پھانسی لائے جان توں اک دن پہلاں سینٹرل جیل لاہور توں انقلابی آگو بھگت سنگھ اتے اوسدے ساتھیاں نے پنجاب سرکار نوں بھیجے اک پتر و چ لکھیا سی۔
"اسیں تہاڈے کول کسے قسم دے رحم دی اپیل نہیں کرنا چاہندے۔ اسیں تہانوں صرف ایہو یاد کروا رہے ہاں کہ عدالت دے فیصلے موجب اسیں برطانوی سرکار دے خلاف جنگ جاری رکھن دے مجرم پائے گئے ہاں اتے اس فیصلے موجب ہی اسیں منگ کردے ہاں کہ سانوں پھانسی دی سزا دین دی تھاں گولی دا نشانہ بنایا جاوے۔ چنگا ایہو ہووےگا کہ سرکاری فوج نوں حکم دیوے کہ سانوں گولی نال اڈاؤن لئی فوجی دستہ بھیجے۔سرکار نے اس پتر تے کوئی غور نہیں کیتا۔"
٢٣ مارچ،١٩٣١ دے دن دو وجے بعد دوپہر سینٹرل جیل دے کارندیاں نے سبھ قیدیاں نوں اوہناں دیاں بیرکاں و چ بند کرنا شروع کر دتا اتے پہرے تے سپاہی لا دتے۔ وارڈ نمبر١٤ جس و چ سارے انقلابی بندی رکھے ہوئے سن، دے ساتھیاں نے بھگت سنگھ توں پچھیا۔ ایہہ کیہ ہو رہیا ہے؟ اج ویلے توں پہلاں ہی قیدیاں نوں بند کیوں کیتا جا رہیا ہے؟ بھگت سنگھ نے مسکراؤندے ہوئے جواب دتا-٢٤ مارچ دی سویر نہیں، بلکہ ٢٣ مارچ دی شام نوں ہی پھانسی دین دا برطانوی سرکار دا ارادہ ہے۔ ٢٤ مارچ ١٩٣١ دے دن سویرے اوہناں نوں پھانسی دینا مقرر ہویا سی، پر سرکار نے اچانک ارادہ بدل لیا اتے ٢٣ مارچ دی شام نوں ہی بھگت سنگھ اتے اوسدے ساتھیاں نوں پھانسی دے تختےتے لٹکا دتا۔
بھگت سنگھ دی گل سندے ہی راجگرو نے بلند آواز و چ کیہا "مبارک ہووے! اسیں اج ہی وداع ہوواں گے۔" تھوڑی دیر بعد ہیڈ وارڈر نے ١٤ نمبر دے قیدیاں نوں اوہناں دیاں کوٹھڑیاں و چ چلے جان دا حکم دتا۔ پر اوہناں نے انکار کر دتا اتے پچھیا "حالے تاں شام نہیں ہوئی، پھیر کیہ وجہ ہے کہ اج سانوں ویلے توں پہلاں ہی بند ہون لئی کیہا جا رہیا ہے؟ ہیڈ وارڈر نے کوئی جواب نہ دتا اتے قیدیاں نوں ضد تے ڈٹے ہوئے ویکھ کے اوہ آپنے کارندیاں نال واپس چلا گیا۔
ہیڈ وارڈر دے جان توں تھوڑے چر مگروں ڈپٹی سپرنٹنڈنٹ جیل شیخ محمد اکرم آ کے بھگت سنگھ دی کوٹھڑی اگے کھڑا ہو گیا۔ پھانسی دی سزا دی تصدیق ہون توں بعد ہی مجرم نوں بیڑیاں پا دتیاں جاندیاں سن تے کوٹھڑی چوں اجازت بغیر نہیں سی کڈھیا جاندا۔ اوہ جو کجھ کہنا چاہوندا سی، اوسدی زبان کہہ سکن دے قابل نہیں سی۔ اوسدے ساہمنے کھڑا بھگت سنگھ وچتر ویرتا نال مسکرا رہیا سی۔ شیخ اکرم کجھ نہیں بول سکیا اتے اوس دیاں اکھاں وچوں ترپ ترپ ہنجھو کرن لگے۔ انقلابی شیخ نوں اس طرحاں روندے ویکھ کے حیران رہ گئے۔
شیخ اکرم نوں رہ رہ کے بھگت سنگھ دے انقلابی کارنامے یاد آ رہے سن۔ اوس نوں کدے گمان وی نہیں ہویا سی کہ بھگت سنگھ نوں بھرپور جوانی وچ ہی پھانسی دا رسہ چُمنا پوے گا۔ آپنے وچاراں وچ ہی گواچا شیخ انقلابیاں نوں بناں کجھ کہے واپس پرتن لگا۔ کامریڈ جہانگیری لال نے بھرے ہوئے گلے نال کیہا- شیخ صاحب،کجھ کہو تاں سہی؟
شیخ اکرم چونک پیا تے ٹٹے پھٹے شبداں و چ کہن لگا "تسیں لوک بول سکدے ہو، میں نہیں۔ اس آخری گھڑی و چ وی۔۔ تسیں جان نہیں سکدے کہ اس ویلے میرے دل تے کی گزر رہی ہے۔۔۔۔۔تسیں لوک کوٹھڑیاں و چ نہیں جانا چاہندے تاں نہ سہی، پر بھگت سنگھ اندازہ نہیں لگا سکدا۔۔ میرے لئی اوہ کیہ ہے۔ جے کوئی جیل توڑ کے اوس نوں بچا لوے تاں وی میں کوئی رکاوٹ نہیں پاواں گا۔ پر اوہنوں کون بچا سکدا ہے! اوہنوں ہن کوئی نہیں بچا سکدا۔۔۔۔۔ پھیر کیہ فائدہ؟ تہانوں وی میں ہور کجھ نہیں کہہ سکدا۔۔۔ جویں تہاڈی مرضی۔"
شیخ اکرم اس طرحاں رک رک کے آپنی بے بسی نوں ظاہر کر کے آؤن والی موت دا سنیہا دے کے چلا گیا۔ تھوڑی دیر بعد ہیڈ وارڈر پھیر آیا۔ انقلابی قیدیاں نے اک دوجے ول ویکھیا، پھر وارڈر نوں کیہا "سانوں بند کر دیو۔" کوئی ست اک وجے شام نوں بھگت سنگھ، شِو رام راجگُرو اتے سکھدیو نوں پٹھیاں ہتھکڑیاں پوا کے کوٹھڑیاں وچوں باہر کڈھیا گیا۔ بھگت سنگھ نے "انقلاب زندہ باد" دا نعرہ لایا۔ دوہاں ساتھیاں نے "سامراج مردہ باد" کہہ کے بھگت سنگھ دے نعرے دا جواب دتا۔ دیکھدے ہی دیکھدے ساری جیل "انقلاب زندہ باد"۔ "سامراج مردہ باد" ۔برطانوی سرکار مردہ باد"۔ "بھگت سنگھ زندہ باد"۔ "راجگرو زندہ باد"۔ "سکھدیو زندہ باد" دے نعریاں نال گونج اٹھی۔
انگریز ہوم سیکریٹری جو جیل سپرنٹنڈنٹ میجر چوپڑہ دے نال پھانسی دے تختے ول جا رہیا سی، نعر ے سن کے بھڑک اٹھیا اتے اوس نے انقلابیاں دے منہ بنھ دین دا حکم دتا۔ اک وارڈر نے بھگت سنگھ دے منہ تے پٹی بنھی پر اوہنے گردن گھما کے پٹی کھولہہ دتی اتے میجر چوپڑہ نوں کیہا "اس اخیری ویلے سانوں تہاتھوں ایہو جہے سلوک دی امید نہیں سی۔ ساڈا منہ بنھ کے کی ساڈی آواز نوں روکیا جا سکدا ہے؟" میجر چوپڑہ نے وارڈر نوں کیہا "رہن دیو، ایہناں دے منہ نہ بنھو۔" ہوم سیکریٹری کرودھ نال لال پیلا ہو کے چلاؤن لگا "میں منہ بنھن دا حکم دتا ہے۔ میجر چوپڑہ نے جواب دتا "جیل سپرنٹنڈنٹ میں ہاں اتے میں آپنی ذمہ واری تے منہ ناں بنھن دا حکم دیندا ہاں۔" ہوم سیکٹری سر پٹ کے بہہ گیا۔
جو مجسٹریٹ پھانسی دی ڈیوٹی تے تعینات سی، اوہنوں بھگت سنگھ نے کیہا "مسٹر میجسٹریٹ تسیں خوش نصیب ہو، جو سانوں پھانسی دین دے حکم دی تعمیل کراؤن آئے ہو۔ اج اسیں تہانوں دکھا دیاں گے کہ دیس بھگتی دے دیوانے اتے آزادی دے سپاہی پھانسی دے رسے نوں کس طرحاں چُمدے ہن۔ تسیں ایہہ وی دیکھوگے کہ کس طرحاں آپنے مقصد لئی موت نوں گلے لا کے اوہ امر ہو جاندے ہن۔"
آپنیاں ساہواں نوں وارن والے انقلابی جد پھانسی دے تختے ول لے جائے جا رہے سن تاں پوری جیل قیدیاں دے اس گیت نال گونج رہی سی:
بھارت نہ رہ سکے گا ہرگز غلام خانہ، آزاد ہوگا، ہوگا، آیا ہے یہ زمانہ۔
تنے ساتھی چھال مار کے پھانسی دے تختے تے جا چڑھے۔ بھگت سنگھ وچکار سی، راجگرو اوسدے سجے اتے سکھدیو کھبے۔ تناں نے آپنے آپنے رسے نوں چمیا اتے مسکراؤندے ہوئے اک دوجے ول ویکھیا۔ میجر چوپڑہ نے کیہا "بھگت سنگھ کوئی گل کہنی ہے تاں کہہ۔" بھگت سنگھ نے کیہا "تختہ ہٹاؤن دا حکم دین توں پہلاں مینوں اشارہ کرنا۔" میجر چوپڑہ نے جد اشارہ کیتا تاں تنے اک دوسرے نوں ویکھ کے پھر مسکرائے اتے اوہناں نے اک آواز وچ "انقلاب زندہ باد" ، "سامراج مردہ باد" دے نعر ے بلند کیتے۔ جلاد نے تختہ کھچ دتا۔ نعریاں دی گونج نال ہی تنے انقلابی دوجی دنیا ول کوچ کر گئے۔
١٥ منٹ تک لمکدے رہن توں بعد اوہناں دے مردہ سریراں نوں ہیٹھاں لاہیا گیا۔جیل دے آلے دوالے گورا فوجی دستہ تعینات سی۔ کسے وی وارڈر نوں جیل دے اندروں باہر جان جاں باہروں اندر آؤن دی اجازت نہیں سی۔ سنتری اوہناں دے مردہ سریراں نوں جیل نال لگدے عدالت دے اوس چور بُوہے تک لے گئے جیہڑا بھگت سنگھ اتے اوہدے ساتھیاں نوں جیل توں عدالت وچ لیاؤن لئی بنایا گیا سی، پھیر اوہناں دیاں لاشاں نوں گورے فوجیاں دے حوالے کر دتا گیا۔ گورے فوجیاں نے شہیداں دیاں لاشاں نوں اوہناں دیاں لتاں پھڑ کے گھسیٹ کے لاری وچ سٹیا۔ اک گورے فوجی افسر نے تاں بھگت سنگھ دی لاش نوں ٹھڈے مارے اتے گاہلاں دیندے ہوئے چیکیا (شیطانا، آ! ہن گولی مار)
اس شرم ناک کاروائی نوں اک ہندوستانی سنتری جو چھت تے کھڑا اوتھے پہرہ دے رہیا سی، ات بے بسی دی حالت و چ ویکھ رہیا سی۔لاشاں نوں لاری و چ سٹ کے گورا فوجی دستہ فیروزپور ول روانہ ہویا۔ جدوں اوہ قصور پہنچے تاں اوتھوں اک گرنتھی اتے اک پنڈت نوں وی وکھری لاری وچ بٹھا لیا گیا۔ مٹی دے تیل دے کجھ ٹین پہلاں ہی اوس و چ رکھے ہوئے سن۔ ستلج دریا دے نیڑے نویں سڑک اتے پرانی سڑک دے سنگم تے اک ریلوے پھاٹک سی، اوس پھاٹک دے سنتری نے دیکھیا کہ لاریاں پرانی سڑک تے جا رہیاں سن، جو دریا وچ جا ملدی سی۔ اوہنوں ایہہ ڈر سی کہ رات دے ہنیرے وچ کدھرے اوہ لاریاں دریا وچ نہ جا ڈگن۔ اوہ ڈردا وی سی کہ جے اسنے گورے سپاہیاں نوں خبردار کیتا تاں اوہ بد دماغ کتے اوسنوں گولی نہ مار دین۔
پر دریا توں تھوڑا اُرے ہی فوجی لاریاں رک گئیاں۔ پنڈت اتے گرنتھی نوں اوتھے ہی اتارن توں بعد پھیر چل پئیاں۔ پرانے پل دے اُتری سرے دے نیڑے پھیر رک گئیاں۔ پھر اوتھے ہی بنھ دی اوٹ و چ اک کھائی پٹ کے، لاشاں دے ٹوٹے ٹوٹے کرکے کھائی وچ پا کے مٹی دا تیل چھڑک کے اگ لا دتی گئی۔ اگ دیاں لاٹاں دے آلے دوالے گورے فوجیاں نے نچنا شروع کر دتا۔ اگ دیاں لاٹاں اُچیاں ہوئیاں تے دور دور تک دکھائی دین لگیاں۔ دریا دے پاروں اک بندے نے دیکھیا تاں اوہ حیران ہو اٹھیا کہ رات ویلے ایہہ کون لوک اگ دے ارد گرد بھوتاں وانگر نچ رہے ہن۔ اوس نے نیڑے پہنچ کے اک جھاڑی دے پچھے چھپ کے ایہہ بھیانک باب ویکھیا۔
واہو چر مگروں اگ دیاں لاٹاں اُتے گورے فوجیاں نے مٹی پاؤنی شروع کر دتی۔ اگ بجھ جان تے لاشاں دے ادھ سڑے ٹوٹے پُل دے ٢٤ نمبر والے کونے دے نیڑے دریا وچ سٹ دتے۔ جس مٹی توں تیل دی گندھ آ رہی سی، اوس نوں پٹ کے پانی و چ روڑھ دتا اتے کھائی پدھری کر دتی۔ رات دے باراں وجے پنجاب سرکار نے ایہہ اعلان کیتا کہ بھگت سنگھ اتے اوسدے ساتھیاں نوں پھانسی دین توں مگروں مذہبی ریتاں موجب اوہناں دیاں اخیری رسماں کر دتیاں گئیاں ہین۔ اس خبر نوں سندیاں سار ہی ہر تھاں ہاہا کار مچ گئی۔ سینٹرل جیل لاہور دے کئی قیدیاں نے تن دن کھانا نہ کھادا۔
سویر ہون تے ایہہ پتہ لگا کہ شہیداں دیاں لوتھاں نوں ستلج دریا دے پرانے پل دے نیڑے جلایا گیا سی۔ جد لوک اوس تھاں پہنچے تاں کِتے وی چتا دا کوئی نشان دکھائی نہ دتا۔ اچانک اک آدمی دا پیر ایسی تھاں تے پے گیا جتھے زمین پولی سی۔ اوسدے پیر ہیٹھاں دھس گئے۔ جد اوس تھاں نوں کھودیا تاں مٹی دے تیل اتے سڑے ہوئے ماس دی بو آؤن لگی۔ اسے جگہ تے اوہناں مہان شہیداں دی یادگار اساری گئی ہے۔
متھے ویلے توں ١٢ گھنٹے پہلاں ہی پھانسی کیوں دتی گئی اتے اوہناں دیاں لوتھاں نوں اوہناں دے وارث جاں رشتے داراں دے سپرد کیوں نہیں کیتا گیا؟
گاندھی ارون گل بات توں لگدا سی کہ وائسرائے ارون پھانسی دی سزا نوں عمر قید و چ بدل سکدا سی پر انگریز اُچ پدھری اہلکار ایسی کسے رعایت دے پکھ و چ نہیں سن۔ وائسرائے دے ہوم ممبر جیمز کریار نے انقلابیاں نوں کوئی چھوٹ دین دی صورت وچ تاں استعفیٰ دین دی دھمکی وی دتی سی۔ اوہنے ہی پنجاب سرکار نوں گُجھی ہدایت کیتی سی کہ بھگت سنگھ اتے اوہدے ساتھیاں نوں ٢٣ مارچ دی شام نوں ہی پھانسی دے دتی جاوے تاں جو وائسرائے نوں پھانسی دی سزا نوں عمر قید و چ بدلن دا موقع ہی نہ ملے۔
پنجاب سرکار دے اعلان مگروں کہ انقلابیاں نوں پھانسی دین مگروں مذہبی رسماں موجب دریا ستلج دے کنارے اوہناں دا سنسکار کر دتا گیا ہے،
بھگت سنگھ دی بھین بی بی امر کور اوتھے پجن والے لوکاں وچوں اک سی۔ اوہنے اوتھوں جو ہڈیاں اکٹھیاں کیتیاں، اوہ اج کل کھٹکڑ کلاں پنڈ وچ شہیداں دی یادگار دے طور تے بنائے گئے عجائب گھر وچ رکھیاں گئیاں ہین۔
سوال اٹھدا ہے کہ پھانسی دے بعد شہیداں دیاں لوتھاں اوہناں دے رشتے داراں نوں کیوں نہیں دتیاں گئیاں۔جیتن داس جیہڑا کہ ٦٣ دن دی بھکھ ہڑتال دے بعد ١٣ ستمبر ١٩٢٩ نوں بورسٹل جیل لاہور وچ شہید ہو گیا سی تے جس دی لوتھ دے لاہور توں ہڑا تک ١٤ توں ١٦ ستمبر دی ریل یاترا نے بھارت بھر وچ روس دا طوفان ابھار دتا سی، انگریز سرکار خبرادار ہو گئی سی کہ شہید دی لوتھ بے جان ہون دے باوجود اوہدے وچار دے پرچار لئی بوہتی مدد دیندی ہے اتے فیصلہ کر لیا سی کہ اوہناں دے مردہ سریر چوری چھپے جلا دتے جان گے۔ ہری کرشن تلوار دی لوتھ نوں وی ٣١ مئی ١٩٣١ نوں پھانسی دے بعد ایسے طرحاں میانوالی و چ اوہدے رشتے داراں نال لکن میٹی کھیڈدے ہوئے اک اجاڑ جگہ تے ساڑ کے اوہدی راکھ نوں سندھ دریا و چ سٹ دتا گیا سی۔
