1639ء سلطنت مغلیہ اپنی سخر تے سی اودوں بادشاہ شاہجہان نے اک نویں شہر دی نینہ رکھی۔ سلطنت دا خزانہ بھریا سی تے ناں اندروں ناہیں باہروں کوئی خطرہ سی۔
مغل دربار چنگے ٹیلنٹ نال بھریا سی جیس توں اُگھی تے بھرویں رہتل پُنگری۔ ایہناں سارے گُناں دا وکھالا شاہجہان دے سمے دیاں بَنیاں عمارتاں توں لشکدا نظر آؤندا سی۔ بادشاہ اکبر نے مہان تے عظیم الشان عمارتاں نوں سُگھڑ، سلکھنا پن تے خوبصورتی د ے راہے پایا جو رہتلی پکیائی دا نشانی سی۔
بادشاہ شاہجہان دا اجیہا شہر بناون دا ٹیچا ایہو سی پئی اوس توں مغلیہ سلطنت دی طاقت تے خوبصورتی دونویں چھلکارے مارن، اک شہر جو ودھدی رہتل تے اوس دی رِیتاں رواجاں نوں سنبھالن جوگا ہووے۔
انج نویں شہر دا ناں شاہجہان آباد رکھیا گیا۔ شہر وچ شاہی رہائشگاہ قلعہ سی جیس نوں سرکاری کاغذاں وچ قلعہ مبارک دا حوالہ دِتا جاندا سی۔ ایہہ اجیہے ڈھنگ نال بنایا گیا سی پئی عام لوک تے خاص دونویں بادشاہ دی حاضری وچ آسکن۔ ایہدے وچ عام سُنن ہاراں تے صلاح کاراں واسطے وکھ وکھ دربار سن۔ جھروکا درشن، نقار خانہ، مینار، موتی مسیت تے حرم لئی کمرےقلعے دے اہم حصے سن۔
قلعہ شاہی جلال و طاقت دا نشان سی۔ قلعہ دیاں کندھاں اندر دے جیون نوں لُکاواں رکھیا جانداسی باہرلے لوکاں نوں اندردی کوئی جانکاری نہیں ہُندی سی۔ پر جدوں لوکاں نوں اندر دی کوئی سُوہ ناں لبھدی تاں بادشاہ بارے طرحاں طرحاں دی افواہاں اُڈاؤندے۔ کجھ یورپی پاندھیاں نے ایہناں مخولاں نوں تاریخی حقیقت دے کے پڑھہناراں دے چَس واسطے سکینڈل ڈھنگ وچ اپنے سفرنامے وچ ذکرکیتا۔
قلعے دے باہر عالیشان جامعہ مسجد سی جو مذہبی عقیدت اتے جڑت دی علامت سی۔ فیر مگروں بتھیرے مغل اشرافیہ اتے شہزادیاں نے اپنی نیکی کار دے بھرم دے وِکھالا کردیاں چوکھیاں مسیتاں جیویں فتح پوری مسیت، اکبر آبادی مسیت، اورنگ آبادی مسیت تے سنہری مسیت، بنائیاں۔ مسیتاں دی گنتری توں وَکھ ایہہ وکھو وکھ تھانواں تے بنیاں تے نال اِی نماز ویلے لوکاں دی سوکھت لئی بازار بنائے گئے۔
گھبلے سمے وِچ بازار ناں صرف خرید وِکری دی تھاں سمجھے جاندے سن سگوں ایہہ کھیڈ میلے دِیاں تھانواں وی ہُندے سن۔ شاہجہان آباد دے فیض بازار، اردو بازار، خانم دا بازار، خاص بازار چوکھے مشہور سن جد کہ دوجے بازار اپنی وَستاں پاروں خاص سن جیویں گہنے، جُتیاں تے ونگاں لئی۔ پر سبھ توں بوہتا من کھِچواں بازار چاندنی چوک سی۔ جیہناں نے ایس نوں سخر دے دِناں وچ ویکھیا اے اوہ ایہدی بھرویں قدر کردے سن۔ چاندنی چوک دے وِچکار اک جنتی نہر سی تے چوک دے آلے دوالے دونواں بَنیاں تے رُکھاں دِیاں قطاراں سن جیس نال ماحول ٹھنڈا تے پر سکون ہو جاندا سی۔ سر سید ہوراں اپنی کتاب آثار الصنعادید وچ لکھیا اے پئی چاندنی چوک اِینی کُو سوہنی تھاں اے جیہنوں اکھراں وچ نہیں بیان کیتا جا سکدا۔ شام ہُندے سار اِی شہزادے دے اُچیچ ایتھے سیر واسطے کھڑ جاندے تے عشق پیچے لڑاندے۔
ویلا ٹپدے ٹپاندے شہر شاہجہان آباد نے اپنے گُن پالئے تے ایتھوں دی وَسوں ودھ گئی۔ ایہدے گلیاں، محلے اتے سڑکاں اپنے خاص سہپن پاروں مشہور ہوگئے۔ سنگیت کاراں، فنکاراں، شاعراں، چترکاراں، نچن والیاں، کتھا سُناون ہاراں تے ترکھاں ساریاں نے شہر نوں نویں زندگی تے نویں رہتل دِتی۔
