جیس ویلے کسے نوں اک بہوں طاقتور تے بھارو "بیوروکریٹ" یعنی پٹواری نال واہ پیندا ہے یاں جد کدی کسے دی نظر لہور قلعے تے پیندی اے یاں فیر لہور دے چاردیواری وچ وسے شہر دا خیال آؤندا اے، ذہن وچ ہندوستان وچ اکبر دے طاقتور دیوان راجہ ٹوڈر مَل دا چیتا آؤندا ہے جیہنے "پٹوار" نظام کڈھیا جو اجے وی چل رہیا اے۔
شہنشاہ اورنگزیب دا آکھنا ایں پئی اوہنے اپنے پیو شاہجہان توں سُنیا سی اوہ کیہا کردا سی کہ اوہدا پیو اکبر ہمیشاں ٹوڈر مَل دی" کھُلھ"، مان تے متعصبی ہندو ہوون دی شکایت کریا کردا سی۔ اِنج دی راء دی اورنگزیب توں تانگھ کیتی جاسکدی ہے۔ مغل ہندوستان اُتے اوہدی اجیہی پکڑ سی پئی بادشاہ ہمیشاں اوہدے فیصلیاں نوں سِر مَتھے تے رکھدے سن۔ وجہ سدِھی ساہویں سی۔ اوہ شک شُبہے توں وی ودھ ایماندار تے اپنے بادشاہ دا وفادار سی۔ اوہ خؤرے اکبر دی "کچن کابینہ " دا اِکلا بندہ سی جیس نے دِین الٰہی نوں قبولن توں انکار کردِتا سی، ایہہ اکبر دا اِسلام سی جیہنے مُلاں نوں منن توں اِنکار کیتا ایہہ صرف اوہدی موت تائیں جیوندا رہیا۔
راجہ ٹوڈر مَل لہور وچ پانی والے تلاء توں تھوڑا کُو پرانہہ حویلی باردو خانہ وچ جَمیا۔ اوہدے ماپیاں دا سانگا لہور نال سی تے اوس دا پیو اوہدی جوانی وچ موگیا۔ اوہدی ماں نے پالن واسطے اوہنوں ہندو سوجھوان دے "آشرم" گھل دِتا جیہڑا لاہوری گیٹ وچ واقع سی۔
" دی ایٹین ایئرز آف اکبرز رِین" وچ ذکر اے پئی ابوالفضل لاہور دے ایس سیانے ٹوڈر مَل توں واہوا کھِجھ کھاندا سی جدکہ ٹوڈرمل دا سبھ توں پہلا تذکرہ ابوالفضل دی "آئینِ اکبری" وچ آیا ہے۔
اکبر نے اوہنوں پہلی وار یوسف زئیاں خلاف فوج کشی ویلے ورتیا فیر پٹنہ، بنگال تے گجرات دیاں فوجاں خلاف۔ اوہ اپنے دشمن تے اوہدی طاقت دا چوکھا جانُوں سی۔ اک واری اوہدی فوجی دی گنتری گھٹ گئی تاں اوہ چھے مہینیاں تائیں لُکیا رہیا اوڑک اک بوہتی طاقتور فوج تے قبضہ کرلیا۔ اوس دے چھوٹے چھوٹے اپریشناں دا اج تائیں آدر جوگ مِلٹری پرچیاں وچ حوالہ دِتا جاندا اے۔ مکاری توں وِکھ، اوہدے وچ بندیاں والی جرات تے مردانگی سی۔ شہنشاہ ایہنوں "لہوری چال" کیہا کردا سی۔
ہر مہم دے مگروں اوہ سونے تے چاندی توں اڈ سبھ توں اہم مقبوضہ سلطنت دے ویروے نال نقشے لیاندا۔ چھیتی اِی اوہنوں " چہار ہزاری" یعنی آدر جوگی جیہڑے چار ہزار چوکس فوج رکھدے سن، بنا دِتا گیا۔
جدوں اوہ بنگالوں پرتیا اوہ تِن سو ہاتھی سونے تے چاندی نال ڈھو کے پرتیا۔ ٹوڈر مَل نوں پَک سی جد تائیں شہنشاہ مال نال بھارو ہے اودوں تائیں اوس دی سلطنت دی آدر ہے۔ ایہی منظم اپریشن سی جیس پاروں اوہنوں ودھیر عزت لبھی۔ چھیتی اِی اوس نے اکبر دے ہندوستان دے مالی کَماں دا بھار چُک لیا تے اوہدا پہلا کَم روایتی سنسکرت اتے ہندی "پٹوار" نظام نوں فارسی وچ بدلنا سی ایہہ اوہ کم سی جیہنے مگروں اردو بولی دی نینہ رکھی لیکن بوہت گھٹ اوہنوں ایس گل اُتے شاباشی دیندے نیں۔
راجہ ٹوڈر مَل دا لیکیا ہویا ڈیزائن تے فارمیٹ اجے وی پرچلت ہے اوہدے حصے تے ہدایتاں دا ریکارڈ این۔سی۔اے پچھے پنجاب گورنمنٹ دے ریوینیو ڈیپارٹمنٹ دی لائبریری وچ لبھ جاندا اے اجے تائیں اوہدی زمین تے مالیہ نوں اکٹھا کرن وچ اوس دی چوکھی سیانف تے سمجھداری دا مطالعہ کیتا جاسکدا ہے۔
لیکن اوس دی پہلی ذمے واری پکائی اِٹاں دے لہور قلعے دی عمارت واسطے رقم دا سربندھ سی۔ جدوں اک وار ہوگیا تے فیر اوہنے لاہور شہر دی چاردیواری عمارت تے رقم لائی۔ اوس نے اکبر نوں فوجی طور تے مگروں مالی طور تے سنبھالیا۔ فیر معشیت دا سربندھ تے مہنگائی تے اَکھ رکھن لئی اوہنے سونے، چاندی تے تانبے دے سِکے متعارف کروائے۔ خزانے تے چوکھی پکڑ پاروں اوہنوں برصغیر دے مُلکاں دے سٹیٹ بنک دا پیو وی آکھیا جاسکدا ہے۔
اوہدے سونے دے سِکیاں چوں سبھ توں وڈا "شاہنسہ" سی 101 تولا، 9 ماشے تے 7 سُرخاں والا پنج نُکڑاں والا گول سی یاں "سرسئی" جیہنوں لاہوری سُنیارا کیہاجاندا سی اوس دے اِک بنے شہنشاہ اکبر دا پورا ناں تے دوجے بَنے ایہہ فقرہ " از سلطان الاعظمِ معظم خلاد اللہ گ مُقطہ سلطانہِ ضرب اول خفت آگرہ" کھُدیا سی۔ دوجے "شاہنسہ" دا بھار 91 تولے تے 8 ماشے سی۔ دونواں دا مُل 100 مُہراں دے برابر سی۔
دوجے سونے دے سِکیاں وچ "رہس" ادھے "شہانسہ " دے برابر، "عطمہ" اک چوتھائی "شاہنسہ" برابر، اک "بنست" "شاہنسہ" دی پنجواں حصہ تے اک "الٰہی" دَس رُپئے برابر سی جو کہ 12 ماشیاں تے اک تہائی "سرسئی" دے برابر سی۔ مشہور "عدل گُٹگا" 9 "رُپیاں" یاں سونے دے 11 ماشیاں برابر سی۔ "عدل گُٹکا" "محرابی" توں وی جانیا جاندا سی۔ 23 طرحاں دے سونے دے سِکے برصغیر وچ صرف چار تھاواں لاہور، کابل، بنگال تے گجرات وچ احمد آباد دے ٹیکسالاں وچ بندے سن۔
فیر چاندی دے سِکے آؤندے سن جیہناں چوں سبھ توں وڈا " رُپیہ" سی جو ساڈھے گیاراں ماشیاں برابر سی۔ اک "رُپیہ" چار " داماں" یاں اک " جلالہ" برابر سی۔ اک " درب" ادھے "جلالے" تے فیر "چرن" (اک چوتھائی)، "پانڈاؤ" (پنجواں حصہ)، "اشت" (اٹھویں حصے"، "داسہ"(دسویں حصے)"، اک کالا " (سولھویں حصہ) تے اوڑک اک "سُکی" (ویہویں حصے) برابر سی۔
چاندی دے سِکیاں مگروں تانبے دے سِکے آؤندے سن جیہڑے اٹھائی شہراں سَنے پاکستان وچ لاہور،بھکر تے سیالکوٹ وچ بندے۔ لاہور دا ٹیکسالی گیٹ اوہ تھاں سی جتھے سارے تِنے سونے، چاندی تے تانبے دے سِکے بندے سن۔ اصلی ٹیکسال مسجد وزیر خان دے نیڑے اُچے ٹبے تے سی اجے وی ایسے ناں توں بلایا جاندا ہے۔ سبھ توں وڈا تانبے دا سِکہ اک "دام" سی جیہدا بھار اک تولا، اٹھ ماشے تے ست سرسئی ہوندا تے اک "رُپیے" دا چالھیویاں بندا سی۔ "ادہیلہ" "دام" دا ادھا، " پعلو (اک چوتھائی) تے "دمڑی" اک دام دا اٹھواں حصہ سی۔ اسیں اجے وی ایہہ ناں مُڈھ نوں جانے بِناں ورت رہے ہاں۔ ایہہ کہنا پئی اوہدے کول اک "دمڑی" وی نہیں اے دا مطلب ایہہ جے پئی اوہدے کول ماڑے توں ماڑے مُل دا سِکہ تک نہیں اے۔
جدوں اکبر تے اوہدی "کچن کابینہ" دا مسئلہ ٹوڈر مَل نال پیا جیہنے سُنن ہاراں نوں دَس پائی پئی نبی پاک اک درہم ورتیا کردے سن جیہڑا چاندی دی کجھور دی گِٹھک ہار پتھر دا سکہ سی۔ حضرت عمر نے ایہنوں پدھرا کرکے ایس توں بوہتے توں بوہتے سِکے بنائے۔ اوہناں دِناں وچ دِینار اک سونے دا سِکہ ہوندا سی جیہدا وزن 96 جوں دے دانیاں یاں اک "مثقال" جو درہم دے سَتویں دے اک تہائی برابر سی۔ ٹوڈر مَل نے اپنے سِکیاں نوں جوکیا تے اوہناں دا ورتنا دَسیا۔ اکبر اکھاں اَڈی ویکھدا رہیا ایتھے تیک ابوالفضل اپنی کتاب وچ کہندا اے کہ اوہنے ساریاں نقاداں نوں چُپ کرادِتا۔
جیویں اِی ایہہ لاہوری ذہین تے سیانا بُڈھا ہویا اوہنے اپنی نوکری توں استعفی دِتا پر اکبرنے انکار کردِتا۔ لیکن راجہ ٹوڈر مَل چھایا رہیا۔ اوہنے اپنی جنم بھوئیں لاہور چوں کجھ زمین لئی تے ہردوار یاترا تے چل پیا تے فیر گنگا کنڈے چل پیا۔ ایتھے اِی ڈِگ گیا تے مریا۔ اوہدی سواہ نوں دریا گنگا تے راوی وچ روڑھیا گیا۔
لہور شہر دے ایس ذہین سیانے نوں بھُل چکیا اے جیہدی ذہانت بارے کوئی شک شُبہ نہیں۔ لیکن اسیں اوہناں توں کیہ آس رکھدے سکدے ہاں جیہناں نے چھے سو سال پرانے درخت لاہور قلعے توں وڈھ دِتے نیں جیس نوں ٹوڈر مَل نے اپنے شہر واسطے بنایا سی۔ کجھ نمانے بیوروکریٹ سمجھدے نیں اوہناں کجھ حاصل کرلیا ہے جدکہ اسیں ساریاں نے بوہت کجھ گوا لیا اے۔
