈھلی پڑھائی گھروکی استاداں دے کول گھر تے پنڈ 'سن' وچ ہوئی سی۔ اپنے استاداں حامد علی میمن، ریوا چند بالچند تے قاضی محمد ہاشم توں اوس ویلے برصغیر تے اسلامی جگ دے سیاسی حالات تے تحریکاں بارے وچ سید نوں علم حاصل ہویا۔
ایہہ زمانہ ہندوستان وچ خلافت دی تحریک دا زمانہ سی۔
سولاں ورھیاں دی عمرے سید نے لاڑکانے ہوون والی تن دیہاڑیاں دی خلافت کانفرنس وچ وی رلت کیتی جیہدے وچ مولانا ابوالکلام آزاد سنے برصغیر دے وڈے وڈے قوم پرست آگو اکٹھے ہوئے سن جیہنان وچ باری میاں فرنگ محلی وچ رلتی سن۔
مگروں جی ایم سید نے اک ایہو جہی تحریک دی پروہنچاری اپنے پنڈ 'سن' وچ وی کیتی سی۔ 'سن' دے سٹیشن تے اوہ چوداں ورھیاں دی عمر وچ گاندھی نوں جی آیاں آکھن نوں وی گئے سن جدوں اوہ اوتھوں سندھ دے دورے وچکار لنگھے سن۔ جی ایم سید نے گاندھی توں متاثر ہو کے کھدر دا چولا تے چرخہ وی اپنا لیا سی۔
فیر اوہ آل انڈیا مسلم لیگ وچ رل کے سندھ وچ ہندو مسلم فرقہ بازی دا پرچار وی کردے رہے۔ جدوں انی سو تیہہ دے دہاکے وچ سکھر وچ مسجد منزل گاہ دے نیڑے مسجد مندر جھیڑے تے ہندو مسلم فساد وچ کئی لوک مارے گئے سن۔
جی ایم سید نے آل انڈیا مسلم لیگ سندھ دے صدر دے حیثیت نال پاکستان بنن توں وی کئی ورھے پہلوں انی سو تیہہ دے دہاکے وچ بہار وچ فساداں وچ رُلن والے مسلماناں نوں سندھ وچ آ کے وسن دی عرضی کیتی سی جیہدے تے مسلماناں دی اک وڈی گنتی بہار چوں سندھ آ کے وس گئی جیہدے وچ مشہور بہاری مہاجر آگو مولانا عبدالقدوس بہاری وی رلتی سن۔
برصغیر وچ تحریک آزادی وچکار اوہ سندھ وچ سبھ توں ودھ مشہور مسلم لیگی آگو سن جیہڑے جدوں کراچی وچ قائد اعظم نوں پہلی واری سندھ وچ سد کے نیپیئر روڈ تے جلسے وچ لیائے سن تے بوہتی لوکائی اوہناں نوں جان دی نہیں سی۔
سندھ اسمبلی وچ وڈی گنتی نال پاکستان دی قرارداد پاس کروا کے پاکستان بناؤن وچ وی جی ایم سید اگے اگے رہے۔ اوہ مسلم لیگ وچ محمد علی جناح نال اختلاف کرن والے پہلے تے خورے اخیرلے مسلم لیگی آگو سن۔ لوکاں دے دسن موجب بھاویں اوہناں دے جناح نال اختلاف اوہناں دے مسلم لیگ سندھ وچ سید گروپ دے غلام حیدر شاہ (گذریل وزیر اعلیٰ سندھ مظفر حسین شاہ دے پیو) نوں چوناں وچ ٹکٹ نہ دیون تے ہوئے پر سید تے اوہناں دے حمیتی ایہنوں 'سندھ دے مفاد تے' اختلاف متھ دے سن۔
جناح نے مگروں اوہناں دے خلاف قاضی محمد اکبر نوں چوناں لئی ٹکٹ دتا تے دسیا جاندا ہے کہ بڑی دھاندلی نال جی ایم سید نوں ہرایا گیا۔ مگروں چون دی عذرداری وچ وی ایہہ چوناں جھوٹھیاں نکلیاں تے بے ایمانی نوں قاضی محمد اکبر نے اپنی حیاتی دے اک اخیرلے انٹرویو وچ من وی لیا سی۔ ایہہ جناح دی حیاتی وچ ای جی ایم سید دے خلاف چوناں وچ دھاندلی دا پہلا پچھوکڑ ہے۔
جی ایم سید پاکستان وچ اپنی حیاتی دا اک وڈا حصہ قید تے نظر بند رہے جیہڑا پیپلز پارٹی دے پچھلے دور وچ اوہناں دیاں اخیرلیاں دماں تیکر جاری رہیا۔ اوہناں نے اپنی نظربندی وچ بوہتا ویلا لکھن پڑھن، کارکناں تے لوکاں نال ملن ملاؤن وچ لنگھایا تے انی سو بہتّر توں ہر ورھے ستاراں جنوری نوں اپنی جمن دی ورھے گنڈھ اک وڈے جلسے وچ مناؤن دی رِیت پائی جیہڑی اوہناں دی عمر دے اخیرلے ورھیاں تک چلدی رہی۔ جی ایم سید دی جمن ورھے گنڈھ دا اکٹھ سندھی قوم پرستاں دا اک وڈا دیہاڑ ہندا سی۔
انی سو پنجاہ دے دہاکے وچ اوہ سندھ اسمبلی وچ ون یونٹ دے خلاف ووٹ پاؤن والے تن ممبراں وچوں سن (دوجے دو بندے عبدالمجید جتوئی تے رئیس غلام مصطفی بھرگڑی سن)۔ اوہ انی سو اٹھونجا وچ لہندے پاکستان دی اسمبلی وچ ون یونٹ دے خلاف بوہتے ووٹ پواؤن وچ کامیاب ہو گئے سی تے ایوب خان نے ملک وچ مارشل لاء لا دتا۔
