٢٠ویں صدی دے مُڈھ وچ بھارت تے کینیڈا دنیا دے بہت سارے ہورناں ملکاں دی طرح برٹش سامراج واد دیاں بستیاں سن۔ اوہ ویلا نسل وادی پالیسیاں اتے کالے قنوناں دا دور سی، جدوں انگریز سرکار بھارتیاں نال غیر انسانی سلوک کردیاں آپنے اداریاں وچ "بھارتیاں تے کتیاں لئی داخلہ نہیں" دی بدنیتی اپنا کے ذلیل کردی رہی۔ انگلینڈ دی بستی کینیڈا وچ اس ویلے وچ ہی ٢٣ مئی ١٩١٤ عیسوی نوں وینکوور دی بندرگاہ تے پجے جاپانی جہاز کاماگاٹامارو دے بھارتی مسافراں نال ٢ مہینے تک جانوراں توں وی بھیڑا ورتاء کیتا گیا۔ ات گرمی وچ مسافراں نوں سمندر وچ ہی بندی بنائی رکھیا گیا اتے آخرکار ٢٣ جولائی نوں کالے قنوناں ہیٹھ کاماگاٹامارو نوں کینیڈا دے پانیاں چوں کڈھ دتا گیا۔
کینیڈین تاریخ دا ایہہ کالا دیہاڑ سی جدوں اک پاسے برٹش کینیڈین نیوی دا جنگی سمندری بیڑا رین بو کاماگاٹامارو بنام گورو نانک جہاز دے مسافراں نوں ڈرا رہیا سی، دوجے پاسے جہاز دے سوار شانت چت مسافر، ڈھڈ تے سارنگی دیاں سنگیتک دھناں تے دیس بھگتی دیاں واراں گا کے بھوترے ہوئے سمندر دیاں ترنگاں نوں شانت کر رہے سن۔ کینیڈین تواریخ دا سبھ توں ماڑا حکم دیکھ رہیاں ہزاراں اکھاں، برطانوی سامراج واد نوں لعنتاں پا رہیاں سن۔
٢١ ویں صدی دے مُڈھ وچ کینیڈین تاریخ وچ سنہری پنہ آن جڑیا ہے، جدوں اجوکے آزاد کینیڈا دیاں قدراں قیمتاں نوں ویکھدیاں ایتھوں دی پارلیمینٹ وچ کاماگاٹامارو دے دکھانت لئی اکثریت راء نال معافی دا متا پاس کر دتا گیا ہے۔ دیر آئے درست آئے دے اکھان وانگ ٩٤ سال بعد ہی صحیح، کینیڈا نے برٹش سامراج واد ویلے دے کلنک نوں دھون لئی تاریخی قدم تاں چکیا ہے، جس دی سلاہنا کرنی بندی ہے۔ کینیڈا دی پارلیمنٹ وچ معافی توں بعد نیڑلے بھلک وچ وزیر اعظم تے کینیڈین سرکار سنے کئی پرمکھ صوبیاں ولوں وی تاریخی دکھانت لئی معافی منگے جان دی امید ہے۔ دراصل معافی دا فیدہ تد ہی ہے جیکر بھلک وچ رنگ، نسل تے دیس پدھر تے مڑ وتکرا نا ہووے، امیگریشن پالیسیاں وچ بھن بھید نا ہووے، بزرگاں دی پینشن سنے ساریاں سہولتاں چ فرق نہ رکھیا جاوے تے کسے وی روپ وچ، کسے وی قوم نال کاماگاٹامارو دہرایا نا جاوے۔ ایہناں گلاں وچ ہی کینیڈین قدراں دی جت ہووے گی۔
دوجے پاسے کاماگاٹامارو دے دکھانت دی تاریخ دے دوجے پڑاء دا سانگا بھارت نال جا جڑدا ہے۔ ٢٣ جولائی سن ١٩١٤ عیسوی نوں وینکوور دی بندرگاہ توں واپس موڑن مگروں، سمندری بیڑا ٢٩ ستمبر ١٩١٤ عیسوی نوں غلام بھارت دے کلکتہ شہر توں ١٧ میل دور بنے بج بج گھاٹ بندرگاہ تے پہنچیا۔ تاریخ گواہ ہے کہ جو کجھ جہاز دے مسافراں نال بھارت وچ واپریا، اوہ کینیڈا وچ ہوئے بھیڑے ورتاء توں کِتے بوہتا دکھ دین والا تے بھیانک سی۔ کلکتے پجن تے پہلاں تاں سارے مسافراں نوں حراست وچ لے لیا گیا تے تلاشی لئی گئی تے مگروں جبری ریل گڈی وچ چاڑھ کے پنجاب جان دا حکم سنایا گیا۔
کینیڈا توں مڑے ایہناں مسافراں نوں اینگلو انڈین افسر ہاپکنسن تے بیلا سنگھ ورگے غداراں دیاں خفیہ رپورٹاں دے مُڈھ تے باغی گردان دتا گیا۔ اس وچکار بابا گردت سنگھ سنے بہت سارے مسافراں نے کئی مہینے تک برباد ہوئے ویلے تے دھن دے عوضانے لئی جہاز چھڈن توں انکار کر دتا تے فیصلہ کیتا کہ کسے نتیجے تے پجن بغیر اوہ پنجاب نہیں پرتن گے۔ سرکاری دھکے شاہی تے دباء ہیٹھ اُکا ٤٢ مسافر ہی پنجاب جان لئی تیار ہوئے، جد کہ باقیاں نے سرکاری ظلم خلاف روس وکھالے دا فیصلہ کیتا۔ اس مقصد لئی اوہناں جہاز وچ چھاپے جاندے سری گورو گرنتھ صاحب دے سروپ نوں ادب نال سر تے چک لیا تے سارے مسافر نگر کیرتن وانگ شبد پڑھدے کلکتہ شہر ول نوں تر پئے۔ اس موقعے تے پر امن جلوس نوں روکن اتے بابا گردت سنگھ نوں گرفتار کرن لئی کلکتہ پولیس دے سپرنٹنڈنٹ جارج ایسٹوڈ آپنے ٣٠ سپاہیاں نال اکٹھ ول ودھے۔
ایہہ ویکھدیاں ہی روس وکھالا کردے لوکاں نے بابا گردت سنگھ نوں پولیس گرفتاری توں بچاؤن لئی سپاہیاں نوں گھیرے وچ لے لیا۔ بھیڑ وچ بوکھلائے سپاہیاں نے گورو گرنتھ صاحب دی چھتر چھایا ہیٹھ ہو رہے پیدل نگر کیرتن روپی پرامن اکٹھ تے گولیاں دی بوچھاڑ کر دتی۔ دیکھدے ہی ویکھدے چارے پاسے لہو لہان ہو گیا۔ تاریخ داناں موجب کاماگاٹامارو دے مسافراں لئی ٢٩ ستمبر خونی باب والا دردناک دن سی، جدوں پاون سروپ دے سنمکھ ١٩ بندے گولیاں نال بھن دتے گئے، جد کہ کئی ہور ڈاڈھے پھٹڑ ہو گئے۔
بابا گردت سنگھ نے آپنی آپ کتھا وچ مرن والیاں دی گنتی اس توں دگنی دسی ہے اتے مرن والیاں وچ عام راہ گیر تے سرکاری اہلکار وی شامل سن۔ اس گھٹنا دے واپرن مگروں جویں بج بج گھاٹ فوجی چھاؤنی ہی بن گیا تے سینکڑے مسافراں نوں باغی تے ات وادی قرار دے کے علیگڑھ جیل وچ بھیج دتا۔ اس دوران بابا گردت سنگھ سمیت ٢٨ ہور مسافر پولیس گھیرے چوں نکلن وچ کامیاب ہو گئے اتے ٧ سال تک روپوش رہن مگروں سن ١٩٢١ وچ گرفتار ہوئے۔ لمیاں سزاواں بھگتن مگروں کاماگاٹامارو دے مسافر آپنے گھریں پرتے تے تاریخی کھوج موجب مرن والیاں توں اڈ ٢٠ ہور مسافراں دا کدی وی کوئی تھوہ پتہ نا لگیا۔
کینیڈا دی سرکار نے کاماگاٹامارو بارے یادگار اُسارن لئی ٢٥ لکھ ڈالر (دس کروڑ روپئے) خرچن دا وعدہ کیتا ہے۔ بھارت سرکار نوں وی ایہناں مسافراں دی یاد وچ چھوٹی موٹی یادگار توں اڈ کوئی ڈھکویں تاریخی یادگار بناؤنی چاہیدی ہے۔ بج بج گھاٹ تے بنی یادگاری گرودوارہ صاحب سکھاں ولوں ضرور بنائی گئی ہے۔ پر اجے اس بارے بہت کجھ کرنا باقی ہے۔