تھوڑے اِی چر وچ شاہجہان آباد ادب تے رہتل دا گڑھ بن گیا۔ سرکاری کھاتیاں وچ ایہہ شاہجہان آباد رہیا پر عام لوکائی لئی ایہہ دِلی سی۔
جدوں مغل بادشاہ دا زوال آیا تاں باہرلے دھاڑویاں نے مغلاں دی اکٹھی دولت نوں لُٹن لئی شہر تے ہلے بول دِتے۔ نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی نے ایس تے قبضہ کیتا ناں صرف وسنیکاں دا قتلام کیتا سگوں رقماں زور زوریں کھو ہ لُٹی دولت نال افغانستان نوں پرت گئے۔
پر شہر تے اوس دے لوکیں ایس تباہی توں ناں صرف بَچے سگوں اوہناں نوں اپنی گواچا تے نمانے پئے مان نوں ودھ جذبے تے کلا نال مُڑ جیوندا کیتا۔ شہر مراٹھی قبضہ وی لنگھا چکیا اے۔ پر جد تیک اوہ شہر تے حکمران رہے اوہ مغل بادشاہ دا آدر کردے رہے۔
ایہہ 1803ء جدوں لارڈ لیک نے شہر فتح کیتا تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہتھاں وچ ساری طاقت آگئی تاں مغل بادشاہ اوہناں دے ہتھاں وچ کھڈونا بن گئے۔ بادشاہ اپنی سارے سیاسی اختیار تے طاقت توں وانجھیاں ہوکے مالی طور تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے بھاراں تے رہ گیا۔ ایس نال قلعے بارے لوکائی دے وِچار بدل گئے ایہہ ہُن سیاسی طاقت دا نشان نہیں رہیا سگوں رہتلی سرگرمیاں دا گڑھ بن گیا سی۔
شہر دے وَسنیکاں لئی قلعہ پچھے ورثے دا اک راکھا سی۔ سیاسی اتانہہ ٹھانہہ وجہوں سلطنت ڈھیہہ گئی پر ایہدی رہتل بہتل اپنے سارے تگڑے رنگ ڈھنگاں نال قائم رہی تے سیاسی نقصان توں ہوئے خلاء نوں پوریا۔
بہادر شاہ ظفر نے اپنی تھوڑی جیہی آمدنی وچ وی، جو ایسٹ انڈیا کمپنی توں لبھدی، درباری آدر تے رکھ رکھاؤ نوں قائم رکھیا۔ درباریاں نوں اکبر دے سمے توں چلے رواجاں دی سانبھ رکھن دا حکم سی۔ بادشاہ آپ وی روز ویہار اپنے کماں نوں کردا سی۔ اوہنوں اپنے وڈے ٹبر دا وِی خیال کرنا پیندا سی اک گویڑ مطابق ٹبر دے ممبر 3000 سن۔ ہریک ٹبر نوں شاہی خزانے توں خرچہ لبھدا۔ پر زوال سمے اوہناں دا خرچہ ناں تُریا رہیا اِنج غربت وچ حیاتی ٹپانی پئی۔ ہور تے ہور اوہناں نوں قلعہ چھڈن دی اجازت نہیں سی ایس کرکے اوہناں نے اپنا ویلا ایویں شیویں دے شوقاں وچ لنگھایا۔
حکمرانی توں دُکھی بادشاہ نے اپنا بوہتا ویلا وکھریاں میلیاں جیویں نوروز، دیوالی، ہولی، محرم، عید، دسہرا اتے سبھ توں مشہور "پھُلاں والیاں دی سیر " وچ ٹپانا شروع کردِتا۔ داستانِ غدر دے لکھاری ظہیر دہلوی مطابق اوس نے اِنج دے میلے اپنی حیاتی وچ کدی نہیں تکے سن۔
قلعے دی بولی ادبی لوکاں دا معیار بن گئی۔ مشاعرے منعقد ہون لگ پئے جیہناں وچ غالب، مومن، تے ذوق توں اڈ دوجے شاعر رلتی ہوندے۔ قلعے دے باہر رہتلی بہتلی سرگرمیاں ہوندیاں سن۔ اشرافیہ کول ایہناں سرگرمیاں وچ رَلتی ہون واسطے چوکھا مال سی۔ شہر دی ثقافتی حیاتی دے چوکھے رنگ بھنگ سن۔ سیاسی اُتھل پتھل دے دِناں وچ وی شہر نے مہان شاعر، کتھا سناون والے، چترکار، طبیب، ناچے تے سنگیت کار پیدا کیتے۔ایہہ برصغیر دے دوجیاں شہراں لئی رول ماڈل سی۔
اوہنیں دِنیں دِلی والا ہونا مان رکھدا سی۔ زندگی سوکھالی لنگھ رہی سی۔ فیر اک اجیہی واپری ہوئی جیہدی شہر چوں کسے نوں توقع نہیں سی ایہدے نال اِی ہندوستانی تاریخ بدل گئی۔