جی ایم سید سنہ اُنی سو اٹھونجا توں لے کے اٹھاٹھ تیکر کجھ ویلیاں توں اڈ ایوب خان دے دور وچ نظربند ای رہے۔ اوہنیں دنیں اوہناں نے اپنی پھڈے والی کتاب 'جیئیں ڈٹھو آہے موں' یاں ' جو میں ڈٹھا' لکھی۔ ایس تے ملانیاں نے اوہناں تے کفر دے فتوے لائے۔
انی سو چھہتر وچ راولپنڈی دا گلستان خان ناں دا بندہ اوہناں نوں قتل کرن لئی اوہناں دے پنڈ سن وچ 'پروہنا' بن کے آیا سی تے سویرے اوہنے جی ایم سید ساہمنے منیا کہ راولپنڈی دی مسیت وچ اوہنے مولوی کولوں جمعے دے خطبے وچ سنیا سی کہ جی ایم سید تے شیخ ایاز کافر ہو چکے نیں تے ایسے لئی واجب القتل نیں۔ پر اوہنے اوہناں دیاں گلاں سن کے تے اوہناں نوں تہجد تے اشراق پڑھدا ویکھ کے قتل دا ارادہ بدل دتا۔ بھاویں جیے سندھ ستھ دے جواناں نے اوس بندے نوں اوہدے ہتھیار سنے پھڑ کے پولیس نوں پھڑا دتا سی پر جی ایم سید نے عدالت وچ اوہنوں معاف کر دتا۔
انی سو بہتر وچ چڑھدے پاکستان توں بنگلہ دیس بنن مگروں اوہناں نے وی سندھ دی آزادی 'سندھ دیش' دی شکل وچ حاصل کرن دی گل کیتی تے سندھ متحدہ محاذ نوں 'جیے سندھ متحدہ محاذ' وچ بدل دتا پر اوہناں دے اثر تے فکر دا اصلی ورگ نوجوان سندھی قوم پرست تے اچیچا سندھ یونیورسٹی سنے سندھ دے دوجے تعلیمی اداریاں وچ جیے سندھ سٹوڈنٹس فیڈریشن کے گھبرو کارکن رہے۔جیے سندھ سٹوڈنٹس فیڈریشن دا رکن بننا کالج جاون والے بوہتے سندھی گھبرواں دا شوق ہندا سی تے ٹہکہ وی۔ آصف علی زرداری وی کجھ چر جیے سندھ سٹوڈنٹس فیڈریشن دے ممبر بنے رہے سن۔
حیرانی والی گل ہے کہ ڈاکٹر کرشنا مینن تے گاندھی توں ودھیرے متاثر تے ساری حیاتی عدم تشدد دی گل کرن والے جی ایم سید دی جیے سندھ دے کئی گھبرو تشدد تے جرم دے راہ پئے رہے جیہنوں سید نے کئی واری کھلے عام منیا۔
ذوالفقار علی بھٹو نے اوہناں نوں انی سو تہتر دے متفقہ آئین تے دستخط کرن لئی ولی خان سنے نیپ دے پشتون تے بلوچ آگواں کول گھلیا سی۔ بھٹو اوہناں نوں اندرا گاندھی نال شملہ مذاکرات لئی اپنے جتھے وچ وی لے جانا چاہندے سن پر مگروں اوہناں دا ناں موڑ لیا گیا سی۔
بھاویں پیپلز پارٹی دے کارکناں توں مگروں سندھ وچ فوجی عدالتاں توں سبھ توں بوہتی قید تے کوڑیاں دی سزا کھاون والے جیے سندھ دے کارکن سن پر اوہ جدوں بیمار سن تے اوہناں دا حال پچھن آؤن والیاں وچ فوجی آمر جنرل ضیاء الحق وی سی جیہنوں بوہتی سندھی لوکائی نے کدے وی چنگا نہیں جانیا۔
ضیاء الحق دی سرکار نے اوہناں نوں بھارت دا دورہ کرن دی اجازت وی دتی سی جیہدے وچ اک واری اوہ وتھے دوا دارو لئی گئے خان عبدالغفار خان دا حال پچھن گئے سن۔ اوہناں دے جتھے دے اک رکن نوں بھارتی سیکیورٹی ایجنسیاں نے روک کے پاکستانی فوج دا جاسوس سمجھ کے پچھ پرتیت وی کیتی سی۔
جی ایم سید مئی اُنی سو پچانوے وچ بینظیر بھٹو دے وارے وچ اکانوے ورھیاں دی عمر وچ نظر بندی وچ ای ہسپتال وچ موئے تے اوہناں دے اخیرلے ویلے تیکر اوہناں نوں ضمانت تے چھڈن توں نانہہ ہندی رہی۔
پیپلز پارٹی دے جیالے اپنی تھاں پر پاکستان وچ ویلے دیاں حکومتاں، قید، کوڑیاں تے تسیہے دیون والیاں تھاہراں وچ جیے سندھ دے بوہت سارے کارکن تے آگو بند یاں گواچے رہے نیں جیہناں دی مشرف دے وارے وچ اک مثال ڈاکٹر صفدر سرکی، آصف بالادی سنے جیے سندھ دے کئی کارکن ہین۔
ڈاکٹر صفدر سرکی جی ایم سید نال پہلی ملنی نوں انج دسدے نیں جیویں اپنے پہلے عشق یاں معشوق دا قصہ چھوہ رہے ہوون۔ سندھی شاعر نیاز ہمایونی نے جی ایم سید لئی ای آکھیا سی
'تیرا پرتو پڑا جس بھی نادار پر عشق نے دولت عطا کی اسی یار کو'
