سابقہ وزیر اعظم جناب اِندر کُمار گُجرال دا سِری کُلدیپ نایر دی شہید بھگت سنگھ بارے کتاب WITHOUT FEAR— The Life and Trial of Bhagat Singhبارے خاص مضمون۔
جناب کُلدیپ نایر اِک زرخیز-قلم دان ہَن۔ اوناں دے مضمون بھارت اَتے جنوبی ایشیا دے اخباراں وِچ اکثر چھپدے رہندے ہَن۔ بھارت دے کئی لوک باہرلے ملکاں وِچ جا کے وس گئے ہَن۔ اوناں دے نال-نال کُلدیپ نایر دے مضمون وی دُور-دراڈے ملکاں دِیاں غَیر-بھارتی زباناں دے اخباراں وِچ جا کے چھپن لگّ پئے ہَن۔ میں خُود دیکھیا ہے کہ بہُت سارے غیر ملکی جہڑے بھارت دی خارجہ پالیسی اَتے کئی بھارتی طرز فکر نال متفق نہیں ہَن، اوہ وی کُلدیپ نایر دے مضموناں دا بہُت آدر کردے ہَن۔ آپنے لڑیوار کالماں توں علاوہ، اوناں نے کئی وکّھ-وکّھ وِشیاں اُتّے کتاباں وی لِکھیاں ہَن۔ اوہ گھر وِچ بیٹھ کے لِکھن والے مضمون نگار نہیں ہَن، سگوں آپنے مضموناں لئی نویں اَتے صحیح جانکاری اِکتّر کرن لئی دیش-وِدیش وِچ سفر کردے ہَن۔ اوہ اِک اجیہے وچاروان ہَن جِنہاں دی سوچ اَتے لِکھت وِچ فرق نہیں ہے۔ اوہ قانون دے راج اَتے سیکولرزم دے علمبردار ہَن۔ اوہ آپنے-آپ وِچ اِک پُوری غَیر-سرکاری تنظیم ہَن۔ اوہ پیسے دے لالچ لئی نہیں لِکھدے اَتے نہ ہی اوناں دی قلم سرکاری پارٹیاں اَتے بندیاں دی خوشامد لئی لِکھدی ہے۔
جدوں دیش وِچ ایمرجَینسی لائی گئی تاں کُلدیپ نایر اِس دا ورودھ کرن والیاں وِچوں اِک سن۔ جدوں پنجاب وِچ وکھّوادی-اتّوادی لہر چلّی تاں کُلدیپ نایر نے سرکاری عہدیاں ’تے بیٹھے وڈّے-وڈّے اوناں لوکاں دے چہرے توں بڑی نِڈرتا نال پردہ ہٹایا، جہڑے اِس حالت نوں جاری رکھ کے لابھ اُٹھاؤن دا یَتن کر رہے سن۔ بھگت سنگھ، کُلدیپ نایر دے نائکاں وِچوں اِک ہے۔ جدوں اوناں نے اُوس دی جیونی تے لِکھن دا ارادہ کیتا تاں اوناں دیکھیا کہ ایہہ جیونی لِکھن واسطے ہور کھوج کرن دی لوڑ ہے۔ اوناں دی اِک ہور کتاب لوک لہراں اَتے کِسان تحریک دی تاریخ بیان کردی ہے جس نے سردار بھگت سنگھ دے وڈیریاں سمیت، اُوس سمیں دی پیڑھی نوں متاثر کیتا۔ ایہہ کتاب کاماگاٹا مارو جہاز اَتے غدر لہر دے اوناں کرداراں دی داستان بیان کردی ہے، جہڑے اُنھیویں صدی وِچ بستی واد (کالونی گیری) وِرودھ اُٹھی لہر دا ہراول دستا سن۔ اِس تحریک دے راہ نما سردار بھگت سنگھ دے پِتا سردار کِشن سنگھ اَتے چاچا سردار اجیت سنگھ سن۔
جلِھیانوالے باغ دے قتلِ عام نے سارے دیش وِچ روس دی لہر پیدا کر دِتّی سی۔ اِک انگریز پولیس افسر دے ہتھّوں لالا لاجپت رائے دی شہیدی نے بلدی اُتّے تیل پا دِتّا۔ ایہناں گھٹناواں دا سردار کِشن سنگھ اَتے سردار اجیت سنگھ اُتے بہُت اثر پیا۔ کُلدیپ نایر نے آپنی کتاب وِچ اِس وڈھی تحریک دا کھل کے ذکر کیتا ہے، جس دا اثر آپنے جائے واردات توں بہُت دُور ضلع جہلم دے پِنڈاں تکّ وی پہُنچ گیا سی۔ قومی رہنما، بھائی پرمانند نوں گرِفتار کرکے دیش توں دُور-دراڈے انڈیمان دی سَیلولر جیل وِچ بھیج دِتّا گیا۔
بھگت سنگھ اَتے سُکھدیو اِس قومی بے عزتی دا بدلہ لینا چاہُندے سن اَتے گوڑھی نیند سُتّے دیش نوں جگاؤنا چاہُندے سن۔ ایہہ کتاب لاہور سازِش کیس دے جھوٹھے مقدّمے دا حال وی دسّدی ہے۔ ایہہ کتاب ‘سیاسی کلنک’ ہنس راج ووہرا دے من وِچ وی جھاتی پُوآؤندی ہے۔ کُلدیپ نایر نے اِس خاموش اَتے پکے عقیدے والے اِنقلابی دے جیون-ویرویاں نوں جوڑ کے دسّیا ہے کہ اوہ اِک اِنقلابی توں کیویں وعدہ-مُعاف گواہ بن گیا۔ مقدّمے توں بعد انگریز سَرکار اُوس نوں چُپ-چُپیتے انگلینڈ لَے گئی اَتے اُوس نوں لندن یونیورسٹی وِچ داخل کروَا دِتّا۔ پھِر ‘دی سٹیٹسمَین’، ‘دی ٹائیمز آف اِنڈیا’ اَتے ‘ڈَیکن ہَیرالڈ’ ورگے اخباراں وِچ نوکری لین وِچ اُوس دی مدد کیتی۔ پر ہنس راج ووہرا نوں ہر کوئی نفرت دی نِگاہ نال دیکھدا سی۔ آخر بدکار جیون جی کے اوہ اِک دِن واشِنگٹن وِچ مر گیا جِتھے اُوس نوں رون والا وی کوئی نہیں سی۔ آپنی موت توں پہلاں اُوس نے آپنے بارے اِک نظم لِکھی۔ کُلدیپ نایر نے آپنی کتاب دی اخیر وِچ اِس نظم دا حوالہ دِتّا ہے۔
میرا اِک مِتّر ہُندا سی
اِک کلنکی مِتّر۔
کی تُسیں اُوس نال
ہتھ مِلاؤگے؟
اوہ، نہیں، نہیں۔
کی تُسیں اُوس نال
اکّھ مِلاؤگے؟
اوہ، نہیں نہیں۔
کی تُسیں اِکٹّھے سوں سکدے ہو؟
او، نہیں نہیں۔
اخیر وِچ بھگت سنگھ دِیاں دو فلسفیانہ لِکھتاں وی شامل کیتیاں گئیاں ہَن جہڑیاں میں پہلاں کدی نہیں پڑھیاں۔ پہلی ہے، گاندھی جی دی تشدد مخالف دی فِلاسفی بارے بھگت سنگھ دے وِچار۔ اِس لِکھت دا سِرمضمون ہے : ‘بمب دی فِلاسفی اَتے دُوجی ہے : میں ناستک کیوں ہاں اِس کتاب وِچ سُکھدیو دی اِک چٹّھی وی شامل کیتی گئی ہے، جو اُوس نے آپنے بھرا نوں لِکھی سی۔ اِس چٹّھی وِچ اوہ دسّدا ہے کہ کیویں قومی لیڈراں نے اوناں واسطے آپنے دروازے بند کر دِتّے ہَن۔ ایہہ پکھ بڑا صلاحن یوگ ہے کہ اِنقلابیاں نے کیویں اوناں نوں بدنام کرن دی مہم دا مقابلہ کیتا جد کہ دُوجے پاسے اوہ دِن-پرتیدِن عدالتوں وِچ کیس وی بھُگت رہے سن۔
اوناں دِناں وِچ آزادی لئی جہڑا وی نعرہ دِتّا جاندا سی، بھاویں اوہ تشدد پسند ہووے یا غیر تشدد پسند، اوہ دیش دے دُور-دراڈے پِنڈاں اَتے شہراں وِچ دیش دی آزادی لئی لڑن والے کئی لڑاکیاں نوں جنم دیندا سی۔ اجیہے لڑاکیاں وِچ میرا اِک ماسڑ حُکم سنگھ وی سی۔ اوہ جہلم دے نیڑے اِک چھوٹے جہے پِنڈ سنگھوئی وِچ رہندا سی۔ اوہ میری ماتا دی وڈّی بھین پاربتی نال ویاہیا ہویا سی۔ اوہ اجیت سنگھ اَتے اوناں دے جُٹّ دا ممبر سی۔ گرِفتاری توں بچن لئی اُوس نوں انڈرگراؤنڈ ہونا پیا۔
میری ماسی اَتے اوناں دے پریوار نوں پتہ نہیں سی کہ اوہ کِتّھے ہے؟ پِنڈ والے ڈردے سن کہ حُکم سنگھ دے کمّاں دا نتیجہ ماڑا نِکلیگا۔ اِس لئی اوناں نے اُوس دے پریوار نالوں ناتا توڑ لیا۔ پر ساڈی ماتا حُکم سنگھ دے، اجیت سنگھ اَتے کِشن سنگھ نال میل-جول بارے سانوں اکثر دسّیا کردی سی۔ کئی سال بیت گئے۔ آخر حُکم سنگھ انڈر گراؤنڈ چھڈّ کے باہر آ گیا۔ اُودوں تکّ ساڈی ماسی تِنّ بچّے چھڈّ کے مر چُکّی سی۔ بچّیاں دے ناں بلونت، اِندرو اَتے مِتّرو سن۔ اوہ ساڈی نانی کول رہندے سن۔ ساڈی نانی نے، حُکم سنگھ نوں اُوس دے ‘ماڑے کمّاں’ کرکے کدی معاف نہیں سی کیتا۔ انڈر گراؤنڈ توں باہر آؤن پِچّھوں اوہ کئی وار ساڈے ماتا-پِتا نوں مِلن آؤندا سی۔ اُوس ویلے میری عمر اٹّھ سال سی۔ مینوں اُوس دی ڈیل-ڈول بہُت متاثر کردی سی۔
حُکم سنگھ جدوں دوبارہ عام ورگی زندگی جِیون لگّ پیا تاں بھگت سنگھ دے پریوار نال اُوس دے پریوار دا رشتہ ہور گوڑھا ہو گیا۔ اُوس دی دھی اِندرو بھگت سنگھ دی بھین امرو دی پکّی سہیلی بن گئی۔ اوہ لاہور وِچ اکثر اِک-دُوجی نوں مِلدیاں رہندیاں سن، جِتھے اِندرو اَتے اُوس دا پتی رام رتن مہِرا رہندے سن۔ رام رتن پنجاب گورنر دے سیکرٹیریٹ وِچ اِک چھوٹا مُلازم سی۔ اِندرو بھاویں میری بھین لگدی سی پر اُوس دی عمر لگبھگ میری ماں جِنّی سی اَتے اوہ دوویں بڑیاں گوڑھیاں سہیلیاں سن۔ جدوں اسیں کدی لاہور جاندے تاں اِندرو ہُوراں کول ہی ٹھہردے۔
لاہور وِچ ١٩٢٩ وِچ ہوئے کانگرس دے اِجلاس نے سارے پنجابیاں دی سوچ بدل دِتّی سی۔ میرے ماتا-پِتا جدوں اِجلاس دیکھن گئے تاں اوہ مینوں وی نال لَے گئے۔ اِندرو وی ساڈے نال سی۔ اُوس نے ساڑھی پہِنی ہوئی سی۔ اِس اِجلاس دا مُکّھ گیت، بھگت سنگھ دا پسندیدہ گیت ‘میرا رنگ دے بسنتی چولا’ سی۔ بھگت سنگھ اجے لاہور دی سَینٹرل جیل وِچ قید سی۔ لاہور دے سارے لوک اُوس دی بہادری دِیاں گلاّں کردے سن۔ کئی لوک مہاتما گاندھی نوں کوسدے سن کہ اوناں نے گاندھی-اِرون پَیکٹ وِچ بھگت سنگھ دی رِہائی دی شرط کیوں نہیں رکّھی۔
اِک واری اسیں پھِر لاہور گئے اَتے اِندرو ہُوراں کول ٹھہرے۔ حُکم سنگھ وی آپنی دھی نوں مِلن آیا ہویا سی۔ اِک دِن اُوس نوں اِک فون آیا۔ ایہہ فون امرو دا سی۔ اُوس نے آکھیا کہ اسیں سَینٹرل جیل وِچ بھگت سنگھ نوں آخری وار مِلن جا رہے ہاں۔ بھگت سنگھ نوں مِلن جان والیاں وِچ حُکم سنگھ، اِندرو اَتے میری ماں شامل سن۔ میں وی اوناں دے نال گیا۔ اسیں سارا دِن جیل دے باہر بیٹھے ملا قات اُڈیکدے رہے پر ملا قات نہ ہوئی۔
مینوں ہُن چنگی طرح یاد نہیں، شاید اوسے رات جاں کُجھ دِن پِچّھوں اِندرو نوں امرو دا فون آیا۔ اُوس نے بڑی دُکھدائی خبر دِتّی کہ بھگت سنگھ، سُکھدیو تے راجگُرو تِنّاں نوں پھانسی دے دِتّی گئی ہے۔ پھِر حُکم سنگھ، میری ماتا اَتے میں (کیونکہ چھوٹا ہون کرکے مینوں پِچّھے نہیں سی چھڈّیا جا سکدا) سویرے-سویرے اسیں سردار کِشن سنگھ دے پریوار نال بسّ وِچ بیٹھ کے فروزپور گئے۔ کِسے طرح سانوں اُوس تھاں دا پتہ لگّ گیا جِتھے تِنّاں شہیداں دِیاں لاشاں نوں بِلے لاؤن دا یَتن کیتا گیا سی۔ اوتھے لوکاں دی بھیڑ لگّی ہوئی سی اَتے ‘بھگت سنگھ زندہ باد’ دے نعر ے لگ رہے سن۔
اُوس مقام دا دیدار بڑا یادگیری سی جِتھے تِنّاں اِنقلابیاں دیاں اخیری رسماں کیتاں گیاں سی۔ اوتھے انگیٹھی دی کُجھ راکھ اَتے ادّھ-جلیاں لکّڑاں اِدھر-اُدھر پئیاں سن۔ کِسے نوں ادّھ-سڑیاں لکّڑاں اَتے راکھ وِچ ماس دی اِک بوٹی لبھّ گئی۔ اوتھے حاضر کُجھ لوکاں نے ساڈے نال گئے کُجھ بزُرگاں نوں دسّیا کہ پولیس والیاں نے کاہلی-کاہلی شہیداں دی راکھ دریا ستلُج وِچ سُٹّ دِتّی سی۔ آپنی عمر دے بیتے سالاں وِچ میں اُوس خوفناک درشن نوں نہیں بھُلّ سکیا۔
ایہناں یاداں توں علاوہ میں کہنا چاہوندا ہاں کہ کُلدیپ نایر نے آپنی کتاب وچ دِلی احساس نال جو کُجھ لِکھیا ہے، اوہ حقیقت دے بہُت نیڑے ہے۔ ایہہ کتاب اوناں سارے لوکاں نوں پڑھنی چاہیدی ہے جہڑے بھگت سنگھ دے جیون اَتے وِچاراں وِچ اَتے بھارت دی شاندار جنگ آزادی وِچ دِلچسپی رکّھدے ہَن۔
