Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> لڑی 1: ست گھرے دا ست

لڑی 1: ست گھرے دا ست

احمد نواز الغنی
January 7th, 2015

بہت سارے لوک تے لکھیار ستگھرے نُوں بلوچ سردار میر چاکر اعظم خاں رند نال جوڑدے نیں۔ (28-29) بہت سارے لوکاں توں لکھیا پڑھن تے سنن نوں وی ملدا ہے کہ ستگھرا دا نینہہ پتھر میر چاکر ہوراں رکھیا۔ (30-31) میر چاکر نے ایہہ علاقہ سبھ توں پہلاں اُساریا تے وسایا جدکہ سانوں دوجے پاسے ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ چاکر نے پرانے ستگھرے دے نیڑے نویں ستگھرے دی بنیاد رکھی(32) تے اوتھے محلات تے قلعے اُسارے۔(33-35) ایس توں ایہہ دس پیندی ہے کہ چاکر توں پہلاں وی ستگھرا آباد سی۔ آکھیا جاندا ہے کہ میر چاکر خاں رند ایتھے اپنے نال ست خانداناں/ قبیلیاں نال آکے وسوں کیتی تے ہر قبیلے واسطے اِک قلعہ اساریا ایس طرح ست قلعے اسارے گئے جس پاروں ایس علاقے نوں ستگھرا آکھدے نیں۔(36-39) ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ پہلاں اوس پنڈ دا ناں ستھرا ایس لئی سی کہ مڈھلی وسوں ویلے ایتھے بلوچ قوم دے ست گھر سن پر ایہہ پتا نہیں کہ ایہہ گھر کس کس قبیلے دے سن۔ (40) دوسری طرف ایس دے اُلٹ ایہہ لکھیا ملدا ہے کہ میر چاکر بلوچستان توں دربدر ہوون توں بعد کئی قبیلیاں نال ملتان دے علاقے وچ آباد ہوگیا سی۔(41) ایس طرح ایہناں گلاں بارے وی پک نہیں کہ میر چاکر جدوں پنجاب یا ستگھرا آیا تے اوس نال کنے قبیلے سن۔ اِک تھاں لکھیا گیا ہے کہ چاکر ایتھے ستگھرا دے علاقے وچ اِک سو خانداناں/قبیلیاں نال آیا تے آن کے وسوں کیتی تے اپنے نال آئے اِک سو خانداناں نوں وی آباد کیتا اوہناں لئی وکھرے وکھرے گھر بنائے گئے ایس طرح شروع وچ ایتھے اِک سو گھر بنے جس پاروں ایس دا ناں صد گھرا (اِک سوگھر) پے گیا تاں فیر ایہہ ویلے دے نال نال ایہہ صد گھرا توں ست گھرا ہوگیا۔ (42-43) جدکہ دوجے پاسے ایہہ لکھیا ملدا ہے کہ ہزاراں بلوچیاں دے قتل توں بعد لشاری قبیلے نوں ہار ہوئی تے اوہ گجرات (کاٹھیاواڑ) ول چلے گئے جدکہ خان اعظم میر چاکر خاں رند نوں وی ایس رت بھری زمین توں نفرت ہوگئی تے اوہ ہزاراں لڑاکیاں تے صف شکن بہادراں دے جتھے نال پنجاب نوں اپنا وطن بناون دی نیت کرکے بلوچستان توں ٹریا۔(44) ایتھے ایہہ روایت وی اپنا وزن نہیں رکھدی کیوں جے ایہہ واضح نہیں کہ چاکر نال پنجاب آون والے کِنے گروہ / قبیلے یا خاندان سن تے نہ ہی کسے نوں کوئی ثبوت ملیا ہر لکھیار سنی سنائی گل کردا ہے۔ اِک وڈی روایت جو سبھ توں زیادہ لکھی پڑھن نوں تے سنن نوں وی ملدی ہے اوہ ایہہ کہ بلوچ سردار میر چاکر دے اٹھاراں پتر سن جیہناں وچوں ستگھرا پہنچن تیک ست زندہ بچے تے باقی پچھلیاں لڑائیاں وچ مارے گئے تے فیر ایہناں ست پتراں واسطے اِک نواں علاقہ آباد کیتا جس دا ناں ستگھرا رکھیا گیا۔(45-47) ایہہ گل بات بہت سارے لکھاریاں کیتی ہے پر ایہہ روایت وی ایس وجہوں واضح نہیں کہ کوئی وی لکھیار یا گل بات کرن والا چاکر دے پتراں دے ناں وی نہیں جاندا تے نہ ہی ایس گل دی کدھرے کوئی وضاحت کیتی جاندی ہے کجھ لکھاریاں چاکر دے پتراں دا ناں لکھ کے وی ستگھرا دی گل بات کیتی ہے جے اوہ روایت لکھی جاوے تاں پچھلی روایت اپنا وجود ونجا بہندی ہے لکھیاراں لکھیا ہے کہ میر چاکر اپنے دو پتراں میر شہداد تے میر اللہ داد دے نال سلطان شاہ محمود ابن سلطان فیروز شاہ ابن سلطان حسنین لنگاہ دے دور وچ ملتان وارد ہویا۔(48) ایس لکھت توں ایہہ دس پیندی ہے کہ چاکر ایتھے پنجاب دے علاقے وچ ست نہیں بلکہ دو پتراں نال آیا تے وسوں کیتی ایس طرح ست گھرے نال جڑی ست پتراں والی روایت کمزور پے جاندی ہے۔ ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ ستگھرا نوں ستگھرا ایس واسطے کہندے نیں کہ میر چاکر نے ایتھے ست گھر، پنج اپنے پتراں (میر شہداد، میر اللہ داد، میر باگر خاں، میرنوح)، اِک اپنے واسطے تے اِک اپنی بہن بی بی بانڑی واسطے بنوائے ایس طرح ایتھے ست گھر اُسرے تے ایس تھاں دا ناں ست گھرا ہوگیا۔(49) چیتے رہوے ایس لکھت وچ چاکر دے پنج پتراں دی گل کرکے چار پتراں دا ناں دِتا گیا ہے۔ویسے سانوں وکھو وکھ لکھتاں وچ چاکر دے پتراں دے ناں (میر شہداد، میر شہک (اسحاق)، میر اللہ داد، میر شاھو، میر نوح، میر باقر(باگڑ) میر میرن (میراں) ملے نیں۔(50-53)
ستگھرا کدوں کیویں تے کس طرح آباد ہویا؟ بلوچستان توں میرچاکر نال کنے لوگ، گروہ، قبیلے یا خاندان سن؟ ایہہ اوہ سوال نیں جیہڑے اسیں بہت سارے لوکاں نال کیتے تے بہت ساریاں کتاباں وی پھرولیاں پر سانوں کدھرے وی کوئی پکا ٹھوس ثبوت نہیں ملیا کدھرے نہ کدھرے اختلاف ضرور ہے کجھ روایتاں جو سانوں ملیاں اسیں لکھ رہے ہاں۔ بلوچستان وسدے بلوچی تے چاکر دے قبیلے دے لوک پنجاب وسدے بلوچیاں تے قبیلے دے لوکاں توں وکھری گل بات کردے نیں۔ بلوچستان بلوچی وچ چاکر بارے بہت ساریاں گلاں باتاں قصے کہانیاں سینہ بہ سینہ لوک روایتاں دی طرح کیتیاں جاندیاں نیں تے کجھ بلوچیاں کتاباں وچ لکھیاں پر اوہناں گل بات بلوچستان دی حدتک ٹھیک کیتی جدوں بلوچستان توں باہر نکلدے نیں گل نال گل نہیں جڑدی ایسے طرح ہی پنجاب دے لکھاریاں یا پنجاب دے بلوچی لکھاریاں یا بلوچیاں جدوں وی گل کیتی پنجاب دی حد تک ٹھیک ہے پنجاب توں باہر نکلدیاں ہی اوہناں دی گل بات وچ وی اختلاف آجاندا ہے۔ ایس اختلاف تے ابہام دی گل بات بہت سارے لوک کردے وی نیں تے لکھیا وی ملدا ہے (54-58) ست گھرے دا نینہہ پتھر رکھن تے ایس نوں وساون بارے بلوچ سردار میر چاکر اعظم خاں رند ہوراں نال جو وی روایتاں جوڑیاں جاندیاں نیں کہ ایس علاقے دا وساون ہار یا نینہہ پتھر رکھن والا میر چاکر ہے ایہناں ساریاں روایتاں دی اینشنٹ جیوگرافی آف انڈیا (1871ء)، منٹگمری ڈسٹرکٹ گزیٹیئر (1883-84ء)، امپیریل گزیٹیئر آف انڈیا تے مقامات داؤدی (1643ء) ورگیاں تردید کردیاں نیں۔ ایہناں وچ ستگھرا وسن دی گل بات زمانہ قبل از مسیح دی کیتی جاندی ہے ایہہ وی لکھیا ہے کہ ایہہ علاقہ نہ صرف حضرت عیسیٰ ؑ دی آمد توں پہلوں آباد سی بلکہ انڈوسبائینتھینز ویلے ، کشن ٹبر دی حکمرانی ویلے، زمانہ اسلام توں پہلاں تے میر چاکر توں وی پہلاں ستگھرا دا علاقہ آباد سی وسوں رکھدا سی۔
The Ancient Geography of India دا ایہہ پیرا گراف ویکھیا جاوے:
‘‘Satghara is situated 13 miles to the East of Gugera, on one of the Projection Points of the high bank which makes the limits of the windings of the Ravi on the east. the name means "The Seven Castles" but these no longer exist. There is an old brick fort on a mound and several isolated mounds covered with broken briks and other remains which mark the site of an ancient city. Old coins are found inconsiderable numbers from the time of the indo seythians down wards. It has therefor more probably been continuesly occupied from the christian era down to the present time.’’
Book: Ancient Geography of India (1871) by General cunningham-page 212,213 Chapter north India from the liberary of the University of Michigan USA.
’’ستگھرا گوگیرے توں پورب ولے تیراں میل دی واٹ تے ہے جتھوں راوی دریا پورب دی باہیں ول کھاندا ہویا اپنیاں حداں اچیریاں کردا جاندا اے ایس ناں دا مطلب ’’ست قلعے‘‘ ہن جو ایس ویلے اپنا وجود گوا چکے ہن اِک ٹبے اتے پرانیاں اٹاں دے قلعے دا کھولا موجود اے اوہدے آل دوالے ٹبیاں تے نیہناں کھلریاں ہویاں نیں۔ جیہناں نوں پرانیاں اٹاں نے ڈھکیا ہویا اے۔ پرانے ڈھٹھے شہر دیاں ایہو نشانیاں ای رہ گیاں نیں۔ ایتھوں بہت سارے سکے انڈوسائیتھینز دور توں وی پہلاں دے ملے نیں ایہہ وی گویڑ لایا جاندا اے کہ ایہہ سکے حضرت عیسیٰ ؑ دی آمد توں وی پہلوں دے نیں۔‘‘
اقتباس انگریزی کتاب: قدیم انڈین جغرافیہ از جنرل کننگھم صفحہ 212,213باب شمالی انڈیا۔ 1871ء، لائبریری آف یونیورسٹی آف مشی گن، امریکہ
منٹگمری ڈسٹرکٹ گزیٹیئر (1883-84ء) دا ایہہ پیرا گراف وی ویکھیا جاوے:
‘‘of Pre-Muhammadan times, there is nothing to add save that to this period are rpbably to be refered those remains of ancient town and village sites, which are frequent upon the banks of the rivers and dot the central portion of the district, at present a waste, devoid of fixed abodes and inhabited Dipalpur, kot Kamalia, and Harappa are all places of great antiquity and once were places of importance. The Villages of Akbar and Satghara, both of them in the neighbourhood of Gugera, the farmer six miles to the south-west and the later 13 miles to the east, are also old towns intersting remains’’
Book: Gazetter of the Montgomery District (1883-84) Page 26, Sangemeel Publications Lahore.
’’زمانۂ اسلام توں پہلے دی کوئی شئے، پرانیاں باقیات تے پنڈ وچوں کجھ وی حوالے واسطے موجود نہیں جیویں کہ اوس ویلے اکثر ابادیاں دریاواں دے کنڈھے تھاؤں تھائیں نظریندیاں سن۔ ایس ویلے کُجھ تباہ حال بُھلیاں وسریاں تھاواں تے دیپالپور، کوٹ کمالیہ، ہڑپا دیاں وسوں پرانے ویلیاں دا پتا دیندیاں نیں کہ ایہہ علاقہ کدے وڈی اہمیت رکھدا سی۔ پنڈ اکبر تے ستگھرا گوگیرا دے نیڑے موجود نیں جیہدی پہلوں گل کیتی ہے اوہ گوگیرا توں جنوب مغرب وَلے چھ میل اتے دوجا پورب دی باہیں ا ٹھ میل تے ہے۔ ایہہ پنڈ پرانیاں دلچسپ باقیات وچوں نیں۔‘‘
(اقتباس انگریزی کتاب: گزیٹیئر آف دی منٹگمری ڈسٹرکٹ (1883-84ء) صفحہ نمبر 26۔ سنگ میل پبلی کیشنز، لاہور)
امپیریل گزیٹیئر آف انڈیا دا ایہہ پیراگراف وی ویکھیا جاوے:
‘‘Mounds of brick debris at Harappa, Kamalia, Akbar, Satghara and Bavanni mark the sites of forgotten towns. The coins found at Harrappa and Satghara prove that both are inhabited in the time of the Kushan dynasty, while General Cunningham upholds the Identity of Kamalia and Harappa with cities of the Malli taken by Alexender in 325 B.C. carved and moulded bricks have been found at Bavanni and Akbar, and it is not improbable that Harappa was one of the Places visited by Hiven Tsiang. The fartified town of Depalpur is built on old kusha site . The fartifications themselves are very ancient though it is impossible to determine their date. All that can be said is that they are older than the visit of Timur (1398). The tomb of the FAmous saint Baba Farid at Pakistan, is supposad to have been built about 1267 and was repaird by Feroz shah. The style is simple and destitute of arnamednt. there are shrines at shergarh and Hujra, decorated with FLORAL designs and dating from about 1600.’’
