تُسیں لال قلعے مغلیہ وسیب نوں پچھڑیا، جاگیردارانہ، طبقیاں وچ ونڈیا، ویلے توں دراڈا جو مرضی آکھو پر ایس وچ پچھلیاں پیڑھیاں دیاں رسماں تے قدراں سن۔
بھانویں ایہنے اپنی تخلیقی صلاحیت گوا دِتی سی تے سماج نوں اک تھانویں ای کھلاری رکھیا پر ایہدی ایس کمزوری توں وَکھ ایہہ بھرواں، کھُلے دِل دا، رواداری روح رکھن والا تےدوجیاں دے آدر دی سُجھ سی۔ دراصل ایہہ رلی ملی رہتل سی جوں وکھو وکھ برادریاں نال مذہب دھرم توں وکھرا ہوکے پرپھُلت ہویا سی۔ ایس رہتل نے دِلی دے ساریاں وسنیکاں نوں اک بھیالی وچ گنڈھ دتا سی۔ اشرافیہ یاں ایلیٹ کلاس سیاسی تبدیلیاں توں وکھ اپنی رہتلی ماحول وچ چوکھی خوش سی۔ کجھ نوں اپنی جاگیراں توں چوکھی رقم مِلی سی جدکہ دوجیاں نوں قلعے دی سیوا کرن تے تنخواہاں تے وظیفے لبھدے سن۔ کجھ وفادار ایسٹ انڈیا کمپنی وچ کم کردے سن تے سماج وچ اک عزت دار پدھر رکھدے سن۔
جدوں برطانیہ نے شہر نوں فتح کیتا اوہناں خلاف کوئی مظاہرہ نہیں ہویا۔ لوکائی نے نویں قبضے نوں کسے اوکھت بِناں قبول کرلیا سی۔ برطانیہ والیاں نوں شہر بوہت بھایا تے اوہدی رہتل نوں اپنا لیا۔ اوہناں ہندوستانی زنانیاں نال ویاہ کیتے تے ہندوستانی اُچیچاں ہار حرماں وچ رکھیا، فارسی تے اردو سِکھی، اوہناں چوں کجھ نے ایہناں بولیاں وچ شاعری وی کیتی۔ اوہناں نے حقہ پینا تے مقامی ہار لیڑے پاؤنے شروع کردِتے۔ ایہہ نویں اینگلو انڈین رہتل دا مُڈھ سی۔
جدوں 1857ء مئی دے مہینے وچ باغی سپاہیاں دا جتھا میروت توں دِلی مغل بادشاہ دی مدد تے حفاظت لئی اپڑیا تاں شہر دے وسنیکاں نے ایس اَت نوں پسند ناں کیتا۔ شہر دی مہذب لوکائی نیڑے ایہہ سپاہی غیر مہذب تے گنوار وحشی سن۔ صدیاں پرانی مغل ریت رواج توں انجان ،اپنے آؤن توں تھوڑا چِر مگروں اوہناں شاہی پروٹوکول تے قلعے دیاں قدراں دی خلاف ورزی کرنی شروع کردِتی۔ اوہناں اُچیچیاں یاں بادشاہ نوں ناہیں ٹُھکویں عزت دِتی ناہیں آدر نال بُلایا۔
تھوڑے اِی چر باغیاں نے اُچیچاں نوں پیاریاں ساریاں قدراں نوں تباہ کرچھڈیا۔ قلعے تے درباراں وچ پرچلت خالص اردو واہک فوج دی ہوند وچ اپنی اہمیت گوا بیٹھی جو وکھرا لہجہ بولدے سی۔ ایہہ مغل اُچیچاں دی رہتل تے رسماں نوں وڈا جھٹکہ سی، سیاسی ہار توں ودھ ایہہ اوہناں دی پچھان تے اُگھے ہون دا اخیرلی علامت سی۔ ایس نے اوہناں نوں دُکھانت تے درد وچ لہویٹ لیا تے اوہ اپنی رہتل تے قدراں نوں بچاون وچ کلے رہ گئے سن۔
باغی فوجاں دی ہار مگروں برطانیہ نے اوڑک شہر نوں فتح کرلیا تاں اوہدی ہور تباہی ہوئی۔ برطانوی فوجیاں نے بغیر کسے لحاظ دے لوکاں نوں قتل کیتا، زنانیاں دی عزت لُٹی تے شہریاں دی دولت دی لُٹ مار کیتی۔ ایہہ باغیاں لئی سزا سی جو شہر نوں بھوگنی پئی۔ لوکاں نوں ٹنگ کے، دولت لُٹ کے وی جی ناں بھریا تاں برطانوی حاکماں نے شہر دی کھُدائی دا حکم دے دِتا۔ اک طریقے نال شہر دِیاں عمارتاں نوں ڈھایا گیا، لال قلعے نوں آرمی ہیڈکوارٹر وچ بدل دِتا جو ایہدی سماجی تے ثقافتی اہمیت دی موت سی۔ جامعہ مسجد آرمی کیمپ بن گئی۔ دِلی دِیاں مسیتاں توں نمازی کھُس گئے، بازاراں دی رونق رُل گئی تے ہرے بھرے باغ رڑے بن گئے۔
ظہیر دہلوی اپنی کتاب داستانِ غدر وِچ لکھدا ہے کہ قلعے نوں جان والا کابلی دروازہ، جامعہ مسجد توں دِلی دروازے سَنے بلقی بیگم محلہ، خانم دا بازار، خاص بازار، حویلی خانِ دوراں، تے ہزاراں دی گنتری وچ دوجے گھر ڈیگ کے زمین برابر کردِتے گئے۔ شہر تے وسنیکاں دونواں نوں بغاوت دا مُل تارنا پیا۔
جو شہر چھڈ گئے اوہ پورے ہندوستان وچ امان واسطے کھِلرگئے۔ ایہدے لکھاری، شاعر، چِترکار، کلاکار، کتھا سُناون والے،ناچے تے سنگیت کار تاریخ دی دھوڑ وچ غائب ہوگئے۔
بغاوت تے مُک گئی پر ایس توں پھٹڑ ہون والیاں اپنے گوڑھے پھٹاں نوں لُکا کےچُپ چپیتے ایہدیاں یاداں نوں توری رکھیا۔ اوہ اپنے احساسات یاں پھٹاں دا وِکھالا نہیں کرسکدے سی، اوہناں ایس دُکھانت نوں جرلیا سی۔ کسے وچ اپنی کھواہن دے اندرلے دُکھن نوں لِکھن یاں بیان کرن دی ہمت نہیں کر سی پر اوہناں یادگاراں بنائیاں تے اپنی مُڑ حیاتی دی ہر ویروے نوں یاد کردیاں ہویاں حالی، داغ، آرزدہ تے میر مہدی مجروح ہوراں نے دِلی دے نوحے لکھے۔
تاریخ دَسدی ہے ہر وڈی واپری جیویں خانہ جنگی، بغاوت یاں فساد مگروں ناں صرف سماجی تے رہتلی قدراں نمانیاں پیندیاں ہین سگوں امن تے خوشحالی وی۔ لاء اینڈ آرڈر مُک جاندا جیس توں ہفڑاتفڑی مچدی ہے۔ ٹبر برادری مان نہیں رہندی جدکہ امیر تے غریب وِچکار وِتھ گھٹ جاندی ہے۔ بھرویں کلچر دیاں ساریاں نشانیاں غائب ہوجاندیاں ہین، نمانیاں نال امیر تے بھاروں ہون لئی دولت اکٹھی کرن تے دھرو ہوندا ہے۔ پر کجھ اجیہے لوک وی ہوندے ہین جو مَریاں دی مدد کرکے اوہناں نوں سُکھ پہنچاندے ہین۔ ایہہ وی 1857ء وچ ہویا۔
ہار مگروں مغل شہزادیاں تے اوہناں دے ٹبراں نے قلعہ چھڈ دِتا، اوہ بے یارو مددگار تے بھیڑے حالاں وچ سن۔ اوہناں قلعے وچ اصلی زندگی دا تجربہ ناں کیتے بِناں اِک ٹورٹپے دی محفوظ حیاتی لنگھائی سی۔ 1857ء مغل خاندان دا ہونا بدنامی بن گیا سی۔ خواجہ حسن نظامی جو 1879 ء نوں بغاوت دے 22 ورہیاں مگروں جمے، نے اجے وی جیوندے لُک کے بے نانویں حیاتی لنگھاون والے مغل شہزادے تے شہزادیاں دِیاں دی کہانیاں اکٹھیاں کیتیاں۔ حسن نظامی دیاں لکھتاں وچ انسانی دُکھانت دے نال نال اک رہتل دی موت دا نوحہ وی ہے۔ 1857ء دے غدر نے ناں صرف اک شہر دے گُناں سگوں اوہدی رہتل دا وی خاتمہ کردِتا۔
