Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> لڑی 2: ست گھرے دا ست

لڑی 2: ست گھرے دا ست

احمد نواز الغنی
January 12th, 2015

انگریز لکھاریاں تاں سدھی سانویں گل کر دِتی پر ساڈے مقامی لکھاریاں گھم گھما کے گلاں کیتیاں نیں جیس پاروں تواریخ وچ وڈا اختلاف پیدا ہوون دا خدشہ اے۔ حافظ محمد (حضرت داؤد بندگیؒ دے باپ دے سسر) میر چاکر دے ایتھے آون توں پہلاں ستگھرے ہی رہندے سی جدوں اوہ فوت ہوگئے اوس ویلے اوہناں دا اِک پتر تے اِک دھی سی پتر دا ناں محمدحاجی تے دھی دا ناں حاج خاتون سی۔ حافظ محمد ہوراں مرن لگے وصیت کیتی کہ میری دھی دا ویاہ اچیہے سید نال کیتا جاوے جیہڑا عامل تے کامل ہووے تاں فیر ایس وصیت مطابق حافظ محمد ہوراں دی دھی حاج خاتون دا ویاہ سید داؤد بندگی کرمانیؒ دے والد سید فتح اللہ ہوراں دے نال ہویا۔ ویاہ دی گل انج ہے کہ داؤد بندگی ہوراں دے والد دا پہلاں وی اِک ویاہ ہویا ہویا سی پر زنانی فوت ہوون پاروں رنڈے ہوگئے۔ اِک واری اوہ اپنے مقامی علاقے سیت پور (مظفر گڑھ) توں تبلیغ خاطر لاہور جارہے سن رستے وچ اوہناں نوں رات پے گئی اوہناں ستگھرے قیام کیتا انج ستگھرے وچ رُک جاون پاروں عام خاندانی روایتی طریقے نال گل ٹوری گئی تے ستگھرے وسدی حافظ محمد دی دھی دا ویاہ (مظفر گڑھ دے) سید فتح اللہ ہوراں نال ستگھرے وچ ہویا جیہناں دے بطن توں دسمبر 1513ء (27 رمضان المبارک 919ھ بمطابق دسمبر 1513ء) نوں حضرت داؤد بندگی ہوراں دا جنم سیت پور (مظفر گڑھ) وچ ہویا۔(61) میر چاکر (1512-1519ء) دے وچالے پنجاب آیا پکا سال کِسے نوں وی یاد نہیں نہ ہی کسے لکھیا۔ بلوچ لکھاری سردار محمد گشکوری اپنی کتاب ’’چاکر اعظم‘‘ وچ تے ہور دوسرے لکھاری میر چاکر دے پنجاب وچ آون دا ورھا 1512ء لکھدے نیں۔ (62-64) جدکہ اِک انگریزی کتاب ہسٹارک ٹاؤنز آف پنجاب دا لکھیار عبدالرحمٰن چاکر دے پنجاب آون دا ورھا1519عیسوی لکھدا اے (65) ایسے طرحاں وکھو وکھ لکھتاں وچ چاکر دے پنجاب آون دا ورھا وکھو وکھ ہی ہے پر شکر ایہہ ہے کہ ایہناں ساریاں لکھتاں وچ چاکر دے پنجاب آون دا ورھا 1512-19دے وچالے دا ہی ہے جیویں کہ لکھیار 1518ء وی لکھدے نیں۔ (66-70) دوویں لکھیار تے کتاباں جیہناں دی پہلے گل کیتی گئی اپنی اپنی تھاں وڈے حوالے نیں جد کہ مقاماتِ داؤدی (لکھاری، عبدالباقی بن جان محمد) مطابق حضرت داؤد بندگی کرمانی ؒ ہوراں دا جنم 27رمضان المبارک 919ھجری بمطابق دسمبر1513عیسوی وچ سیت پور (مظفر گڑھ) ہویا۔ ایس دا مطلب ایہہ ہے کہ پئی حضرت داؤد بندگی ؒ دے ماپیاں دا ویاہ جے حضرت داؤد بندگی ؒ دے جمن توں دو ورھے پچھے وی لائیے تاں اوہناں دا ویاہ دا ورھا 1511ء بندا اے تے ایہہ ویاہ ستگھرے وچ ہویا سی یعنی کہ جدوں حضرت داؤد بندگی کرمانی ؒ دے والدِ گرامی ہوراں دا ویاہ ستگھرے ہویا اودوں بلوچ سردار میر چاکر ستگھرے کیہ بلکہ پنجاب دی حدود توں وی باہر سی۔
ایس طرحاں مقاماتِ داؤدی (عبدالباقی بن جان محمد) دی کھوج پرکھ توں بعد ایہہ گل نتر کے ساہمنے آن کھلوندی اے کہ ستگھرا میر چاکر دے ایتھے آون توں پہلاں آباد سی۔ 1454ء وچ جمے میر چاکر نوں 30سال دی عمر وچ ویاہ توں بعد 1484ء وچ اوہدے 80سالہ بُڈھے پیو بلوچ قبیلے دے سردار میر شیہک نے قبیلے دی سرداری دی پگ سِر اُتے بنھی تے اوہنوں اپنے ہتھیں قبیلے دا سردار بنایا (71) چاکر پنجاب آون تیکر بلوچستان وچ 30سال تائیں نکیاں موٹیاں وکھو وکھ قبائلی لڑائیاں لڑدا رہیا جس دا ویروا عام طور تے بلوچی تواریخ وچ سولہویں صدی دی 30سالہ وڈی بلوچی جنگ توں کیتا جاندا اے۔ ایہہ جنگ 1512ء تیک ہوندی رہی۔ قبائلی جنگاں تے آپسی اختلافات نے میر چاکر نوں بدظن تے بے بھروسا کر کے پنجاب ول ہجرت تے مجبور کیتا تے اخیر اوہ 1512وچ بلوچستان چھڈ کے پنجاب آیا۔(72)
چاکر دے پنجاب آون دی گل بات انج ہے کہ سولہویں صدی دے مڈھلے ویلے جتھے پورا بلوچستان اندرونی قبائلی اختلافات دا شکار سی اوتھے ہی پورا برصغیر وی سیاسی افراتفری دا شکار سی۔ 1503وچ شاہ حسین لنگاہ دی وفات توں بعد سلطان محمود شاہ (شاہ حسین ثانی) بن فیروز شاہ تخت اُتے بیٹھیا تاں اس ویلے ہی سندھ توں سومرا خاندان دا اِک جی جام بایزید (سندھ دے حکمران جام نند تے شور کوٹ دے نواب جام ابراہیم دا قریبی عزیز رشتے دار) ملتان آیا تے سلطان محمود لنگاہ دا وزیر بن گیا۔ 1512ء وچ دوواں وچالے کجھ اختلافات پیدا ہوئے۔ ایہہ وی لکھیا ملدا ہے کہ بہلول لودھی نے اپنے وڈے پتر بایزید تے اپنے سپاہ سالار تاتار خان نوں ملتان فتح کرن گھلیا۔ لڑائی مگروں جام بایزید نوں سلطان محمود توں ہار ہوئی تاں فیر اوہنے اپنی دفاعی قوت ودھاون لئی چاکر نوں ملتان آون دا سنیہا گھلیا تاں چاکر ملتان آیا۔ (73) تاں جام بایزید نے سلطان محمود لنگاہ دے خلاف بغاوت دا اعلان کیتا تاں دولت خاں لودھی (گورنر لاہور) نے سلطان سکندر لودھی (حکمران تخت دہلی دے حکم وجہوں دوواں وچالے صلح کروا دتی۔ ایس طرح جام بایزید وڈی جاگیر دا مالک بن گیا۔ پر فیر وی جام بایزید تے سلطان محمود وچالے گل بات سلجھ نہ سکی۔ جام بایزید تے شورکوٹ دے نواب جام ابراہیم نے اپنی دفاعی طاقت ودھاون تے چاکر نوں اندرونی بلوچی اختلافات توں باہر کڈھن لئی چاکر نوں سبی توں ملتان آون دا سنیہا گھلیا جیہڑا میر چاکر نے من لیا تے فیر پنجاب آون دا فیصلہ کیتا۔ اوس ویلے لنگاہ ٹبر اپنی حکمرانی دے اخیری ساہ لے رہیا سی۔ سلطنت دے موہرے وی بلوچی سن تے سلطان محمود شاہ (شاہ حسین ثانی) دے جوان نہ ہوون پاروں سلطنت دا سارا انتظام لنگر خان بلوچ دے ہتھ سی۔ ایس ساری صورتحال نوں ساہمنے رکھدیاں ہویاں چاکر نے ملتان وچ کسے نال وی الجھنا تے کسے تے وی بوجھ بننا مناسب نہ سمجھیا تے اوہ شور کوٹ دے نواب جام ابراہیم کول چلا گیا، جتھے جام بایزید نے میر چاکر نوں اپنا سمجھدیاں ہویاں اپنی جاگیر دا اِک وڈّا حصہ جیہڑا راوی توں دیپالپور تک (ست گھرا) تے اُچ شریف توں ملتان وچالے (کوٹ چاکر) سی چاکر تے اوہدے پتراں تے اوہدے نال آئے لشکر نوں خود تحفے وچ دتا۔ ایس طرح اک تے جتھے جام بایزید تے جام ابراہیم نوں دفاعی طاقت ملی اوہناں دی سلطنت دیاں سرحداں مضبوط ہوئیاں، اینج ہی میر چاکر خان رند نوں پنجاب وچ عزت نال تھاں ملی جتھے اوہنے باقی زندگی گزاری۔(74-82 )
مُکدی گل ایہہ پئی جے رند سردار میر چاکر 1512وچ ملتان آیا اوس ویلے تیکر خورے اوہنوں ستگھرے دا پتہ وی نہیں سی جد کہ اوہناں دے ایتھے ملتان (پنجاب) آون توں اک ورھے بعد 1513ء وچ حضرت داؤد بندگی دا جنم ہویا۔ اوس بی بی دی ککھوں جیہڑی ستگھرے دی رہن والی سی تے چاکر نوں پنجاب آ کے وی ستگھرے دا اجے نہیں پتہ سی۔
ایہناں تواریخی گواہیاں توں ایہہ ثابت ہوندا اے کہ ستگھرا اج بھاویں میر چاکر دے ناں توں جانیا جاندا اے پر میر چاکر ایس دا وساون ہار نہیں سگوں ستگھرا ناں دا ایہہ قصبہ اوہدے ایتھے آون توں پہلاں وی ایسے ہی ناں توں وس رہیا سی۔ بلوچاں دے ایتھے وسن تے میر چاکر دی مغل شہنشاہ ہمایوں دے نال تواریخی دوستی کر کے ایہہ علاقہ پورے ہندوستان وچ مشہورہویا تے ایہدی تواریخ بلوچاں دی تواریخ نال اِک مِک ہو گئی۔ بعد وچ میر چاکر ایتھے ہی رب نوں پیارا ہویا تے اوہدا مقبرا اُسریا، جیہدے کارن ستگھرا میر چاکر دا تے میر چاکر ستگھرے دا ہی ہو کے رہ گیا۔
ہُن اسیں کچھ ایسے حوالے دینا چاہندے ہاں جیہڑے دسدے نیں کہ چاکر ایتھے آ کے وسوں کیتی۔ اوہ ایتھے اپنے ست قبیلیاں نال آیا جیس پاروں ایس علاقے دا ناں ستگھرا پے گیا۔
’’پہلے نام گاؤں کا ستگھرا اس سبب سے تھا کہ اوّل وقت آبادی قوم بلوچ کے سات گھر آباد ہوئے مگر یہ معلوم نہیں کہ کس کس قوم کے گھر تھے جب سردار قمر سنگھ نے قلعہ تعمیر کروایا تو نام قلعہ کاگو بند گڑھ بنام گرو وگوبند سنگھ کے معروف ہو گیا مگر باعث شہرت نام سابق کے ستگھرا ہی مشہور رہا اور تاحال اسی نام سے مشہور اور درج سرکاری کاغذات ہے۔‘‘
مثل حقیقت دیہہ۔روبکار محکمہ بندوبست تحصیل گوگیرہ ضلع منٹگمری 1870عیسوی
اِک کتاب وِچ لکھیا ہے: ’’ست گھراکے نام سے ایک قصبہ بھی مشہور ہے کہ میر چاکر اس گاؤں میں سات خاندانوں کے ساتھ آیا اور سات گھر تعمیر کروائے اس لیے اس کو ستگھرا کہتے ہیں۔‘‘
پنجاب کے آثارِ قدیمہ لکھاری ڈاکٹر محمد اقبال بھٹہ صفحہ 63علم و عرفان پبلشرز اردو بازار لاہور۔ مئی 2007۔
انگریزی دی اِک کتاب وچ لکھیا اے:
"It is a walled town in Okara District and situated and Miles north of Okara Town the name "Satghara meaning seven houses. It is traditionally associated with the exploits of Mir Chakar Rind, a powerfil baluch chief of the early Mughal period.
Historic Towns of Punjab (Ancient & Medieval Period) Page 266. by Abdul Rehman. Feroz sons (Pvt) ltd, 1977.
’’ایہہ اوکاڑا وچ چونواں پاسوں وَلیا ہویا اجیہا قصبہ اے جیہڑا اوکاڑا توں شمال ولے اٹھ کلو میٹر دی واٹ اُتے ہے۔ ست گھرا دا مطلب ہے ست گھراں والا۔ ایہہ روایتی طور تے میر چاکر خان رند وڈے مضبوط بلوچ سردار دی جاگیر دا حصہ سی جیہنوں مغلیہ دَور دے مُڈھلے ویلے نال جوڑیا جاندا اے‘‘۔
(اقتباس انگریزی کتاب،ہسٹارک ٹاؤنز آف پنجاب از عبدالرحمن صفحہ266 فیروز سنز پبلی کیشنز 1977)
حوالے تاں ہور وی بتھیرے نیں پر گل کرن دا ایہہ ہی مقصد ہے ایویں لوگ ایہہ سمجھدے نیں کہ جی ستگھرے نوں چاکر نے ہی وسایا۔ اوہنے ہی ایسے علاقے دا نینہہ پتھر رکھیا۔ اوہ ایتھے ست قبیلیاں / خانداناں نال آیا ست محل/گھر بنوائے جیس پاروں ایس علاقے دا ناں ستگھرا پے گیا۔ ایس علاقے دی تواریخ تے ناں بارے بھرویں گل اسیں پچھے تفصیل نال کر چکے ہاں پر فیر وی اسیں اک دو حوالے ہور دے کے ایہناں گلاں دا نتارا کردے آں۔
’’خانِ اعظم نے جدید اراضیات پر قبضہ کرنے کے بعد انہیں آباد کرنے اور ان میں اپنے اور اپنے لڑکوں اور عزیزوں کے لیے محلات اور قلعے تعمیر کرنے شروع کیے کیونکہ وہ حملہ آور نہیں تھا کہ لوٹ مار کے بعد چلا جاتا بلکہ وہ اپنی قوم کے لیے ایک زرخیز اراضی حاصل کرنے اور اسے اپنا اور اپنی اولاد کا وطن بنانے آیا تھا چنانچہ اس نے پرانے ستگھرا کے قریب جدید ستگھرا کی بنیاد رکھی۔
(کتاب۔تاریخ ملتان، جلد دوم از مولانا نور احمد خان فریدی، صفحہ نمبر 28ناشر۔ قصرالاداب رائٹرز کالونی ملتان شہر، 1973۔)
ستگھرے دی تواریخ تے چاکر توں پہلاں ایتھے وسیبے دا اِک ہور حوالہ ویکھو:
’’ستگھرا کا تاریخی پس منظر یہ ہے کہ یہ قصبہ کسی زمانے میں ہندو قوم کا مقدس مندر اور پوتر تیرتھ استھان تھا۔ یہ قصبہ اگرچہ ملتان کی طرح شہر تو نہ تھا تاہم اس کی شہرت بین الہند کسی بھی طرح کم نہ تھی۔ ہندی زبان میں ’’ست‘‘ کا معنی سچا اور’’گھر‘‘ کو گھر ہی کے معنی میں لیا گیا۔ ’’ستگھرا‘‘ یعنی سچا گھر۔ یہ ان دنوں لاہور اور ملتان کے بیچ ایک درمیانی پڑاؤ تھا تمام قافلے جو لاہور سے ملتان یا ملتان سے لاہور جاتے تھے ستگھرا سے ہو کر ہی گزرتے تھے چنانچہ خانِ اعظم میر چاکر خان نے پرانے ستگھرا کے قریب ہی اپنے لیے جدید ستگھرا کی بنیاد رکھی۔
کتاب۔حیات الامیر جلد اول، تالیف، سید افضال حسین گیلانی صفحہ نمبر76-77 ناشر، ادارہ صوت ہادی شیخو شریف ضلع اوکاڑا
ساڈی کھوج پکھ ست گھرے دی تواریخ تے ناں ’’ستگھرا‘‘ توں جے کوئی نتیجہ نکلدا اے تے اوہ ایہہ ہے کہ ایہہ قصبہ ستگھرا زمانہ قبل از مسیح اباد سی۔ جدوں الیگزینڈر ایتھے حملہ کیتا اوہدے سپاہی ایتھے آن وسے تے اوہناں نے ایہدا ناں اپنے مقامی قصبے الیگزینڈر تے ارسطو دے شہر مقدونیہ دا قدیم تواریخی شہر ’’ستگیرا‘‘ ہی ایتھے رائج کیتا یعنی اوہ ایس تھاں نوں اپنے پرانے علاقے دے ناں توں ہی جانن لگ پئے۔ تے ایہہ ستگیرا دے ناں توں مشہور ہویا فیر ویلے دے نال نال ایہہ لفظ ایہہ ناں ستگیرا توں ستگھرا ہو گیا۔ پر سوال ایہہ ہے کہ کیا یونانیاں دے ایتھے آون توں پہلاں وی کوئی وسوں سی؟ جے ہے سی تے اوہدا کیہ ناں سی؟ کیونکہ ایس روایت توں ایہہ سینت ملدی ہے کہ یونانیاں دے ایتھے آون توں پہلاں ایتھے کوئی آبادی ہے سی جیہدے اُتے یونانیاں ہلا کیتا جے آبادی نہیں سی تے فیر یونانیاں سانگلا ہل توں دیپالپور ودھدے ہوئے پاکپتن ول جاندیاں ہویاں ایس تھاں اُتے ٹھکانا کیتا۔ کجھ ایتھے وس گئے تے کجھ اگانہہ چلے گئے تے ایس طرحاں اوہناں آپ ایتھے وسوں کیتی تے آپ ایس تھاں نوں آباد کیتا۔ ہاں جے یونانیاں آپ ایس علاقے نوں آباد کیتا اوہ ایتھوں دی پہلی وسوں سی تے فیر سوال ایہہ پیدا ہوندا اے کہ فیر راوی کنارے آباد ایس ہڑپائی بستی دا کیہ ناں سی؟ کیہ ستگھرا کسے ہور ناں توں وسی ہوئی ہڑپائی بستی سی؟
ایس ساری کھوج پرکھ دا سٹا ایہہ نکلدا اے کہ اپنے ویلے ستگھرا واقعی کوئی وڈا شہر سی جیہڑا پہلاں جام بایزید تے فیر بعد وچ مغل بادشاہ ہمایوں نے اپنے رفیقِ خاص میر چاکر نوں عنایت کیتا۔ایس گل توں ایہہ وی پتہ لگدا ہے کہ چاکر نوں ایہہ علاقہ ملن توں پہلوں، چاکر دے ایتھے آون توں پہلوں ایس علاقے دا ناں ستگھرا سی۔ ایس طرحاں ایہہ اک وڈی روایت مُک جاندی ہے کہ میر چاکر نے اپنے ستاں قبیلیاں دے ناں توں ایہہ شہر وسایا۔
ہو سکدا اے کل نوں کوئی ہور کھوجکار کوئی نویں پکھ ساہمنے لے آوے تے آون والا ویلا ایس حقیقت نوں کسے ہور طرحاں ویکھے۔
ۃۃۃ
حواشی

28۔ ’’مثل حقیقت دیہہ‘‘ موضع ستگھرا، تحصیل گوگیرا، ضلع منٹگمری، 1871 ء
29۔"Historic Towns of Punjab" by Abdul Rehman, page 266.
Feroze Sons (Pvt) LTD Lahorw, 1997 ۔
29۔ہتھ لکھت ’’تاریخ ستگھرا‘‘ لکھاری، سعید احمد، سابق استاد، ایس وی ٹیچرہائی سکول ستگھرا۔1986
30۔گل بات، رائے امداد حسین چیئرمین ستگھرا پریس کلب، دسمبر2013
31۔گل بات، ناصر خان بلوچ، سابق ناظم، فروری 2014
32۔’’تاریخ ملتان‘‘ ، جلد دوم (لنگاہوں کے دؤر سے عصرِ حاضر تک)لکھاری، مولانا نور احمد فریدی، صفحہ 28، پبلشر، قصرالادب رائٹرز کالونی ملتان شہر،1973ء
33۔’’حیات الامیر‘‘ جلد اول، لکھاری، سید افضال حسین گیلانی، صفحہ77، پبلشر، ادارہ صوتِ ہادی شیخو شریف اوکاڑا،فروری2006
34۔’’چاکر اعظم‘‘لکھاری، صادق علی خاں،صفحہ192، پبلشر، سٹی بک پوائنٹ کراچی۔2013
35۔’’حیات الامیر‘‘ جلد دوم، لکھاری،سید افضال حسین گیلانی، صفحہ78-
36۔’’پنجاب کے آثارِ قدیمہ‘‘لکھاری، ڈاکٹر محمد اقبال بُھٹا، صفحہ 63، علم و عرفان پبلشر، لاہور، مئی2007
37۔مضمون، ’’تاریخ ستگھرا‘‘ لکھاری، محمد ارشد شیوا، ہفت روزہ، دشتِ امن، اوکاڑا صفحہ03۔8 جنوری 2012ء
38۔"Satghara Okara" (From wikipedia, the free encyclopedia)
http.//en.wikipedia.org/wiki/satghara...17/8/13, 09:30 Pm
"Satghara, The Heritage Village" bi Shirazi on July 14, 2007 -39
http://www.chowsangi.pk/satghara-the-heritage-village.html...17/6/14 09:24 PM
http://logicisvariable.blogspot.com/2012/12/mir-chakar-rinds-jouney-from sibbi-to.html...17/6/14; 09:30 Pm
40۔ ’’مثل حقیقت دیہہ‘‘ موضع ستگھرا، تحصیل گوگیرا، ضلع منٹگمری، 1871ء
41۔’’بلوچ قوم قدیم عہد سے عصر حاضر تک‘‘ لکھاری، ڈاکٹر شاہ محمد مری،صفحہ107ناشر، تخلیقات، لاہور۔2007ء
42۔’’حیات الامیر‘‘ جلد دوم، لکھاری، سید افضال حسین گیلانی، صفحہ78 ،پبلشر، ادارا صوتِ ہادی شیخو شریف ضلع اوکاڑا۔اگست2008ء
43۔گل بات، سید علی ثانی گیلانی (سجادہ نشین آستانہ عالیہ، شیخوشریف، اوکاڑا)
44۔’’تاریخ ملتان‘‘جلد دوم (لنگاہوں کے دؤر سے عصر حاضر تک)،لکھاری، نور احمد فریدی، صفحہ25، ناشر قصرالادب، رائٹرز کالونی، ملتان شہر۔1973ء
45۔مضمون، ’’فخر بلوچاں، میر چاکر خان کا خستہ حال مقبرہ‘‘جمیل احمد رند، ناشر چاکر اعظم فاؤنڈیشن۔
47۔گل بات، یاسین سونو (دکاندار، ستگھرا مین بازار قلعہ ستگھرا)
48۔’’چاکر اعظم‘‘ لکھاری سردار محمد خان گشکوری، مترجم عبدالغفار ندیم، ناشر، بلوچ اکیڈمی مکران ہاؤس کوئٹہ، 1988ء
49۔’’بلوچ قوم قدیم عہد سے عصر حاضر تک‘‘ لکھاری، ڈاکٹر شاہ محمد مری،صفحہ108ناشر، تخلیقات، لاہور۔2007ء
49.1۔’’تاریخ بلوچستان‘‘ لکھاری، رائے بہادر ہتو رام (1907ء) تلخیص و تعارف، سلیم اختر، صفحہ36، سنگ میل پبلی کیشنز لاہور۔2001ء
50۔’’تاریخ ملتان‘‘جلد دوم (لنگاہوں کے دؤر سے عصر حاضر تک)،لکھاری، نور احمد فریدی، صفحہ28، ناشر قصرالادب، رائٹرز کالونی، ملتان شہر۔1973ء
51۔’’چاکر اعظم‘‘ لکھاری سردار محمد خان گشکوری، مترجم عبدالغفار ندیم، ناشر، بلوچ اکیڈمی مکران ہاؤس کوئٹہ، 1988ء
52۔’’حیات الامیر‘‘جلد اوّل، لکھاری، سید افضال حسین گیلانی، صفحہ77،ناشر ادارہ صوت ہادی شیخو شریف،ضلع اوکاڑا۔فروری 2006ء
53۔’’حیات الامیر‘‘جلد دوم، لکھاری، سید افضال حسین گیلانی، صفحہ77،ناشر ادارہ صوت ہادی شیخو شریف،ضلع اوکاڑا۔فروری 2006ء
53.1۔’’تاریخ بلوچستان‘‘ لکھاری، رائے بہادر ہتو رام (1907ء) تلخیص و تعارف، سلیم اختر، صفحہ36، سنگ میل پبلی کیشنز لاہور۔2001ء
54۔گل بات، بشیر احمد مندوانی (شہری سبی بلوچستان)، جنوری 2014ء
55۔گل بات، میر فیاض خان رند (ظاہر پیر ضلع خان پور)، جنوری2014ء
56۔گل بات، عباس احمد (ڈپٹی ہیڈ ماسٹر ستگھرا گورنمنٹ ہائی سکول)،فروری 2014
57۔
"Satghara: The Haritage Village" by Shirazi,on July 2007
http://www.chowrangi.pk/satghara-the-heritage-village.html...17/6/13; 9:24 Pm
http://www.logicibvoriable.blogspot.com/2012/12/mir chakar-rind-jueurny- from sibi-to.html..17/6/13; 9.30 Pm
58۔
"Satghara: The Heritage Village by Shirazi on july 14, 2007
http://www.chawrangi.pk/satghara-the-heritage-village.html..17/6/13; 9:24 Pm
http://logiciswariable.blogspot.com/2012/12/mir-chakar-
rinds-jounrey-from-sibbi-to-html..17/6/13
59۔’’پنجاب کے آثارِ قدیمہ‘‘لکھاری، ڈاکٹر محمد اقبال بُھٹا، صفحہ 63، علم و عرفان پبلشر، لاہور، مئی2007ء
61۔’’مقامات داؤدی‘‘ مصنف،عبدالباقی بن جان محمد، ترجمہ و تحشیہ،ڈاکٹر خواجہ حمید یزدانی، صفحہ06، پبلشرسید محمد حسن، رینالہ خورد ضلع اوکاڑہ، مطبع جدید پریس لاہور۔جولائی2003ء
62۔’’بلوچ قوم قدیم عہد سے عصر حاضر تک‘‘ لکھاری، ڈاکٹر شاہ محمد مری،صفحہ103ناشر، تخلیقات، لاہور۔2007ء
63۔’’چاکر اعظم‘‘ لکھاری، صادق علی خان، صفحہ191،پبلشر سٹی بک پوائنٹ، کراچی 2013ء
64۔’’چاکر اعظم‘‘ لکھاری سردار محمد خان گشکوری، مترجم عبدالغفار ندیم،صفحہ179، ناشر، بلوچ اکیڈمی مکران ہاؤس کوئٹہ، 1988ء
65۔
۔۔Hisoric Towns of Punjab" by Abdul Rehman, Page 266
Feroze sons (Pvt) Ltd Lahore, 1997.
66۔’’پنجاب کے آثارِ قدیمہ‘‘لکھاری، ڈاکٹر محمد اقبال بُھٹا، صفحہ 63، علم و عرفان پبلشر، لاہور، مئی2007ء
67۔
۔"Satghara: The Heritage Village by Shirazi on july 14, 2007
68۔
http://www.chawrangi.pk/satghara-the-heritage-village.html..17/6/13; 9:30 Pm
http://logiciswariable.blogspot.com/2012/12/mir-chakar-
rinds-jounrey-from-sibbi-to-html..17/6/13.9:40Pm
69۔
Mir Chakar Khan Rind (chakar-i-Azam)
Published on Monday, Febuary, 07,2014
http://ww.google.com.pk/images?q=sibbi+fort&start=2588um=10hl
=enfisa=nobiw=1360obi=587html=isch&prind=imvns&tbnid=b7snzy
zpogo-M:&imagesfurl=http://alsuffa.blogspot.com/2011/02/mir-chakar-khan
-rind-chakar-i-azam.html&docid=jzm80t...21/06/13, 03:11 Pm
70۔
Baloch Civil wars (from wikipedia, the free encyclopedia) 21/6/13, 03:15 Pm
71۔’’چاکر اعظم‘‘ لکھاری سردار محمد خان گشکوری، مترجم عبدالغفار ندیم،صفحہ116، ناشر، بلوچ اکیڈمی مکران ہاؤس کوئٹہ، 1988ء
72۔’’چاکر اعظم‘‘ لکھاری سردار محمد خان گشکوری، مترجم عبدالغفار ندیم،صفحہ179، ناشر، بلوچ اکیڈمی مکران ہاؤس کوئٹہ، 1988ء
73۔۔’’بلوچ قوم قدیم عہد سے عصر حاضر تک‘‘ لکھاری، ڈاکٹر شاہ محمد مری،صفحہ108ناشر، تخلیقات، لاہور۔2007ء
74۔قانون گو، کالکارجن، ’’شیر شاہ سوری اور اس کا عہد‘‘ صفحہ464،ناشر، تخلیقات،لاہور1996ء
75۔’’حیات الامیر‘‘جلد اوّل، لکھاری، سید افضال حسین گیلانی، صفحہ76،ناشر ادارہ صوت ہادی شیخو شریف،ضلع اوکاڑا۔فروری 2006ء
76۔’’حیات الامیر‘‘جلد دوم، لکھاری، سید افضال حسین گیلانی، صفحہ68-69،ناشر ادارہ صوت ہادی شیخو شریف،ضلع اوکاڑا۔فروری 2006ء
77۔’’مآثر رحیمی‘‘جلد دوم، صفحہ278,279۔
78۔’’تاریخ ملتان‘‘جلد دوم (لنگاہوں کے دؤر سے عصر حاضر تک)،لکھاری، نور احمد فرید، صفحہ26، ناشر قصرالاب، رائٹرز کالونی، ملتان شہر۔1973ء
79۔۔’’چاکر اعظم‘‘لکھاری، صادق علی خاں،صفحہ234-240، پبلشر، سٹی بک پوائنٹ کراچی۔2013
80۔’’چاکر اعظم‘‘ لکھاری سردار محمد خان گشکوری، مترجم عبدالغفار ندیم،صفحہ179، ناشر، بلوچ اکیڈمی مکران ہاؤس کوئٹہ، 1988ء
82۔’’بلوچ قوم قدیم عہد سے عصر حاضر تک‘‘ لکھاری، ڈاکٹر شاہ محمد مری، صفحہ 103-108ناشر، تخلیقات، لاہور۔2007ء


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels