Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> تاریخ دے پنے >> وارث شاہ دی ہیر کہانی دے جھول

وارث شاہ دی ہیر کہانی دے جھول

اکرم شیخ
February 2nd, 2015
5 / 5 (1 Votes)

پنجاب دی تورایخ تے تہذیب دی اک لمی کہانی اے جیہدے وچ اوہدا ادبی تے ثقافتی ورثہ اک وکھری شناخت تے پچھان رکھدا اے جنہوں پوری دنیا دیاں پرانیاں تہذیباں دے ساہویں اُچے سر تے پورے قد نال کھڑا کیتا جاسکدا اے۔ایس پنجابی ورثے دیاں جے کئی شکلاں تے پرتاں نیں جیہڑیاں ویلے تے حالات دے ٹورے نال دریاواں دیاں لہراں وانگوں اگے ودھدیاں رہیاں نیں تے اوہناں کئی طرحاں دیاں فکری تحریکاں نوں وی جنم دِتا ہے۔
ایہو جیہاں تحریکاں وچ انمٹ حوالہ صوفی لہر دا وی ہے جیہنے انسانی وسیب وچ آباد بے شمار قوماں نسلاں تے رنگاں دے باوجود اک دوجے نوں پیار محبت تے سانجھ دی لڑی وچ پرویا تے اپس وچ محبت بھائی چارے تے برداشت دے ماحول نوں جنم دِتا تے فیر ایہہ گل وی پکی اے کہ ہندوستان دی ونڈ ویلے ہون والی وڈھ ٹُک توں پہلے کوئی ایسا جھگڑا وی معاشرتی پدھر اُتے نہیں ہویا سی۔ بادشاہواں تے تخت دیاں لڑائیاں وچ ہون والی قتل و غارت تے بربادی وکھری ہے، ہندوستان دی ونڈ ویلے ہون والی وڈھ ٹُک دے وی بہت سارے کارن سن جیہڑے سیاسی وی سن تے سامراجی سازش دا حصہ وی سن، اوہناں تے بحث ایس ویلے دی لوڑ نہیں پر ایہہ تواریخ دا بھرواں سچ اے کہ باہروں آون والے بزرگاں تے رب دے مقامی بندیاں نے مذہباں دے اپسی جھگڑیاں یاں فیر نظریے تے سوچ دی ونڈ ساہویں رب تے ایمان نوں ہی سماجی سانجھ دی بنیاد بنایا تے ایہو جیہی سکھنا تے سنہیے نوں وادھا دِتا جیہڑا انساناں دی بہتری تے انسانیت دی رکھیا دا کارن ہووے۔
ایس سلسلے وچ بابا فرید،گرونانک، شاہ حسین، سلطان باہو، بُلھّے شاہ، وارث شاہ تے میاں محمد بخش دے ناں ایسے نیں جیہناں نوں مثال بنا کے پیش کیتا جا سکدا ہے پر ایہناں وچ وارث شاہ دے ناں دی پچھان تے شناخت وکھری ہے، اوہ اک عالم وی سی تے سماجی دانشور وی۔ جیہنے ہیر رانجھے دا قصہ لکھیا تے اوہنوں نویں سرے توں حیاتی دے دِتی۔
یاراں اساں تے آن فرمائش کیتی قصہ ہیر دا خود سنائیے جی
پر ایہدے نال ای وارث شاہ اپنے فن راہیں آپ وی ہمیش لئی امر ہوگیااج پنجاب دا ادبی ورثہ وارث شاہ توں بِناں نامکمل تے اوہدے ہیر دے قصے بِناں ادھورا اے۔ وارث شاہ اپنے ایس قصے راہیں پنجاب تے پنجابی زبان دی اوہ مضبوط تے بھرویں آواز بن کے سامنے آوندا ہے جیہڑی اَج پوری دنیا وچ سُنی جاندی ہے، وارث شاہ دی ایس ہیر کہانی دا دُنیا دیاں کئی زباناں وچ ترجمہ ہو چکیا اے۔
وارث شاہ نے ہیر توں اڈ قصیدبُردہ شریف دا پنجابی منظوم ترجمہ وی کیتا۔ سسی پنوں دا قصہ وی لکھیا ، سی حرفیاں تے دوہڑے وی لکھے پر سب توں بہتی شہرت اوہنوں ہیر توں ای حاصل ہوئی۔ پر اک ہورسچی گل تاں ایہہ وی ہے کہ اوہنے کوئی وڈا تے نواں تخلیقی کم نہیں کیتا۔ کیوں جے اوہدے ساویں اوس ویلے تک مقبل دمودر تے احمد یار دے قصے موجود سن جیہڑے ایسے ای بحر وچ لکھے گئے ہن وارث شاہ نے اوہناں نوں ای کچھ بہتر شکل وچ پیش کیتا اے۔ کجھ لوگ تاں ایہہ وی کہندے نیں کہ بہت سارے ایسے مصرعے وی ہے نیں جیہڑے مُقبل تے احمد یار دیاں قصیاں وچ وی ایسے طرحاں ای ملدے نیں وارث شاہ کول ایہہ صلاحیت موجود سی کہ اوہ میاں محمد بخش وانگوں نویں بحر بنا کے ایہہ قصہ بیان کر سکدا سی۔ پر اوہنے انج نہیں کیتا ۔ ایسے طرحاں کجھ لوک ایہہ وی کہندے نیں کہ سی حرفی، دوہڑے تے باراں ماہ ولی پنجابی ادب وچ اک روایت موجود سی جس توں بُلھے شاہ نے وی فیدا چکیا ہے تے جے وارث شاہ نے وی ایرانی روائت توں فیدا چک لیا اے تے ایہہ کوئی بھیڑی گل نہیں ۔ پر ایہنوں کوئی تسلی بخش جواب نہیں منیا جاسکدا۔
جتھوں تیک احمد یار تے مقبل دے مصرعیاں وی موجودگی دا تعلق اے تے ایہدے اُتے وی کئی طرحاں دے وچار سامنے آؤندے نیں۔ اک خیال تاں ایہہ وی ہے کہ اوس ویلے کیوں جے چھاپے چھپائی دا کوئی بندوبست نہیں ہوندا سی صرف ہتھ لکھتا ں تے ای گزارا کیتا جاندا سی جیہڑیاں ہیر وارث شاہ وچ وی چلدیاں سن یاں فیر اوہناں نوں سجناں بیلیاں تے جان پچھان والیاں راہیں ٹور دِتا جاندا سی ایس لئی اوہناں نوں پکیاں مننا اوکھا ہو جاندا سی پر ایہہ گل تاں پکی ہے کہ جدوں اُنویں صدی دے ادھ وچکار ایہہ لکھتاں چھپنیاں شروع ہوں چکیاں سن ایس لئی ایہہ وی آکھیا جاندا ہے کہ ایہہ قصے ’سودھن والیاں نے اپنا کم پوری ایمانداری نال نہ کیتا ہووے۔ تے اک دوجے دے شعراں دی رلت ہوئی ہووے پر ہن جو کجھ ساڈے سامنے ایہناں شاعراں دا ورثہ ہے اوہدے توں ایس رلت دی پوری جانکاری ملدی ہے۔ تے ایہہ کم وارث شاہ دی ہیر وچ وی موجود ہے۔ پر فیر وی وارث شاہ ایہناں توں وڈا شاعر وکھالی دیندا اے۔ کیوں جے وارث شاہ نے صرف شاعری نہیں کیتی ۔ سماجی، تاریخی، تہذیبی تے ثقافتی قدراں تے رسم و رواج نوں وی سامنے لیاندا اے اوہنے موجود سماج دے وکھو وکھ سیکھاں نوں ای سامنے نہیں لیاندا سگوں اوہناں دی پچھوکڑ وچ لُکے ہوئے جھوٹھ فریب نوں وی ننگیاں کر دِتا اے اوہنے تواریخ دی پنجا ب نال وا پرتا دا ذکر وی کیتا اے تے سماج اُتے اوہدے اثرات وی بیان کیتے نیں اوہ نادر شاہ تے احمد شاہ دی پنجاب اُتے دھاڑوی گل دا ذکر کردا اے تے سیکھاں دے جھگڑے نوں وی سامنے لیاؤندا اے سگوں ایہناں جھگڑیاں تے حملیاں نوں کئی تھاں تے علامت دے طور تے وی استعمال کردا ہے اوہ اک بند وچ چھپے ایس قصے دے مکمل ہون بارے دسدا اے اوتھے ایہہ وی کہندا اے۔
سّن یاراں سے اسیّاں نبی ہجرت لمے دیس وچ تیارہُوئی
اٹھاراں سے تے تریہیاں سمتاں دی راجے بکرما جیت دی سار ہوئی
جدوں دیس تے جٹ سردار ہوئے گھرو گھری جاں نویں سرکار ہوئی
اشراف خراب کمین تازہ زمیندار نوں وڈی بہار ہوئی
چور چودھری یارنیں پاکدا من بُھوت منڈلی اک تھوں چار ہوئی
وارث جیہناں نیں آکھیا پاک کلمہ بیڑی تنہاں دی عاقبت پار ہوئی
وارث شاہ سماجی تے ثقافتی تواریخ دا ہی جانو نہیں اڈ اوس ویلے دیاں چارو قدراں تے متھا لوجی دا وی واقف اے اوہنے ہندومذہب دے مختلف رویاں دی نشاندہی وی کیتی اے تے ایہہ کوئی وکھری گال وی نہیں کیوں جے اوس ویلے اک سانجھا سماج سی تے اوہدے وچ ہندو مذہب اُتلے ہتھ وی سی پر فیر وی وارث دا جلال وی بادشاہی نوں غرق کرن لئی رانجھے دیاں بد دعاواں وچ ہندو مذہب وی ایس متھا لوجی دا بھرواں استعمال کرکے اوہناں توں جانکاری بارے دسدا اے۔
جویں اند تے قہر دی نظر کرکے مہگھا سروں پُری لٹوایا ای
سرگا پُری امر پُری اِند پُریاں دیو پُری مکھو آسن لایا ای
قہر کریں جیوں بھدرکا کوہ ماری چُنڈ مُنڈ مہگھا اُتے دھایا ای
رِکت بیج مہگھا سروں لا سبھے پر چنڈ کر پلک وچ آیا ای
اوہا کروپ کر جیہڑا پیا جوگی بشوا متروں کھیل کروایا ای
اوہا کرودھ کر جیہڑا پاء راون رام چند تھوں لنک لُٹوایا ای
اوہا کروپ کر جیہڑا پانڈوواں تھوں چکھا بُوہ دے وچ کروایا ای
درونا چار جوں لاء کے بھیم بھیکم جیہڑا کیرواں دے گل پایا ای
قہر پا جو گھت ہر ناکشے تے نال نکھاں دے ڈِھڈ پڑوایا ای
گھت کروپ جو پاء کے کنس راجے بودی کاہن تھوں چا پٹایا ای
گھت کروپ چوپائے کُلکیھترے نوں کئی کھوہنی سین گلوایا ای
گھت کروپ جو دروپدی نال ہوئے پت نال پر اَنت بچایا ای
گھت کروپ جو رام دی بیٹھ گھت موں سروپ نکھا بن نک کروایا ای
جُدھ وچ جو رام نل نیل لچھمن کُنبھ کرن دے باب بنایا ای
گھت کروپ جو رام نے کرودھ کرکے بلی سندھ دی کھیڈ مکایا ای
گھت کروپ جو بالی تے رام کیتا اتے تارکا پکڑ چروایا ای
گھت کرودھ سباہو مریچ ماریو مہادیو دا کُنڈھ بھنایا ای
اوہ کروپ کر جیہڑا ایتنیاں تے جُگا جُگ ہی دَھم کرایا ای
اُنج تے ساری ہیر اک مکالمے دی شکل وچ ہے جس دے وچ کردار اک دوجے نال گلاں کردے تے ایس قصے نوں اگے ٹور دیندے نیں پر ایس مکالمے وچ کجھ تھاواں ایسیاں نیں جیہناں وچ وارث شاہ ہوری اپنے سماجی علم تے انسانی نفسیات دے جانکار دی حیثیت وچ ٹیسی تے کھلوتا نظریں آؤندا ہے۔
پہلا مکالمہ مُلاں تے رانجھے دا ہے
دُوجا ہیر تے مُلاں دا مکالمہ ہے جس وچ معاشرتی جبر تے ندی قدراں دی سانجھ بارے پتہ لگدا اے تے اوہ جاگیرداری سماج وچ مُلاں دے کردار نوں وی سامنے لیاؤندا اے۔
وارث شاہ ہوراں دے ایس کردار دا لب و لہجہ مان ، کھمنڈ تے تکبر اَج دے مُلاں توں ذرا وی وکھرا نہیں اوہ اپنی سوچ دے غلبے لئی مذہب نوں ہتھیار دے طور تے ورتدا اے تے فیر مذہبی قدراں ریت رواج تے قصہ دیاں خاص تشریحاں تے ویروے نوں اپنے فتویاں دا نینہ پتھر بنا کے لوکائی نوں اپنے قبلے منن تے مجبور وی کردا ہے۔ جس توں ایہہ پتہ وی لگدا اے کہ ملاں دا فکری ولگن شروع توں ای ایسے طرحاں دا ہے جس وچ اڈ شروع توں ای جابر تے اذیت پسند ہے تے اوہدے لئی اوہ سارے سہارے مذہب توں ای حاصل کردا اے۔
مُلاں کہندا اے
دُرے شرع دے ماراُدھیڑ ویساں، کراں عمر خطاب دا نیاؤں پیرے
گھت لکھاں دے وچ میں ساڑسُٹاں، تینوں ویکھ سی پنڈ گرانوں پیرے
کھیڑا کریں قبول تاں خیرتیری، چھڈ چاک رانجھے دا ناؤں پیرے
اکھیں میٹ کے وقت لنگھا موئیے ، ایہہ جہان ہے بدلاں چھاؤں پیرے
وارث شاہ ہن آسرا رب دا ہے، جدوں وٹرے باپ تے ماؤں پیرے
ہیر کہندی اے:
جیہدے عشق دی اگ دے تاؤ تتے، تنہاں دوزخاں نال کیہ واسطا ای
جیہناں اک دے ناؤں تے صدق بدھا، اوہناں فکر اندیشڑا کاسدا ای
آخر صدق یقین تے کم پوسی،موت چرغ ایہہ پُتلا ماسدا ای
دوزخ حوریاں ملن ایہہ صدق جھوٹھے،جیہناں بان تکن آس پاسدا ای
پنجاب مکالمہ رانجھے دا مکالمہ ہے جس وچ وارث شاہ دی بصیرت تے دانائی حیاتی دے کئی رنگاں وچ آوندی تے اپنے نقش حمید چلی جاندی اے ۔تے چوتھا رنگ پور دیاں زنانیاں دا ہیر نال مکالمہ اے جدوں اوہ رانجھے نوں کالے باغ وچ مل کے آؤندی ہے تے ایہہ زنانیاں ہیر دے رنگ ڈھنگ ویکھ کے اوہنوں رانجھے نال ملاپ دا الزام لاؤندیاں نیں اصل وچ ایہہ اوہ الزام نیں جیہڑے جنسی عمل دے طریقیاں تے زاویاں وی نشاندہی کردے ہوئے بعداز ملاپ دی کیفیات نوں بیان کردے نیں۔ وارث شاہ اپنیاں کیفیات وچ اک واری فیر ٹیسی اُتے بیٹھا نظریں آوندا اے جس وچ اوہنے مشاہدے تے تجربے دی اخیر کر چھڈی اے تے فیر ایہہ جذبات نگاری تے جزئیات نگاری دی وی انتہا ہے جس وچ وارث شاہ نے اک اک انگ ڈھنگ تے روپ نوں خوبصورتی نال بیان کیتا اے۔ وارث شاہ نے ایس موقعے تے جیہڑیاں تصویراں بنائیاں نے اوہ پوری فوٹو گرافی دی وی انتہا ہے فیر ایہہ وارث شاہ دے فن دی فنکاری وی ہے۔
ہیر تے لکھن والے ایہہ الزام جس دی بنیاد زنانیاں نفسیات وچ جنسی عمل اُتے رکھن لئی اے کیوں جے وارث اُتے وڈے توں وڈائے چھوٹے توں چھوٹا الزام جدوں وی لگدا اے اوہ ایسے طرحاں داای ہندا اے بہر حال ہیر ایس الزام دا جیہڑا جواب دیندی ہے اوہنوں وی کسے طرحاں پروکھے نہیں کیتا جا سکدا اوہدے جواب تے جواز وی انسانی نفسیات دے نال معاشرتی ماحول تے ثقافتی پچھوکڑ وچوں ای جنم لیندے ہن جیہڑا اک سماجی سیانا تے سوجھوان ہی دے سکدا سی۔
پر سچی گل تاں ایہہ وی ہے کہ کالے باغ دا ایہہ منظرنامہ اے۔ جس وچ سماج تے اوہدیاں قدراں انسانی رویے تے اوہناں دے حیاتی تے اثرات بصیرت تے حکمت اُتے دانش تے دانائی اُتلی پدھر تے چلے جاندے نیں۔
ایتھے اک ہور گل نہ کرن دی بددیانتی ہووے گی کہ وارث شاہ ہوراں ہیر دی جیہڑی تصویر بنائی اے تے جس طرحاں اوہنوں حُسن تے خوبصورتی دا شاہکار بنایا اے ایس طرحاں جے ہیر کِسے ہور سیارے دی مخلوق بن گئی اے تے وارث شاہ ہوری آپ وی اوسے سیارے دے وسنیک نظریں آؤندے نیں جیہناں اوتھوں دی عورت نوں تے اوتھوں دے ماحول نوں ڈونگھی اکھ نال ویکھیا اے جس وچوں ہیر دے وجود نے جنم لیا ہے ایہہ اثرات شاہ دے نظریہ حسن دی انتہا ہے جس دی سلاہنانہ کرنا بخیلی ہووے گی۔
کہی ہیر دی کرے تعریف شاعر متھے چمکدا حُسن مہتاب دا جی
خونی چونڈیاں رات جئیوں چن دوالے سُرخ رنگ جئیوں رنگ شہاب دا جی
نین نرگسی مِرگ محولڑے دے گلھاں ٹہکیاں پُھل گلاب دا جی
بھواں مانگ کمان لہور دسن کوئی حُسن نہ انت حساب دا جی
سُرمہ نیناں دی دھار وچ پھب رہیا چڑھیا ہند تے کٹک پنجاب دا جی
کھلی ترنجناں وچ لٹکدی اے ہاتھی مست جئیوں پھرے نواب دا جی
چہرے سلونے تے خال خط سوہنے بن دے خوش خط جئیوں حرف کتاب دا جی
جیہڑے ویکھنے دے ریجھ دان آہے وڈا واعدا تنہاں دے باب دا جی
چلو لیلۃ القدر دی کرو زیارت وارث شاہ ایہہ کم ثواب دا جی
ایہہ وارث شاہ دے فن دا کمال نہیں تے ہورکیہ اے ہر مصرعہ اک وگدا ہویا دریا تے ہر اکھر اوہدے وچ لہراں وانگوں ٹردا پھردا تے جیوندا جاگدا نظریں آؤندا اے تے فیروارث شاہ دے فن دا کمال ہور کیہ ہوسکدا اے اوہنے اپنی فنکارانہ صلاحیتاں نال ’’ہیر‘‘ نوں ہی رانجھے کولوں کھوہ لیا اے۔ تے ہن لوکی ہیر رانجھے دی گل نہیں کردے وارث شاہ دی ہیر دی گل کردے نیں آخر کیوں نہ ہووے اوہنے وی تے ہیر رانجھے دے عشق دی اک معمولی جیہی کہانی اپنے فنکارانہ اسلوب ، علم تے حکمت، بصیرت سوجھ تے سیانف تے فیر زبان تے بیان دی چاشنی نال بھوئیں توں چُک کے اسمان تے بٹھا دِتا اے۔ تے اوہنوں پنجابی ادب دا ایسا شاہکار بنا دِتا اے جس توں بناں ادب دی تاریخ مکمل نہیں ہُندی تے ہن ایہہ اوہ شاہکار اے جیہنوں بڑے مان نال دُنیا دے کسے وی وڈے ادب ساہویں رکھیا جاسکدا اے۔