(Book: Imperial Gazetter of India-Montgomery District, Volume 17, Page no 411.)
’’ہڑپا، کمالیہ ،اکبر، ستگھرا تے بھوانی دے اجڑے ہوئے شہر اِٹاں دے ٹبیاں نال بھرے لنگھیاں ویلیاں دیاں نشانیاں نیں۔ ہڑپا تے ستگھرا توں ملن والے سکے ایس گل دا ثبوت نیں کہ کشن سرکار ویلے ایہہ دوویں علاقے وسوں رکھدے سن جدوں کہ جنرل کننگھم نے کمالیہ تے ہڑپا دے نال نال مالی دے شہراں دی سیہان دا وی پتا دِتا ہے جیہدے اتے الیگزینڈر نے 325 قبل مسیح دے دور وچ قبضہ کیتا۔ نقش کیتیاں تے اکریاں ہویاں اِٹاں اکبر تے بھوانی وچوں ملیاں نیں ایس گل وچ کوئی شبہ نہیں کہ ہڑپا ایس علاقے وچوں اِک ہے جتھوں ہیونگ سانگ ورگے لوکاں دا گزر ہویا۔ دیپالپور دا قلعہ تے قصبہ پرانی کشن ویلے دی تھاں اتے اسریا ہے ایہہ علاقے وی بہت پرانے نیں تے ایہناں دی پچھلی تواریخ دا متھنا اوکھا اے، جو کجھ کہیا جاسکدا اے اوہ ایہہ ہے کہ ایہہ علاقے تیمور (1398) دے آون توں پہلاں دے ہن۔ پاکپتن وچ بابا فرید گنج شکر مشہور بزرگ دا مزار اے جو 1267ء وچ اساریا گیا تے اوس توں مگروں فیروز شاہ نے ایس دی مرمت کروائی ایہدی بناوٹ سادہ تے منقش اے۔ ستگھرا تے حجرا دے مزاراں نوں سوہنیاں نمونیاں تے بیل بوٹیاں نال سجایا گیا اے ایہہ کوئی 1600ء دی گل ہے۔‘‘ (اقتباس انگریزی کتاب: امپیریل گزیٹیئر آف انڈیا ، منٹگمری ڈسٹرکٹ، والیم 17 ، صفحہ نمبر 411)
اِک ہور انگریزی کتاب دیاں کجھ لائناں:
‘‘Satghara lies an the ancient trade route on the left bank of river Ravi linking Lahore and Multan. It is a walled town in Okara districket...’’
(Book: The Historic Towns of Punjab (Ancient & Medieval Period) by Abdul Rehman, Page 266,
’’ستگھرا ، راوی دریا دے کھبے کنڈھے وسیا اوس تجارتی راہ وچ پیندا سی جیہڑا لاہور نوں ملتان نال ملاندا سی ایہہ ضلع اوکاڑہ دی بہت پرانی، کندھاں وچکار وَلی وسوں سی۔‘‘
(اقتباس انگریزی کتاب: دی ہسٹارک ٹاؤنز آف پنجاب از عبدالرحمن صفحہ نمبر 266 ، فیروز سنز پبلی کیشنز، 1997ء)
ایہناں ٹھوس موثر تے معتبر حوالیاں توں ایہہ گل نتر کے ساہمنے آؤندی اے کہ ستگھرا نہ صرف چاکر اعظم توں پہلاں آباد سی بلکہ ایہہ ظہورِ اسلام ، عیسائیت تے ہندوشاہیہ توں پہلاں سکندر دے دَور وچ وی آباد سی ایہہ حوالے ایہہ گل ثابت کردے نیں ستگھرا تے اوہدے آل دوال دا علاقہ قدیم تواریخی اقدار، روایات، تہذیب و ثقافت تے امارت رکھدا اے۔
ایس علاقے دے کجھ مقامی لکھیاراں نے ایہہ لکھن دی کوشش کیتی کہ ستگھرا چاکر توں پہلاں آباد سی تے تواریخی شہر اے پر اوہ لکھاری اپنے نقطہ نظر نوں واضح نہیں کرسکے تے نہ ہی کوئی بھرویں گل کیتی جیویں کہ اِک ممتاز لکھیار ڈاکٹر محمد اقبال بھٹہ اپنی اردو کتاب ’’پنجاب کے آثارِ قدیمہ‘‘ وچ لکھدے نیں:
’’شاہ ابوالمعالی اپنی کتاب مقاماتِ داؤدی میں لکھتے ہیں کہ میر چاکر کی آمد سے قبل ہی یہ جگہ ستگھرا کے نام سے موسوم تھی میر چاکر لاشاری قبیلہ کے سربراہ تھے تیس سال کی جنگ کے بعد یہ بلوچستان چھوڑ کر 1518ء میں پنجاب آکر آباد ہوئے۔(59) لکھیار موجب ہن ایہہ گل تاں پکی ہے کہ چاکر توں پہلاں ایس تھاں نوں ستگھرا آکھدے سی پر ایہہ نہیں پتا لگا کہ کیہ ایتھے کوئی وسوں وی ہے سی کہ نہیں؟ دوسری گل ایہہ کہ ڈاکٹر محمد اقبال بھٹہ صاحب جس کتاب دی گل کررہے نیں اوس کتاب مقاماتِ داؤدی دے لکھیار شاہ ابوالمعالی نہیں بلکہ عبدالباقی بن جان محمد نیں۔ایس کتاب نوں اوہناں 1643ء وچ فارسی زبان وچ لکھیا، ایس دا اردو ترجمہ خواجہ حمید یزدانی ہوراں 1989ء وچ کیتا تے ایہہ کتاب 1990ء وچ چھپ کے ساہمنے آئی۔ جیویں دی لکھت تے گل بات بھٹہ صاحب ستگھرا بارے لکھی ہے ایسے طرح دیاں گلاں سانوں انٹرنیٹ تے کتاباں وچ وی لکھیاں ملدیاں نیں۔(60) پتا نہیں ہُن کون کیہدے توں متاثر ہو کے اِک دوجے پچھے ٹر رہیا اے۔ اقبال بھٹہ صاحب نے لکھیا کہ چاکر لشاری قبیلے دا سردار سی تے 1518ء وچ پنجاب آیا ایہہ وی گل ٹھیک نہیں۔ ویسے تاں ڈاکٹر محمد اقبال بھٹہ صاحب نے مقاماتِ داؤدی دا حوالہ دیندیاں ہویاں ٹھیک لکھیا کہ چاکر توں پہلاں ستگھرا آباد سی پر ایہہ گل کدھرے وی سدھی سانویں مقاماتِ داؤدی وچ لکھی نہیں ملدی۔ جے اسیں ایس کتاب اُتے گہری کھوج پرکھ کریے تاں گھما پھرا کے ایہہ سینت ملدی ہے کہ ستگھرا چاکر توں پہلاں آباد سی۔ ہن اسیں مقاماتِ داؤدی توں ایس گل دی وضاحت کردے ہاں، ایس کتاب دے صفحہ نمبر 44 اُتے لکھیا اے:
’’اس زمانے میں میر چاکر بلوچ کا معمورہ دائرہ (ڈیرہ) جس کی بستی اب ستگرہ (سب گھرہ) کے نام سے مشہور و معروف ہے ہر دیار کے اکابر اور اشراف کا مرکز ادوار (گردشوں یعنی آمدورفت کا مرکز) اور نقطہ پرکارِ دولت تھا قرب و جوار کے لوگ اور سرداروں کے چند سوار میر چاکر کی چاکری کرتے تھے۔محمد حافظ نے بھی اپنے بھائی صدر الدین اور چند دوسرے اقرباء کے ہمراہ اس امن و امان کے گھر میں (ستگھرا میں) سکونت اختیار کرلی۔‘‘
(کتاب مقاماتِ داؤدی لکھیار عبدالباقی بن جان محمد، ترجمہ و تخشیہ ڈاکٹر حمید یزدانی، صفحہ نمبر 44 ، .... سید محمد حسن رینالہ خورد، ضلع اوکاڑا)


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels