سِکھ سَمے 1799-1849 تیک لاہور نے مہاراجہ رنجیت سنگھ ورگے عظیم تے سوجھوان ویکھے۔ ایہی ٹلینٹ دی پوٹلی سی جیہنے پنجاب نوں طاقتور تے مضبوط بنایا۔
لاہور دربار وچ اکٹھے کیتے لکھاں باہرلے کرائے دے لڑاکیاں چوں اک اجیہا کردار آسٹرو ہنگرین ڈاکٹر سی، ٹرانسلوانیا جیہنوں اجکل اوہ تھاں توں پچھانیاں جاندا ہے جتھے ڈریکولا رہندا اے، دا رہن والا سی۔ ڈاکٹر مارٹن ہونگ برگر رومانیہ دے کرانسٹیٹ قصبے وچ پیدا ہویا۔ 1815 ء وچ اوہنے گھر چھڈ دِتا مگروں اک "انجانی تحریک" نے دَس پائی کہ اوہدے بھاگ چڑھدے وِچ لیکے نیں۔ کتاب" دی فرینچ اینڈ لاہور" دی کاہڈکار جین میری لافونٹ ڈاکٹر ہونگ برگرہوراں دَس انج پاؤندی اے اک آرکیالوجسٹ، سِکے جمع کرن والا، بالغ چترکار تے چترکار امام بخش لاہوری ہوراں دا سرپرست۔ اوہنے افغانستان نیڑے جلال آباد وِکھے حداء دی کھُدائی کیتی تے کابل دوالے مشہور سٹوپیاں نوں زمینوں کڈھیا۔ اوسدے سِٹیاں دی 1834-35 نوں سینٹ پیٹرزبرگ، ویانا، پیرس تے لندن وچ وِکھالی ہوئی۔
ہونگ برگر دی حیاتی اُتے کاہڈاں فقیر سید اعجازالدین، جیکویمونٹ، پروفیسر گیرٹ تے جی ایم لافونٹ نے کیتیاں 1852 ء وچ چھپن والی اپنی کتاب "تھرٹی فائیو ایئرز ان دی ایسٹ" ۔ ایہہ ٹوٹیاں دا بوہتا زور ایس سچیائی تے سی پئی سکھ راج سِمے ہر دُکھانت تے موت ڈاکٹر توں کجھ دور اِی ہُندی۔ اوہ اوس سَمے بغداد کم کررہیا سی جدوں اوہنوں دَس پئی کہ فرانسیسی جنرل وینچورا، ایلرڈ، کورٹ تے ایویٹیبل پنجاب وچ رنجیت سنگھ دی سیوا وچ ہین۔ فیر اوہدی زندگی دا مقصد لاہور آنا بن گیا۔
اوہ پہلے فروری 1829 ء "بندیر کراتھی" وچ اک لمی داڑھی والے عرب مُسلمان دے روپ وچ آئیا جیہڑا عربی فارسی کھُل کے بولدا سی اوہ مسیتاں وچ راتاں لنگھا کے بچیا رہیا۔ سندھ اُلانگھن مگروں اوہ مُلتان پہنچیا تے دو مہینے سفر کردے ہوئے لاہور اپڑ گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ فوجی مشقاں پاروں دور سی، اوہنے جموں دے مہاراجہ سُچیت سنگھ نال مِیل کیتا تے مہاراجے نوں اُڈیکے بِناں اِی جموں چلاگیا۔ رنجیت سنگھ نے اوہناں نو مہینیاں تائیں شہر وچ تڑے رہن وجہوں رقم تاری، اوہنوں ملن توں انکار کردِتا تے ناہیں اوہنوں شہر چھڈن دی اجازت دِتی۔
جیویں اِی ڈاکٹڑ ہونگ برگر لمی داڑھی تے پنجابی کپڑے پا کے شہر وچ گھُمیاں بوہتی لوکائی نہیں سیہان سکی پئی اوہ باہرلا اے، اوہ پنجابی وی چنگی بول لیندا سی ۔ اوڑک فرینچ جرنیلاں نے اوہنوں رنجیت سنگھ نال ملایا تے چھیتی اِی ایہہ پتہ لگ گیا پئی اوہ مہاراجے نوں خُش کرن لئی شراب تے سپرٹاں نال گولیاں رَلا کے پلاؤندا ہے۔ چھیتی اِی اوہ تے سکھ حکمران گوڑھے یار بن گئے۔ 1933 ء وچ اوہ قسطنطنیہ چلا گیا پنجاب پرتن تے رنجیت سنگھ نے اوہدے بارے چوکھیاں پچھ پرتیتاں کیتیاں۔1839 ء واپس آئیا تے 1849ء تائیں سکھ سلطنت رہی، اودوں تیک رہیا۔
واپسی تے اوہنوں پتہ لگا کہ مہاراجہ بیمار پے گیا اے۔ اُپاہ ناکام ہون تے فقیر اعجازالدین ہوریں ہونگ برگر کول دوا تیار کروان لئی گئے۔ تیجے اِی دِن اوہ ٹھیک ہوگیا تے ڈاکٹر نوں سونا دا کڑا تے مہنگی کشمیر شال دِتی گئی۔ ڈاکٹر ہونگ برگر نے فقیر اعجازالدین نوں " بھورا دوائیاں والا اک جانگلی" کیہا تے باقی مقامی حکیماں نوں " سِکھلائی دی خواہش واسطے کتابڑیاں جھولے پائے لیجاون والے لوکی"۔ جد مہاراجہ مر گیا ڈاکٹر ہونگ برگر اوہناں کجھ لوکاں چوں سن جیہڑے چِتا کول سن۔ کئی ورہیاں مگروں اوہنے اپنی کتاب وچ لکھیا " اوہ بوہت عقلمند بندہ سی جو گھٹ بولدا تے بوہتا سُندا ہُندا سی۔ اوہبوہت اِی پیارا شاطر سی۔"
اوہدے موت دے مگرے اِی لومڑ راجہ دھیان سنگھ نے اک زبردست چالبازی ناں تخت حاصل کرن دیاں کوششاں شروع کردِتیاں۔ روشنی گیٹ دی اندوہناک واپری جیس وچ شہزادہ نو نہال سنگھ ہوریں پنجاب دے اگلے مہاراجے دی تھاں ملن توں کجھ چِر پہلاں مارے گئے سن ، ڈاکٹر مارٹن ہونگ برگر اوتھے موجود سن۔ جدوں دھیان سنگھ نے اوہنوں شہزادے ہوراں دے معائنے دا آکھیا تے ڈاکٹر ہوراں طاقتور دھیان سنگھ نوں دَس پائی کہ " میڈیکل آرٹ بدقسمت شہزادے ہوراں لئی کجھ نہیں کرسکدی"۔ دھیان سنگھ خیمے اندر وڑدیاں ڈاکٹر ہونگ برگر نوں چیک کے بولیاں تانجے ہر کوئی سُن لوے " کنور صاحب تھوڑی یخنی چاہندے نیں"۔ خؤرے ایہدا اوہدی موت بارے افواہاں نوں ماٹھاکرنا ہووے۔ لیکن ڈاکٹر ہونگ برگر مُڑ چیکے " اوہنوں یخنی نہیں ہرے دھنیئے دی لوڑ اے۔"
ایہہ وی عجیب گل سی پئی جدوں مہاراجہ شیر سنگھ شاہ بلاول باغ وچ قتل ہویا، ڈاکٹر ہونگ برگر دَس قدماں دے پینڈے تے سن اوہنے مدد دوڑ لائی پر بوہت کویل ہو چکی سی۔ سکھ دربار دے اخیرلے سازشی تے قتل دے دَسیاں ورہیاں دوران، ایہہ ڈاکٹر ہونگ برگر اِی سی جو مُڑ مُڑ مدد کرن واسطے وقوعے تے اپڑیا یاں قتل دی تھاں اُتے موجود سی۔ 1839 ء توں 1849 ء تیک دیاں برٹش انٹیلیجنس رپورٹاں جو 1911ء وچ لاہور چھاپے چڑھیاں، اوہناں وچ ایہہ سچیائی دَسی گئی اے کہ لاہور دربار اُتے ہون والی ہروڈی بربادی ویلے اوتھے ڈاکٹر مارٹن ہونگ برگر موجود سی۔
جدوں 1849 ء پنجاب ایسٹ انڈیا کمپنی ہتھے چڑھ گیا، مہاراجہ دلیپ سنگھ نال ڈاکٹر مارٹن ہونگ برگر نوں وی پینشن مِلی۔ایہو مندے حالاں دی سخر سمے بندے دی اہمیت سی۔ اوہنے اپنی کتاب وچ ذکر کیتا " میں ایہہ دَسنا چاہناں آں کہ دوجیاں توں وکھ مینوں اپنی پینشن خرچن دی اِجازت اے کیونجے کہ ایہدے نال مینوں خُشی ہُندی ہے۔"