بظاہر تے وارث شاہ وی اک انسان سی تے اوہدے کولوں وی کجھ بُھل چک ہوئی اے تے ہو سکدی سی جس اُتے گل وی کیتی جاسکدی اے ۔ جیہڑا ہر کسے دا حق وی ہندا اے۔ کیوں جے ہر لکھت چھپن مگروں لوکائی دی ملکیت بن جاندی ہے تے ایتھے جے اسی کوئی گل کر رہے آں تے ایہدا مقصد وارث شاہ دے فن دی نکھدی یاں نندیا نہیں صرف کجھ ایسیاں غلطیاں تے انگل رکھنا ہے جہڑیاں بُھل بھلیکھے ہی ہوئیاں لگدیاں نیں اوہناں وچ ارادے دا کوئی دخل نہیں ہو سکدا۔
فیر انج وی ہوسکدا اے کہ کجھ کم سودھن ہاہر کرکے رہون کیوں جے سچی گل تاں ایہہ وی ہے کہ وارث شاہ دی ایہہ تخلیق جسراں پسند کیتی گئی تے لوکاں نے ایہنوں کاروبار دا ذریعہ بنایا تے فیر ایزالاں دی گنتی وچ اپنے شعراں دی رلت وی کیتی اوہدے وچ وارث شاہ دا اپنا مونہ مہاندارا وی پوری طرحاں سامنے نہیں آؤندا سگوں اوہدا کردار تے ذات وی پراسرار جیہی بن جاندی ہے جس توں بہت سارے سوال سامنے آؤنا وی اک فطری جیہا لگدا اے۔ بہر حال۔
وارث شاہ نے اپنی پوری کتاب وچ اوس ویلے دے جاگیردارنہ سماج تے اوہدی ریت رواج نوں پوری طرحاں بیانیاں اے تے اوہنوں ننگیاں وی کیتا تے اوس سماج دیاں قابض قدراں دی نندیا وی کیتی اے ہیر دا کردار اصل وچ اوس سماج دا بانی بن کے سامنے آؤندا اے تے ایہہ وارث شاہ داآئیڈیل وی نظریں آؤندا ہے ۔ظاہر ہے کہ اوس جاگیرداری سماج وچ عورت دی حیثیت اک کٹھ پتلی دی اے جیہڑی مرد دے اشاریاں اُتے نچدے ۔ یاں فیر جسراں اَج وی آکھیا ویکھیا جاندا اے کہ عورت ماپیاں دے گھر اوہناں دیاں خواہشاں دی تابع اے تے شوہر دے گھر جاکے اوہدے حکماں دی غلام بن جاندی اے اوہ اک غلامی چوں نکل کے دوسری غلامی وچ دھک دتی جاندی اے۔ پر ہیر ایس غلامی نوں تسلیم کرن توں انکار کر دیندی اے تے اپنی مرضی نال زندگی گزارنا چاہندی اے۔ یاں اپنی حیاتی دا فیصلہ آپ کرنا چاہندی اے جیہڑا اوس سماج دے راکھیاں نوں قبول نہیں۔ وارث شاہ اوہدی ایس خواہش تے کوشش نوں ای آئیڈیل بناؤندے نیں۔ جس دے کجھ ہور پکھ وی نیں جیہڑے وارث شاہ دی اپنی حیاتی نال جُڑے ہوئے نظریں آؤندے نیں جس وچ اک۔
’’بھاگ بھری وی اے۔ جیہڑی شاہ جی دا عشق سی۔ پر اوہدا تعلق اک نیویں ذات نال سی تے شاہ ہوری برہمن سماج دی اُونچ نیچ تے ذات پات دے تصور توں جان نہیں چھڑا سکے اوہ چاہندے ہوئے وی اوہنوں گل نال نہیں لا سکے۔ بھیڑی قسمت تاں ایہہ وی کہ وارث شاہ ہوراں اپنی کہانی وچ اوہدا چھ واری ذکر کیتا اے پر ہر واری اوہدا ذکر انج کیتا اے جویں اوہ اوہنوں جان دے ای نہیں ایہنوں اوہناں دا فنی کمال وی آکھیا جاسکدا اے کہ بھاگ بھری مصرعے دا حصہ بن کے آؤندی اے تے ٹر جاندی اے۔
پر سچی گل تاں ایہہ وی ہے کہ؟
وارث شاہ ہوری سید خاندان نال تعلق رکھدے سن جیہڑا ایس سماج وچ برہمن ورگا اے جیہڑا آپ تے اُتلے ہتھ بیٹھا اے پر دوجیاں نیچ وی سمجھدا اے۔ سیداں وچ خاندان توں باہر ویاہ نہ کرن دی پابندی اج وی موجود اے۔ وارث شاہ ایس پابندی نوں توڑ نہیں سکدے تے اوہناں ’’ہیر‘‘ نوں باغی دا روپ دے دِتا تے اوہدے موہوں اوہ ساریاں گلاں کروا دتیاں جیہڑیاں اوہ آپ نہیں کر سکے سن۔ تے فیر اوہ اک مسیت دے پیش امام وی سن جس اُتے سماجی پابندیاں دے نال کجھ اخلاقی قدراں وی لاگو ہو جاندیاں نیں تے ایس طرحاں دنیا جیہڑے کم آزادی نال کرسکدی اے اوہ مسیت دا مولوی نہیں کر سکدا ایہہ وکھری گل ہے کہ ایس دے سِٹے وچ اوہ وارث شاہ دے ہی آکھن موجب ’’حجرے‘‘ نوں استعمال کرن تے مجبور ہو جاندا اے۔
وارث شاہ وچ حُجریاں فعل کردے مُلاں جو ترے لاؤندے والیاں نوں حیرانی نال گل تاں ایہہ وی ہے کہ صوفی اپنے عمل سماجی ورت تے مزاج وچ سیکولر ہندا اے اوہ ذات پات تے اونچ نیچ نوں نہیں مندا سگوں ایہو جیہاں ساریاں قدراں دی مخالفت کردا اے جو انساناں وچ نفرت تے تعصب نوں ہوا دے سکدیاں نہیں یاں فر معاشرتی ونڈ دا کارن بندیاں نے صوفی صرف تے صرف انسان نوں انسان دی حیثیت نال ویکھدا اے تے اوہدی اچیائی تے وڈیائی دا ہی چاہیوان ہندا اے پر حیرانی والی گل تاں ایہہ ہے کہ وارث شاہ سید ہون دے مان وچ پھسیا ہویا اے سگوں دوجیاں قوماں نال وی اوہدا ورتا کوئی ایڈا چنگا نظریں نہیں آؤندا۔ اوہ اصل وچ جاگیرداری سماج وچ اک سفید پوش اے تے اوہدے آل دوالے اوہ ساریاں اوکڑاں تے میصبتاں نیں جیہڑیاں اک سفید پوش نوں ہو سکدیاں نیں۔
اوہ اک سفید پوش دی حیثیت وچ اپنے آپ نوں تے ہر تھاؤں کنج کے رکھدا اے تے اپنی ذات دا بھید نہیں دیندا سگوں اک مان تے گھمنڈ دا قیدی نظریں آؤندا اے اوہ اک سفید پوش وانگوں منافقت توں کم لیندے ہوئے اپنی عزت تے بچا کے رکھدا اے پر دوجیاں تے انگلی چکنوں باز نہیں رہندا اوہ لوکاں دیاں زنانیاں تے اوہناں دیاں خصلتاں بارے گل کردا اے پر جدوں سیدانیاں تے سیداں دا ذکر کردا اے اوہدوں اوہ محتاط ہوجاندا اے تے اوہناں نوں پاک پوتر تے اُچ پدھری ثابت کرن لگ پیندا اے۔
سید ہوئی جو شوم نہ ہووے کافر زانی سیاہ تے نہ قہروان ہووے
پر وارث شاہ اوہناں سارے سماجی تے ثقافتی ڈراں دا ماریا ہویا اے جیہڑے جاگیرداری سماج وچ سفید پوش طبقے دا مقدر ہوندے نیں۔
’’سانوں شرم حیا دا خوف رہندا جویں موسیٰ نوں خوف کو طور دا اے‘‘
ایس لئی اوہ اپنیاں ساریاں خواہشاں تے سدھراں نوں ہیر دی نابھری وچ بیان کردا اے تے اپنے سارے کتھارسز اپنے کرداراں راہیں خاص طور تے ہیر دی زبانی کردا اے تے جس دے شے وچ ہیر یاں اک عورت اوہدی آئیڈیل بن جاندی اے ہر دوجے پاسے اوہ عورت نوں ذلیل کرن دا کوئی موقع وی ہتھوں نہیں جان دیندا۔ بھاویں اوہ سہتی ہووے یاں ہیر جدوں اوہ رانجھے دے مقصد دی راہ وچ روڑا بندیاں نیں یاں فر اوہدی خاہش مطابق کم نہیں کردیاں تے اوہ اوہناں نوں گالھیاں وی کڈھن توں پچھانہہ نہیں ہندا۔ ایہہ شاید اوہدے اوس سماجی کردار دا حصہ اے جیہڑا اوہناں سماجی تے ثقافتی ورثے وچوں حاصل ہویا اے۔ تے جس وچ مرد دی وڈیائی ثابت کرن لئی مذہب نوں وی ہتھیار دے طور تے استعمال کیتا گیا اے۔
’’وارث جو ہنر وچ سب مرداں اتے مہریاں وچ نیں عیب سارے‘‘
ایس تقابل وچ عورت بارے اوہدا تعصب کُھلھ کے سامنے آؤندا اے اوہدے ساہویں مَرد نیک پاک تے اپنی اصل وچ خوبیاں دے ای مالک نیں جدوں کہ عورت دی فطرت وچ ای برائی نوں شامل کیتا گیا اے۔ ایہناں نوں اچھائی برائی دی کوئی تمیز نہیں بس جدوں ایہہ کوئی کم دھار لیندیاں نیں تے فیر کسے گل دی کوئی پروا نہیں کردیاں تے ایہہ مڈھ قدیم توں ای انج کردیاں آئیاں نیں۔
آدم کڈھ بہشت تھیں خوار کیتا ایہہ ڈانٹاں دھروں ہی کرن کارے
تے فیر ایہدا اعتراف اوہ عورت دے مونہوں وی کراؤندا ہے
ایہہ ماریا، ایس جہان تازہ، اسیں روز میثاق دیاں ماریاں دا
بہر حال وارث شاہ ہوری عورت دے ازلی دشمن لگدے نیں سگوں کدی کدی تے انج لگدا اے کہ جویں کسے عورت نے شاہ ہوراں نال کوئی چنگا سلوک نہیں کیتا۔
ہڈ ماس حلال حرام کپن ایہہ تاں کوہاڑیاں ہین قصائیاں دیاں
لباں لاہندیاں صاف کردین داڑھی ایہہ تاں قینچیاں احمقاں نائیاں دیاں
گل ایتھے ای نہیں مُکدی وارث شاہ ہوری کوئی موقع نہیں چھڈ دے جس وچ اوہ عورت بارے اپنا وچار وکھالا نہیں کردے۔ بھاویں اوہ سسی دے مونہہ دا جواب ہی کیوں نہ ہووے۔ سسی کہندی ہے۔
اساں جا دُوڑے گھول کے سبھ پیتے کراں باورے جادواں والیاں نوں
راجے بھوج جیہے کیتے چاء گھوڑے نہیں جان دا ساڈیاں چالیاں نوں
سکّے بھائیاں نوں کرن نفر راجی اتے راج بہانوں دے سالیاں نوں
سِر کپ رسالو نوں وَخت پایا گھت مکر دے رولیاں رالیاں نوں
راون لنک لٹائیکے گرد ہویا سیتا واسطے بھیت دے کھالیاں نوں
یوسف بندوچ پاء ظِہیر کیتا سسی وَخت پایا اٹھاں والیاں نوں
رانجھا چار کے مہیں فقیر ہویا ہیر ملی جے کھیڑیاں سالیاں نوں
روڈا وڈھ کے ڈکرے ندی پایا تے جلالی دے دیکھ لے چالیاں نوں
پھوگو عمر بادشاہ خوار ہوئے ملی مارون ڈھول دے رالیاں نوں
ولی بلعم باعور ایمان دِتا ویکھ ڈوبیا بندگی والیاں نوں
مہینوال تھوں سوہنی رہی اینویں ہور پُچھ کے عشق دی بھالیاں نوں
اٹھاراں کھوہنی کٹک لڑ موئے پانڈو ڈوب ڈاب کے کٹھیا کھالیاں نوں
وارچ شاہ توں جوگیا کون ہنائیں اوڑک بھریں گا ساڈیاں ہالیاں نوں
ایہہ عورت دی اوہ شکل تے صورت اے جیہڑی وارث شاہ ہوراں تواریخی پچھوکڑ چوں بنائی اے پر سوال تاں ایہہ اے کہ ایہدے وچوں شاہ ہوراں دے اپنے وچاراں دا کیہہ وکھالا ہندا اے ؟ حیرانی والی گل تاں ایہہ اے کہ جدوں ہیر دے حسن دی تعریف کردے ہوئے کائنات دا کلا وکھرا تے نویکلاشاہکار بنائے پیش کردے نیں تے کیہ اوہ بُھل جاندے نیں کہ اوہ وی اک عورت اے ؟؟ پر جدوں اوہ اوہنوں برائی دی جَڑ بناؤندے نیں تے فیر ساریاں چنگیائیاں ، اچھائیاں تے ہوسن سہپن سب کچھ بُھل جاندے نیں انج لگدا اے کہ ایس سلسلے وچ اوہناں دی وچار دھارا روایتی ہی ہے جیہڑی معاشری رویاں تے قدراں وچ موجود سی یاں فیر جیہنے مختلف مذہباں دے عورت بارے وچاراں وچوں جنم لیا اے۔
ایس ویلے ، ایس پچھوکڑ وچ مذہباں دے وچار بیان کرن دی کوئی خاص لوڑ نہیں کیوں جے معاملہ ہور الجھ جائے گا، بہر حال
ایہدے وچ کوئی سبھا نہیں کہ رانجھے دا کردار اک موقع پرست، مطلب پرست خود غرض تے خود پسند اے ، اوہ پہلے اپنے مطلب لئی چاک بندا اے تے فیر جوگی وی بن جاندا اے ، سگوں اک ویلے تیکر اوہ پنجاں پیراں دا تابع رہندا اے ایہہ پنج پیر اوہدی ہر اوکھے ویلے مدد وی کردے نیں۔ ایس طرحاں اوہ اک مسلمان کردار اے ۔ پر فیر جدوں ہیر نوں کھیڑے ویاہ کے لے جاندے نیں تے اوہ ہیر دے آکھن موجب جوگی بنن لئی بالناتھ دے ٹلے تے چلا جاندا اے جیہڑا اوس ویلے جوگیاں دا سربراہ اے۔ یعنی رانجھا اپنے مطلب لئی مذہب وی تبدیل کر لیندا اے۔ پر فیر جدوں رنگ پور کھیڑیاں وچ ہندا اے تے اوہ پنج پیراں نوں فیر یاد کردا اے تے اوہ فیر اوہدی مدد لئی آؤندے نیں یعنی اک واری فیراوہ مسلمان ہو جاندا اے۔ یاں فیر ایہہ کہ، پنج پیر ایہہ جاندے ہوئے وی کہ رانجھا جوگی ہوگیا اے اوہ وی اوہدی مدد کر دے نیں۔ ایہہ سارا جھیڑا عجیب جیہا لگدا اے ایہہ کہانی دا جھول وی ہوسکدا اے پر ایس توں ایہہ وی اندازہ ہو جاندا اے کہ رانجھا اپنے مطلب لئی ایمان تے یقین دی وی کوئی پرواہ نہیں کردا۔ اوہ ہر صورت ہیر نوں حاصل کرنا چاہندا اے جیہڑی اوہدے فیر وی ہتھ نہیں آؤندی بہر حال ایس وچالے جدوں ہیر نوں کھیڑے ویاہ کے لے جاندے نیں یاں فیر رانجھے نال کیتا ہویا اپنا وعدہ پورا نہیں کردے تے اوہ جٹاں نال جیہڑا سلوک کردا اے اوہ وارث شاہ دی زبانی کسے وی طرحاں مناسب نہیں لگدا ۔ ایہہ ٹھیک اے کہ ایہہ اوس ویلے دے معاشرتی رویاں دی عکاسی اے جس وچ رانجھے دا ردعمل وی ہے کہ اوہدے کولوں اوہدی منگ کھوہ کے کسے ہور دے حوالے کر دِتی گئی سی پر اک شاعر ادیب تے مصور کولوں ایہو جیہاں تصویراں بناون دی توقع نہیں کیتی جاندی۔ فیر ایہہ کہ اوہ اپنے آپ نوں اک عالم تے صوفی وی سمجھدا ہووے تے اوہدے اندر اک شاعر وی موجود ہووے جیہڑا سماجی برائیاں دا ناقد وی ہے۔
یارو ٹھگ سِیال تحقیق جانوں دِھیاں ٹھگنیاں سبھ سکھاؤندے نیں
پُتر ٹھگ سرداراں دے مُٹھیاں ہو اُوہنوں مہیں دا چاک بناؤندے نیں
قول ہار زبان دا ساک کھوہن چاء پیوند ہن ہور دِھر لاؤندے نیں
دَاڑھی شیخاں دِی چھُرا قصائیاں دا بیٹھ پَر ہے وچ پینج سَداؤندے نیں
جَٹ چور تے یار تے رَاہ مارن ڈنڈی موہندے تے سنھاں لاؤندے نیں
وارث شاہ ایہہ جٹ نیں ٹھگ سبھے نِرے ٹھگ اِیہہ جَٹ چنہاؤں دے نیں
تے فیر ایسے طرحاں اگلے بند وچ اوہ ہور وی اخیر کردا نظریں آؤندا اے حالاں ایہہ گل وی پکی اے کہ پنجاب دے سماج وچ جٹاں نوں اک خاص مقام حاصل اے، تے ایہہ قوم بہادر، دلیر تے قول دی پکی نظر آؤندی اے پر شاہ ہوری اوہناں نوں منافق تے تہہ دار بنا کے پیش کر دے نیں کیوں؟ ایہہ اک سوالیہ نشان اے جس دا جواب تواریخ دے انھیرے وچ گم اے۔ خورے اوہدا اک جواب اوہ ہے جیہڑا مشرقی پنجاب وچ ہن والی فلم وارث شاہ وچ ہے جس وچ بھاگ بھری نوں جٹاں دی کڑی بنا کے پیش کیتا گیا اے ہوسکدا اے کہ ایس پاروں جٹاں نے شاہ ہوراں نال کوئی چنگا سلوک نہ کیتا ہووے۔ پر ایہہ وی کوئی پورا سچ نہیں کیوں جے فلم دیاں اپنیاں کمرشل دیاں لوڑاں ہندیاں نیں اُنج وی ساڈے ہاں بھاگ بھری بارے آکھیا جاندا اے کہ اوہ لوہاراں دی کڑی سی۔ایہہ ایتھوں دے معاشرتی تضاد دی گواہی اے جد کہ بھارتی سماج وچ ایہہ تضاد جٹاں دی کڑی نال بندا اے جیہنوں فلم وچ بنایا گیا اے بہر حال وارث شاہ کہندا اے۔
یارو جَٹ دا قول مُنظور ناہیں گوز شتر ہے قول روستائیاں دا
پتاں ہون اِکی جس جٹ تائیں سوئی اصل بھراہے بھائیاں دا
جَدوں بہن اَروڑی تے عقل آوے جویں کتڑا پِھرے قصائیاں دا
سِروں لاء کے چُتڑاں ہیٹھ دیندے مزہ آوے تدوں صفائیاں دا
جٹی جٹ دے سانگ تے ہون راضی پھڑے مُغل تے وَس کیہ لائیاں دا
دِھیاں دینیاں کرن مُسافراں نوں ویچن ہور دِھر مال جوائیاں دا
وارث شاہ نہ مُعتبر جانیئے جِی قول جٹ سُنیار قصائیاں دا
چلو ایہہ گل ایتھوں تیک تے ٹھیک اے کہ رانجھے نال سیالاں نے کوئی چنگا سلوک نہیں کیتا تے اوہنے سیالاں نوں بُرا بھلا وی آکھیا پر سارے جٹاں نوں اکو کھاتے رکھنا کجھ سمجھ وچ نہیں آوندا۔
پر ایتھے اک ہور گل وی دھیان جوگ اے، دھیدو، رانجھا جٹ سی، تے ہیر دا تعلق سیال جٹاں نال سی ایس طرحاں ایہہ دو قبیلیاں یاں دو ذاتاں دی لڑائی وی نظر آؤندی اے تے سیال جدوں رانجھے نال دھوکھا کردے نیں تے اوہ اوہناں داکیہ چھٹا کھولھن لگ پیندا اے پر ڈوگر جٹ وچ کدھروں آجاندے نیں جیہناں نوں شاہ ہوری ناؤں لے کے بُرا بھلا آکھن لگ پیندے نیں جیہناں اوس ویلے ڈوگر جٹ ایہو جیہاں معاشرتی بیماریاں وچ پھسے ہوئے سن تے اوہناں وچ ایہہ برائیاں وی حدوں ودھ کے موجود ساں پر کیہ اے کہانی دی لوڑ سی؟؟ یاں فیر صرف نفرت دا وکھالا ۔
ڈوگر جٹ ایمان نوں ویچ کھاندے دِھیاں مار دے تے پاڑ لاؤندے نیں
ترک قول حدیث دے نِت کر دے چوری یاریاں بیاج کماؤندے نیں
جیہے آپ تھیون تہیاں عورتاں نیں بیٹے بیٹیاں چوریاں لاؤندے نیں
جیہڑا چور تے راہزن ہووے کوئی اوسدی وَڈی تعریف سُناؤندے نیں
مونہوں آکھ کڑ مائیاں کھوہ لیندے دیکھو رب تے موت بُھلاؤندے نیں
وارث شاہ میاں دو دوخصم دیندے نال بیٹیاں وَیر کماؤندے نیں
چُپتے رہوے کھرل ہانس، یاں ملکہ ہانس ستلج تے راوی دے درمیان اے جتھے شاہ ہوراں ایہہ قصہ لکھیا اے بہر حال اک ہور سوال کہانی وچ موجود جغرافیے کارن وی سامنے آؤندا اے۔ وارث شاہ نے ایہہ ہیر کہانی ملکہ ہانس وچ بیٹھ کے لکھی اے جس دا اوہ آپ ذکر کردا اے۔
کھرل ہانس دا ملک مشہور ملکا تتھے شعر کیتا یاراں واسطے میں
پرکھ شعر دی آپ کر لین شاعر گھوڑا پھیریا وچ نخاس دے میں
پڑھن گبھرو دیس وچ خوش ہو کے پُھل بیجیا واسطے باس دے میں
وارث شاہ نہ عمل دی راس میتھے کراں مان نمانڑا کاس تے میں
ایہہ پوری کہانی چنبیاں دے کنڈھے تے چلدی اے ، رانجھا تخت ہزارے دا رہن والا اے ہیر جھنگ دی رہن والی اے ایسے پچھوکڑ وچ جھنگ وچ اک مائی ہیر دا مزار وی اے ایہہ پتہ نہیں کہ ایہہ اوہو ای ہیراے جیہڑی رانجھے نال عشق کردی سی یاں فیر کوئی ہور اے۔ پر کہانی وچ جیہڑا منظر نامہ بیان کیتا گیا اے تے جیہڑے شہراں دا ذکر کیتا گیا اے اوہ ایہو ای نیں پر حیرانی والی گل تاں ایہہ ہے کہ رانجھا تے ہیر جدوں رنگ پور توں جوگی بن کے نسدے نیں تے اوہ کشمیر ول ٹر جاندے نیں۔ حالاں ایہہ گل پکی پیڈی ہے کہ جدوں کوئی مرد کسے زنانی نوں کڈھ کے جاندا اے تے اوہ اک تاں سب توں سوکھا تے محفوظ رستہ ویکھدا اے ، دوجا ایہہ کہ اوہدے لئی محفوظ تھاؤں کہیڑی ہوسکدی ہے ظاہر ہے کہ رانجھے لئی تے تخت ہزار ای محفوظ سی۔ جتھے اوہدے پچھلے موجود سی۔ جیہڑے اوہنوں پوری رکھیا وی دے سکدے سن۔ تے فیر ایہہ وی ہے کہ رانجھا ہیر نوں ویاہن لئی تے بھراواں تے بھرجائیاں نال لڑ کے گھروں نکلیا سی۔ ایہہ وی انسانی نفسیات دا صلہ اے کہ اوہ اپنی کامیابی سب توں پہلوں اوہناں نوں ای وکھاؤنا چاہندا اے جیہناں اوہنوں اوہدے لئی مہنے مارے تے گھروں کڈھیا۔
پر ایتھے معاملہ اُلٹ ہوندا اے ، رانجھا ہیر نوں لے کے تخت ہزارے جان دی تھاں کشمیر ول ٹر پیندا اے جتھے اوہ کدی نہیں گیا تے اوتھے اوہدا کوئی جان پچھان والا وی نہیں ۔ جے جان پچھان دی گل سی تے اوہنوں جہلم نیڑے بالناتھ دے ٹلے اُتے جانا چاہیدا سی۔ اوتھے جان لئی جوگیاں والا لباس وی اوہناں دے کم آسکدا سی۔ پر انج نہیں ہویا۔پر ٹلے تے آون ویلے اوہنے جوگیاں نوں بھیڑا چنگا وی آکھیا سی ایسے لئی اوہ اودھر نہیں گیا سگوں کشمیر ول ٹوریا گیا کیوں جے ایتھے جاکے وارث شاہ ہوراں نوں قصے وچ پوٹھوہاری لہجے دی چس لاؤنی پینی سی۔ پر اوہ اوہناں نوں کشمیر دے پہاڑاں وچ لے گیا۔ کیہ اوہ جغرافیے توں واقف نہیں سی۔ یاں فر اوہنوں ایہہ پتہ نہیں سی کہ رنگ پور توں تخت ہزارے نوں کیہڑا رستہ جاندا اے؟
انج لگدا اے کہ جویں ، وارث شاہ ہوراں ڈوگری زبان تے ثقافت توں جانکاری ثابت کرن لئی اوہناں اُدھلایاں نوں کشمیر لے جانا ضروری سمجھیا اے۔ کہانی وچ تاں ایہدی کوئی لوڑ نہیں سی۔ اُنج وی ایہہ گل سمجھ نہیں آؤندی کہ اوہ کشمیر توں واپس کیوں آیا۔ تے ایہدے لئی اوہ کیہڑے رستے آیا؟؟ تے فیر اوہنوں واہرنے وی گھیر لیا۔ کھیڑے اوہنوں پھڑ کے زبر دستی کردے ہوندے نیں کہ عدلی راجے دے سپاہی آجاندے نیں جیہڑے دواں دھراں نوں پھڑ کے راجے کول لے جاندے نیں۔ ایس راجے دا دربار ستلج دے کنڈھے وچ اے جیہڑا ساہیوال توں وی کوئی میل چڑھدے ول ہے جد کہ ساری کہانی جنہاں دے کنڈھے دی ہے وچ اک دریا راوی وی لگدا اے جیہنوں پتہ نہیں کتھوں پار کیتا جاندا اے۔ ایتھے اک ہور قیاس سامنے آؤند اے۔
وارث شاہ ہوری تعلیم مکمل کرن مگروں قصور توں پاکپتن گئے سن، پاکپتن دا ایہہ قصہ قبولہ توں اوناں ای نیڑے سی جناں ساہیوال اے تے فیر وارث شاہ ہوراں ایہہ کہانی ملکہ ہانس وچ لکھی اے جیہڑی قصور توں پاکپتن دے رستے وچ دیپالپور دے نیڑے اے ، ہوسکدا اے کہ اوس ویلے ایس علاقے اُتے عدلی راجے دی حکومت ہووے جس دے عدل انصاف دی چرچا وی ہووے تے شاہ ہوری وی ہیر رانجھے تے کھیڑیاں نوں اوہدے کول انصاف لئی لے گئے ہون۔ بھاویں ایہہ کہانی دی لوڑ سی کہ رانجھے نوں انصاف ملدا یاں فیر پنجاں پیراں توں بعد کوئی دنیاوی جابر بادشاہ رانجھے نوں اوہدی ہیر حوالے کردا۔ پر ایہہ کہانی نوں جغرافیائی پچھوکڑ وچ ماٹھا کر جاندا اے تے بہت سارے سوالاں نوں جنم دے جاندا اے۔
بہرحال مکدی گل انج وی ہے کہ وارث شاہ نوں پتہ اے کہ اوہنے کیہ کم کیتا اے۔ ایہہ شاعر دی خود اعتمادی وی ہوسکدی اے پر ادب تے اوہدیاں لوڑاں نوں ساہویں رکھ کے گل کرن دا طریقہ سلیقہ وی ہو سکدا اے تے ایہہ وی کہ اوہنوں ایہہ وی پتہ سی کہ زمانہ کیہ چاہندا اے تے اوہ کیہڑے رنگ ڈھنگ وچ راضی ہو سکدا اے ایس پچھوکڑ وچ اوہنے پلان تے پلاٹ دوویں پہلے سودھے نیں فیر ایہدے وچ روح تے قلبوت دی کہانی وی پائی جیہڑی دمودر تے مقبل وچ سی۔
’’اگے ہیر نہ کسے نے کہی ایسی شعر خوب مرغوب بنایا ای‘‘
سچی گل تاں ایہہ وی ہے کہ وارث شاہ نوں مارکیٹ دا پتہ سی تے اوہنے ایسے مارکیٹ نوں سامنے رکھ کے ساری کھیڈ رچائی اے۔ اوتھے ہر شعر مارکیٹ لئی لکھیا اے۔ جد کہ بلھے شاہ وی اوسے اُستاد دا شاگرد رہے اوتھے جنی وی شاعری کیتی اپنی ذات دی تلاش تے سسی دے آنند لئی کیتی۔ اوہ حال تے مستی وچ شاعری کردا سی ایسے لئی اوہنوں نہ تے اپنی شاعری لکھن دا کوئی شوق سی تے نہ ای اوہ اوہنوں سنبھالن دا کوئی جتن کردا سی۔ لوک اوہدا کلام سُن کے یاد کر لیندے سن۔ اوہنوں مارکیٹ نے اپنی لوڑ لئی دریافت کیتا سی جدوں کہ وارث شاہ نوں اپنی ہیر دی مقبولیت دا اپنی حیاتی وچ ای اندازہ ہوگیا سی ایسے لئی تے اوہ آپ کہندا اے کہ۔
جو کو پڑھے سو بیت خورسند ہووے واہ واہ سب خلق پکار دی سی
پر حیرانی والی گل تاں ایہہ وی ہے کہ وارث شاہ اجتماعی عوامی شعور تے یقین نہیں رکھدا اوہدا ایہہ وی خیال اے کہ لوک بے وقوف نیں تے لوکائی دی سوجھ اجے اوس مقام تے نہیں آئی جیہڑی گل دی تہہ تک پہنچ سکدی ہووے یاں فیر اوہ کھوج پرکھ دے جھیڑے وچ پے کے سمندر دی تہہ وچوں موتی کڈھ سکدی ہووے۔
وارث شاہ میاں لوکاں کملیاں نوں قصہ جوڑ ہشیار سُنایا ای۔
اک خیال تاں ایہہ وی اے کہ اوس ویلے بڑھنا کوئی عام نہیں سی ساجھ علم پنچائتاں تے چوپالاں وچوں لوک دانش راہیں سامنے آؤندا سی تے دوجا علم مسیتاں وچوں ، پر مسیتاں اُتے وی ملاں دا قبضہ سی تے اوہ تعلیم دی ایسے پچھوکڑ وچ ہی عام کردا سی جس دا وارث شاہ نوں وی علم سی۔ کیوں جے اوہ آپ وی تے اک ایسے مدرسے دا پڑھیا ہویا سی۔ جس دا سربراہ لوک مولوی غلام مرتضی سی تے ایہہ مدرسہ وی اوس ویلے دے حاکم حسین خان دی بنائی ہوئی مسیت وچ بنیا ہویا سی تے ایہہ مسیت حسین خان دی مسیت ایہدے نال اوہنوں ایہہ وی پتہ ہے کہ اوہنے جیہڑا کم کیتا اے اوہ دمودر تے مقبل نالوں چنگا تے ودھیا اے ۔ ایہہ وکھری گل اے کہ اوہ اوہناں دے جادو چوں باہر نہیں نکل سکیا۔ ہو سکدا اے کہ وارث شاہ دے ذہن وچ اوہناں قصیاں وچ موجود خامیاں ہون یاں فیر اوہنوں اوہناں دے کلام وچ کوئی ڈھل نظریں آؤندی ہووے جیہنوں اوہنے سودھن دا پربندھ کیتا ہووے۔
اک خیال تاں ایہہ وی ہے کہ ،شاہ جی جدوں ایس کہانی نوں بیان کردے ہوئے اخیر تک پہنچدے نیں تے اوہ اک انجانے خوف دے گھیرے وچ آجاندے نیں تے فیر اپنے سارے کم نوں جئی فانی کرن لئی روح تے قلبوت دی کہانی بناؤندے نیں۔ پر ایہہ گل کجھ ٹھیک نہیں لگدی کیوں جے قصے وچ کئی تھاؤں تے روح تے قلبوت دیاں مثالاں پیش کیتیاں گئیاں نیں۔
پر ایس دے باوجود ایہہ سچ وی اے کہ کہانی دے اخیروچ جسراں اوہناں ایس قصے دے کرداراں نوں روح قلبوت دی کہانی بناکے ونڈ کیتی اے۔ ایہہ اوس دا کمال اے کہ جیہنے ایس قصے نوں اخیر تے وارث شاہ نوں ہیر دا وارث بنا دِتا اے، حالاں ایہہ ونڈ نہ وی کیتی جاندی تے قصہ اپنی تھاں پورا سی، پرایس پچھوکڑ وچ اک اُتلے ہتھ رکھدی اے ، اوسے نوں سُن کے ای اوہناں دے اُستاد مولوی غلام مرتضیٰ دی ایہہ گل سامنے آؤندی اے کہ۔۔
’’مُنج دی رسی وچ موتی پرولیا یا ایں‘‘
پر ایہناں موتیاں وچ کِنے شیشے تے کنے پتھر نیں ہن ایہدے حصے دی گھڑی آگئی اے کیوں جے لوکاں نے وارث شاہ دے موتیاں دی ایس ڈھیری نوں پھرولنا تے نکھیڑنا شروع کر دِتا اے تے ایہدے نال ای ہیروارث شاہ نوں شاعر وارث بنا کے ویکھن پر کھن دے جتن چالو کر دِتے نیں۔
کیوں جے ایہہ ذمہ داری اونھے آپ شاعراں اُتے پائی اے
’’پرکھ شعر دی آپ کرلین شاعر گھوڑا پھیریا وچ نخاس دے میں‘‘
ہن ویکھن والی گل تاں ایہہ وی ہے کہ ، ایہہ گل کتھوں تیک اگے ٹر دی اے تے اَج دا شاعر کیہڑی اکھ نال اپنے وڈے شاعر وارث شاہ نوں ویکھدا پرکھدا اے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels