ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ: ਬੰਦ 79

ਪਾਸ ਮਾਉਂ ਦੇ ਨਢੜੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਮਾਹੀ ਮਹਿੰ ਦਾ ਆਨ ਕੇ ਛੇੜਿਆ ਮੈਂ
ਨਿਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਪੁਣਦੀ, ਇਹ ਝਗੜਾ ਚਾਅ ਨਿਬੇੜਿਆ ਮੈਂ
ਸੁੰਜਾ ਨਿਤ ਰੁਲੇ ਮੰਗੂ ਵਿਚ ਬੇਲੇ ਮਾਹੀ ਸੁਘੜ ਹੀ ਆਨ ਸਹੇੜਿਆ ਮੈਂ
ਮਾਏ ਕਰਮ ਜਾਗੇ ਸਾਡੇ ਮੰਗਵਾਂ ਦੇ ਸਾਉ ਅਸਲ ਜਟੀਟੜਾ ਘਿਰਿਆ ਮੈਂ

ਔਖੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਅਨੇ

ਨਢੜੀ।ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ
ਛੇੜਿਆ। ਗੱਲ ਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਮੁਆਮਲਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ
ਵਿਚਾਰ ਪੁਣਦੀ। ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਣੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੈੜਾ ਜਾਣਨਾ
ਮੰਗੂ। ਇੱਜੜ, ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਟੋਲਾ
ਸੁਘੜ। ਸਿਆਣਾ, ਸਮਝਦਾਰ
ਸੀਹੜੀਆ। ਤਾਅਲੁੱਕ ਜੋੜ ਲਿਆ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ)
ਕਰਮ। ਕਿਸਮਤ
ਸਾਉ। ਉੱਚੀ ਜ਼ਾਤ ਵਾਲਾ, ਅਸਲੀ
ਜਟੀਟੜਾ। ਜੱਟ ਸਾਉ ਅਸਲ ਜਟੀਟੜਾ (ਅਸਲੀ ਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਜੱਟ)

ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ

ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕੁੜੀ (ਹੀਰ ) ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕ ਚਰਵਾਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ
ਸਾਡੇ ਡੰਗਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਰੰਗ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਝਗੜਾ ਮੈਂ ਨਬੇੜ ਦਿੱਤਾ
ਸਾਡੇ ਡੰਗਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਰੁਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ , ਮੈਂ ਇਕ ਬੜਾ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਚਰਵਾਲ ਰੱਖ ਲਿਆ ਹੈ
ਮਾਏ ਸਾਡੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਅਸਲੀ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸ ਨਸਲ ਦਾ ਜੱਟ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।

ਖਲਾਰਵਾਂ ਮਤਲਬ

ਇਸ ਬੰਦ ਵਿਚ ਵੇਖੋ ਹੀਰ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੇ ਸਭਾ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਓ ਨਾਲ ਤੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਰਲੇ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਖਿੱਚ ਧਰੂ ਕੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਵਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇੰਜ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਮੁਖ਼ਤਾਰ, ਮਾਲਿਕ ਤੇ ਟੱਬਰ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇ ਵਾਰ ਹੋਵੇ।

ਹੀਰ ਦੇ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਓ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਉਘੜ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਰਦ ਦਾ ਦਾਬਾ ਵੱਧ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚੁੱਕਿਆ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖ਼ੁਦ ਮਖ਼ੁਤੀਆਰ ਹੋਂਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰੀ ਨਹੀਂ। ਹੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਪਰ ਹੀਰ ਅਜੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੀ ਹੈ।ਉਹ ਮਰਦ ਯਾਨੀ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥਲ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦ ਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਮਾਹੀ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਾਣ ਆਪਣੇ ਨਾਵੀਂ ਲਾਵਨਦੀ ਹੈ। ''ਛੇੜਿਆ'' ''ਨਿਬੇੜਿਆ'' ''ਸਹੇੜਿਆ'' ਤੇ ''ਘਿਰਿਆ'' ਦੀ ਤਕਰਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਕਰਵਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਚਰਵਾਲ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਨਸਲ ਜਾਨਣ ਦਾ ਕੰਮ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਤੂੰ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਠਾਂ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਓ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਜੋਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੂਜੇ ਮਿਸਰੇ ਵਿਚ ''ਨਿੱਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਪੁਣਦੀ'' ਹੈ ਤੇ ''ਸੁੰਜਾ ਨਿੱਤ ਰੁਲੇ ਮੰਗੂ ਵਿਚ ਬੇਲੇ'' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਲਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਠਾ ਚਾਰੀ ਦਾ ਲੁਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮੇ ਹੁਣ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਲੱਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਯਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਠਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਬਿਹਤਰ ਪੇਸ਼ੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।ਪਤਨ ਅਤੇ ਹੋਵਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾ ਜਾਵੀ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਠਾ ਚਾਰੀ ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੌਲਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਗਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਕਾਮੇ ਦਰਿਆਉਂ ਪਾਰ ਵੀ ਜਾਕੇ ਕੰਮ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।

ਅਖ਼ੀਰੀ ਮਸਰਾਏ ਵਿਚ ਹੀਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਤੇ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ''ਮਾਏ ਕਰਮ ਜਾਗੇ ਸਾਡੇ ਮੰਗਵਾਂ ਦੇ'' ਪਰ ਅੰਦਰ ਵ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਜਾਗਣ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ:''ਰੂਪ ਜੱਟ ਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਗ ਲੱਧੀ'' ਯਾ ਫਿਰ ''ਸੁਨਜੇ ਪਰਹੇ ਹਨ ਤਰਨਜਨੇਂ ਚੀਨ ਨਾਹੀਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਾਲੀਆ ਵੋ ਸਾਨੂੰ ਤਾਰਿਆ ਈ'' ਯਾ ਫਿਰ ''ਸਾਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਚਾਕ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਭੁਲ ਗਏ ਪਿਆਰ ਅਰਬੀਲੀਆਂ ਦੇ''। ਮਤਲਬ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਠਾ ਚਾਰੀ ਦੇ ਢੀਂਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹੋਵਣ ਦੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਸ ਜਮ ਪਈ ਹੈ।