وچارواناں دی سنگت دیاں یاداں: سجاد ظہیر تے میاں افتخارالدین

اپنے چاہیوند تے ہر دلعزیز آگو تے سنگی، سجاد ظہیر نال اپنا سانگا بیان کردیاں ہوئیاں ودھیر عزت جوگ شخصیتاں دا ذکر آگیا۔ ایہناں ویلیاں دیاں سرکڈھویاں شخصیتاں دیاں تعریفاں کیتے بِناں بنّے بھائی نال اپنے سانگیاں دا ذکر وی مکمل نہیں ہُندا کیونجے اوہ لوک جیہناں دا ہُن تائیں ذکر آیا اے اوہ اوہناں دا اگلیاں سطراں وچ کراں گا بنّے بھائی نوں وی عزیز سن تے اوہناں دے دِل وچ اوہناں دا بڑا آدر سی۔

ایہناں چوں سبھ توں پہلاں میاں افتخارالدین دا خیال آیا جیہناں نال سجاد ظہیر دی دوستی انگلستان چوں تعلیمی دور توں چلی آ رہی سی ۔ ایس لمے چر دی دوستی تے سنگت نے دوہاں نوں بوہت اِی نیڑے کردِتا۔ خاص کر کے میاں افتخار الدین بنّے بھائی دے مشوریاں بِناں کوئی پیر وی نہیں پُٹدے سن تے اوہناں دے دِتے ہوئے مشوریاں نوں خاصی اہمیت دیندے سن تے اوس تے عمل کردے سن۔

بنے بھائی نال میاں افتخارالدین دے تعلقات اتے گنڈھ جوڑ اُتے لکھن دے خیال توں جدوں میں مواد اکٹھا کرن دی کوشش کیتی تاں ایہہ گل میرے علم وچ آئی کہ میاں صاحب دا جنم 1908ء وچ ہویا سی لیکن کسے کتاب وچ وی اوہناں دی صحیح جنم تاریخ نظراں چوں نہیں لنگھی۔ انج میں اپنے پرانے دوست تے رفیق طاہر مظہر علی نال رابطہ کیتا کہ اوہ اپنے ذریعیاں توں معلوم کرن۔ جیکر عصمت آپا (بیگم افتخارالدین) یاں میاں صاحب مرحوم دے صاحبزادے، عارف افتخار تے سہیل افتخار حیات ہوندے تاں ایہہ اوکھت بغیر کسے پریشانی دے آسان ہوجاندی۔ لیکن ہُن میاں صاحب دی اکلی جیوندی اولاد یعنی دھی سیما افتخار نال میری میل ملاقات نہیں ہے۔ انج طاہرہ نے سیما توں پتہ کرکے دَسیا کہ میاں صاحب مرحوم دا جنم دِن 4 اپریل 1908ء ہے۔

یعنی 4 اپریل دا دِن میاں صاحب دا سوواں (100) جنم دیہاڑا تے لنگھ اِی چکیا اے تے میں اوہناں دی یاد وچ کجھ نہیں لکھ سکدا۔ انج ایہہ سطراں سجاد ظہیر تے میاں افتخارالدین دے وِچالے سانگیاں تے ہی نہیں ہے سگوں بوہتی میاں صاحب دی یاد وچ اوہناں نوں ہدیہ تبریک پیش کرن لئی اُلیکی جارہی اے۔

میرا ارادہ ہے کہ ایس 2008 ء دے پورے سال نوں میاں صاحب ہوراں دی سوویں ورہے گنڈھ دے سال دے طور تے منایا جاوے۔ ایس حوالے نال میں چوکھی کاہڈ مگروں بوہت سارا مواد اکٹھا کرلیا جیہدی نینہہ تے اک کتاب قلم ہیٹھاں جو کجھ مہینیاں وچ چھاپے چڑھ کے ساہمنے آجاوے گی۔

میاں افتخار الدین تے سجاد ظہیر دی دوستی اک دوجے لئی چاہت تے آدر دا مثالی نمونہ سی۔ میاں صاحب اپنے ذاتی معاملیاں وچ عام طور تے سیاسیات وچ خاص کر کے بنّے بھائی توں مشورہ لیندے سن۔ میاں صاحب تے سجاد ظہیر دے وِچکار سانگیاں توں ایہناں دوہاں دے زمانہ تعلیم یعنی انگلستان وچ پڑاء وارے اِی قائم ہو گئے سن لیکن میاں صاحب نے اپنی سیاست دی نینہ بنّے بھائی دے سنگیاں دے وِچاراں توں متاثر ہو کے ترقی پسند تے سیکولر نطریات تے رکھی۔ اوہدا اِی سٹہ سی کہ جدوں اوہ انگلستان توں پڑھتا مُکا کے ہندوستان آئے تے اوہناں سیاست وچ پیر دھریا تے انڈین نیشنل کانگرس وچ رلتی ہوگئے۔

میاں صاحب خؤرے 1936 ء وچ کانگریس وچ رلتی ہوئے تانجے ہندوستان توں برطانوی استعماریت دا خاتمہ کرن لئی جدوجہد کیتی جاوے۔ سیاست وچ اوہناں دی دلچسپی تے فیر کانگرس جیہی انگریز ویری جماعت وچ رلت نوں اوہناں دے ٹبر دے بندیاں تے دوجے زمینداراں نے حیرت دی اکھ نال تکیا۔ کیونجے ایس توں پچھے اوہناں دے خاندان وچ اجیہی کوئی روایت نہیں سی۔ اوہ پہلے بندے سن جیہناں نے نہ صرف سیاست دی کٹھن وادی وچ پیر رکھیا سگوں حکومت دشمن جماعت وچ رلتی ہو کے آزادی دا جھنڈا اُتانہہ کیتا تے اک ادھ سال وچ اِی سیاست دے میدان وچ اک اُگھا پدھر حاصل کرلیا۔

جدوں مشہور زمانہ گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1935 ء لاگو ہویا تے اوہدی چھترچھانویں 1937 ء وچ جیہڑیاں پہلیاں چوناں ہوئیاں تے اوہناں نے کانگرس دے ٹکٹ اُتے قصور دے مسلم حلقہ توں چوناں وچ متحدہ پنجاب دی صوبائی اسمبلی دی اک نشست واسطے الیکشن لڑیا۔ اوہناں دے مقابلے تے یونینسٹ پارٹی دے اُمیدوار خاں بہادر سردار حبیب اللہ سن۔ ایہہ بوہت وڈے زمیندار اِی نہیں سن سگوں سرکارے دربارے اوہناں دا بڑا اثر رسوخ تے پہنچ سی۔ لیکن ایہناں ساریاں گلاں توں اڈ میاں صاحب لوکائی وچ اپنی مقبولیت پاروں خاں بہادر نوں شکست دِتی۔

اوسے اِی زمانے وچ افتخارالدین دی تحریکی جوگتا اُبھر کے ساہمنے آئی۔ اوہ انگریزی، پنجابی تے اردو دے اُچے مقرر سمجھے جان لگے۔ اپنی تحریکی تے تقریری اہلیت پاروں کانگرس پارلیمنٹری پارٹی دے سیکرٹری چُنے گئے۔

میاں صاحب دا سیاسی سفرنامہ چنگا لما رہیا۔ اوہ پاکستان بنن توں پہلاں متحدہ پنجاب کانگرس دے صدر رہے۔ فیر ہولی ہولی کانگرس دی مسلم مُکاؤ پالیسیاں توں بھیڑے پئے کے مسلم لیگ وچ رلت کرلئی۔ مسلم لیگ وچ رلت وچ سجاد ظہیر دا چوکھا ہتھ رہیا سی۔

کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا ( سی پی آئی) مسلم قوماں دے حق خوداختیاری (یعنی پاکستان دی منگ) دی حمایت کردی سی ایسے لئی بنّے بھائی نے میاں صاحب نوں مشورہ دِتا کہ کانگرس توں مستعفٰی ہو کے مسلم لیگ وچ رَل جاون۔ میاں صاحب بنّے بھائی دیاں دلیلاں نوں تے رَد نہ کرسکے لیکن کجھ چر بھمبل بھوسے وچ پئے رہے۔ اوہناں دے سانگے کانگرسی آگوواں نال اینے ڈونگھے تے پرانے سن کہ اوہ ایہناں سبھناں نال مرن جیون ختم کرن دا سوچ وی نہیں سکدے سن۔ پنڈت جواہر لعل نہرو، مولانا ابوالکلام آزاد، ڈاکٹر سیف الدین کچلو تے دوجے اہم کانگرسی آگو جدوں وی لہور آئے تے میاں صاحب ہوراں دے ایکمین روڈ تے ڈیرے لاؤندے۔


مینوں 1945 ء دا اوہ دِن ہمیشاں یاد رہوے گا جد پنڈت جواہر لعل نہرو لہور آئے ہوئے سن تے میان صاحب ہوراں دے ایکمین روڈ تے اِی رہ رہے سن ۔ کامریڈ سوہن سنگھ جوش اوہناں دِنیں پنجاب کمیونسٹ پارٹی دا سیکریٹری سی۔ ایہہ اوہ زمانہ سی کہ کانگرس دی "انڈیا چھڈ دیوو " تحریک دم توڑ چکی سی تے کانگرسی آگو جیلاں توں رہا ہو چکے سن جیہناں وچ میاں افختارالدین وی شامل سن " انڈیا چھڈ دیوو" دی ناکامی دا ذمے وار کانگرسی سانوں کمیونسٹاں نوں متھدے سن تے ساڈی پارٹی اپنے دفاع وچ کانگرس دی پالیسیاں تے اُنگل چُکدی سی۔ جواب وچ کانگرسی ساڈے تے طعنیاں دے تیر ورہاؤندے سن۔ اک واری سردار پٹیل نے کمیونسٹاں دے پنڈ دے اوس مریل کُتے نال رَلایا جہیڑا گڈیاں دے ہیٹھاں چلدا ہے تے سمجھدا اے پئی گڈا اوہدے سر تے اِی چل رہیا اے۔

کانگرس دے ایس قسم دے ورتارے دا توڑکرن لئی پارٹی نے میاں صاحب ہوراں کول پنڈت جی دی آؤنی دا فائدہ چُکیا تے اپنی صفائی پیش کرن دی کوشش کیتی۔ کامریڈ سوہن سنگھ جوش سیکرٹری پنجاب کیمونسٹ پارٹی نے ساریاں پدھراں تے پرتاں تے اہم پارٹی ممبراں تے کارکناں نوں جانوں کراؤندے ہوئے اوہناں دی لمی جدوجہد تے قربانیاں دا ذکر کیتا۔ جواب وچ پنڈت جی نے سنگیاں دی سیواوان نوں سلاہیا تے کیہا کہ ملک دی آزادی تے لوکائی بھلیائی لئی سانوں رل مل کے اِی کم کردے رہنا چاہیدا اے۔

میاں افتخار الدین دی کوٹھی 21 ۔ایکمین روڈ وچ کمیونسٹاں دا اکٹھ کئی پکھوں اک تاریخی اکٹھ سی۔ ایس وچ جتھے اک پاسے سینیئر کمیونسٹ فیروز الدین منصور، فضل الہٰی قربان، تیجا سنگھ سوتنتر، بھگت سنگھ دے سنگی سوامی ہنس راج، پنڈت کشوالی لال سن تے دوجے بَنے میرے تے شمیم اشرف ملک جیہے بندے وی سن جیہناں نوں نویں نویں پارٹی ممبری لبھی سی۔

اوڑک سجاد ظہیر دے مشورے تے میاں افتخار الدین کانگرس توں استعفٰی دے کے مسلم لیگ وچ رلتی ہو گئے تے فیر پنجاب مسلم لیگ دے صدر وی چُن ہوئے۔ ایتھے مینوں اک ہور اہم شخصیت دی یاد آئی اے جیہڑی میاں صاحب وانگوں پنجاب کانگرس دے صدر بنے تے فیر مسلم لیگ وچ رلتی ہوکے پنجاب مسلم لیگ د ےصدر بنے تے اوہ ہین حضرت مولانا داؤد غزنوی۔ اوہناں دی مسلم لیگ وچ رلت کراون وچ میرا وی بھورا کُو ہتھ رہیا سی جیہدا ذکر ایتھے ذکر غلط نہیں ہووے گا۔ بس ایناں اِی چنگا اے کہ ایہناں دوہاں شخصیتاں جیہناں نے پنجاب کانگرس دی وی اگوائی کیتی تے پنجاب مسلم لیگ دی وی، اوہناں دے میں نیڑے رہیا ہاں۔

ایتھے تے میں صرف میاں افتخارالدین دے اوس کردار تے اُپرلا ذکر کرنا اِی چاہواں گا جیہڑا اوہناں نے آزادی لہر وچ نبھایا۔ اوہدا ویروا میری لکھت ہیٹھ کتاب وچ اِی آوے گا۔

میاں افتخارالدین پاکستان دی پہلی آئین ساز اسمبلی دے سبھ توں ودھ بااصول تے دھڑلے والے رکن رہے۔ ایہو جہی بااصول تے دھڑلے والی سیاست پاروں اوہناں نوں پاکستان بنن مگروں مسلم لیگ توں کڈھ دِتا گیا سی اوہ زہر ہلاہل نوں قند نہیں کہندے سن۔ اوہناں دے اخباراں خلاف کدی ناکام تے کدی کامیاب سازشاں کیتیاں گئیاں۔ اوہناں تے جھوٹھے مقدمے بنائے گئے۔ اوہناں دی جائیداد ضبط کیتی گئی ایتھے تیک کہ ڈھاکے وچ اوہناں تے حملہ وی ہویا لیکن اوہناں دا حق دا بولا تے ندھڑکی نال اپنی راء دا اظہار کرن توں کدی زبان نہ ڈکی تے سانہاں دی اخیری ڈوراں تیک اوہنے کدی پیر نہ کنبے۔

جو رُکے تو کوہِ گراں تھے ہم جو چلے تو جاں سے گزرگئے
رہِ یار ہم نے قدم قدم تجھے یادگار بنا دیا (فیض)