ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ: ਬੰਦ 80

ਮੱਖਣ ਖੰਡ ਪਰਾਵਠੇ ਖਾ ਮੀਆਂ ਮਹਿੰ ਛੇੜ ਦੇ ਰੱਬ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ
ਹੁਸਨ ਘਬਰੋ ਰਾਂਝਿਆ ਜਾਲ ਮੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰ ਆਵਸੀ ਦੁੱਧ ਦੇ ਕਾਸੜੇ ਤੇ
ਹੀਰ ਆਖਦੀ ਰੱਬ ਰੱਜ਼ਾਕ ਤੇਰਾ ਮੀਆਂ ਜਾਈਂ ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਸੜੇ ਤੇ
ਮਹਿੰ ਛੇੜਦੇ ਝੱਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੀਆਂ ਆਪ ਹੋ ਬਹੇਂ ਇਕ ਪਾਸੜੇ ਤੇ

ਔਖੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਅਨੇ

ਆਸਰੇ। ਸਹਾਰੇ ਤੇ
ਜਾਲ। ਝੱਲਣਾ, ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਰੀਫ਼ ਸਾਬਰ ਹਵਾਰਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਲਨਾ ਮਸਦ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜਾਈਂ ਨਾ ਪੁੱਛੇ ਨੀ ਜਾਣਾ ਯਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਨਾ।
ਗੁਜ਼ਰ ਆਵਸੀ। ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋਵੇ ਗਾ
ਕਾਸੜੇ। ਨਿੱਕੇ ਕਾਸੇ ਤੇ, ਯਾਨੀ ਪਿਆਲੇ ਤੇ
ਰੱਜ਼ਾਕ। ਰਿਜ਼ਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸ਼ੈਵਾਂ ਦੇਵਨ ਹਾਰ
ਹਾਸੜੇ। ਹਾਸੇ
ਝੱਲ। ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ
ਪਾਸੜੇ। ਇਕ ਬੰਨੇ ਤੇ, ਇਕ ਤਰਫ਼ ਹੋ ਕੇ

ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ

[ਹੀਰ ਮਾਣ ਪਿਓ ਨਾਲ ਗੱਲ ਮੁਕਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰਕਹਨਦੀ ਆ) ਬਈ ਤੂੰ ਖੰਡ ਪਰੌਠੇ ਖਾ ਤੇ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਤੇ ਹਿੱਕ ਲੈ ਜਾ
ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ [ਰਾਂਝੇ ਨਾਲ ਹੱਸਦੇ ਤੇ ਮਖ਼ੌਲ ਕਰਦੇ ਨੇਂ)ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਹਾਸਾ ਪਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇਂ ਬਈ ਹੁਣ ਜੋ ਪਈ ਉਸ ਨੂੰ ਝੱਲ, ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਕਿਉਂ ਜੋ ਤੇਰਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਤੇ ਹੋਵਣਾ ਹੈ।
ਹੀਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਮੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਰੱਬ ਖਵਾਵੇ ਗਾ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਵੇਂ ਮਤਲਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਲਵੀਂ
ਤੋਂ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਕ ਦੇਵੀਂ ਤੇ ਆਪੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਕੇ ਬਹਿ ਰਹਵੇਂ

ਖਲਾਰਵਾਂ ਮਤਲਬ

ਹੀਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਂਝਾ ਆਪ ਚੌਧਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਚਾਕਰੀ ਕਰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਕਰੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ ਧਰਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਯਕੀਨ ਦਵਾਨਦੀ ਹੈ।। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਖਣ ਖੰਡ ਤੇ ਪਰੌਠੇ ਖਾਵਣ ਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਤੇਰਾ ਖਾਜਾ ਵੀ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ ਗਾ। ਸਗੋਂ ਤੋਂ ਉਚੇਚਾ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਹੈਂ ਕਿਉਂ ਜੋ ਮੱਖਣ ਖੰਡ ਤੇ ਪਰੌਠੇ ਉਚੇਚੀਆਂ ਪਰੋਹਨੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਜਵਾਈ ਮਨ ਰਹੀ ਹੈ।

ਹੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਨਾ ਹੋਵਣ ਦਾ ਯਕੀਨ ਵੀ ਦਵਾਨਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਛੇੜ ਦੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਕਦੀ ਮੱਝਾਂ ਨਹੀਂ ਚਾਰੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ।

ਹੀਰ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤਸੱਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਨੇਂ ਜੋ ਇਹ ਬੰਦਾ ਚੂਚਕ ਦੇ ਅੜਿੱਕੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਟੁੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ। ਬੱਸ ਦੁਧ ਦਾ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹੇ ਪਿਆਲੇ ਤੇ ਟਰਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਇਆ ਕਰੇ ਗਾ।ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਨਜਾ ਰੱਖਦੇ ਨੇਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਇੰਜ ਕਹਿਆ ਸੀ ਜੋ ਮਿੱਲਾਂ ਇਸੇ ਲਈ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਢੇਰ ਬਨਨਦੀਆਂ ਨੇਂ ਕਿ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੰਦ ਤੰਦ ਨੂੰ ਤਰਸ ਜਾਣ।। ਸੋ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਇਹੋ ਕਿ ਰਿਹਾ ਜੋ ਚਾਕ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੇ ਗਾ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਰੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਗਾ।ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਹਾਸੇ ਦੇ ਮਸਰਾਏ ਰਾਹੀਂ ਤਬਕਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਬ ਤੋਂ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੇਰ ਫੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਰਿਜ਼ਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਰੱਬ ਹੈ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਵੇਂ। ਰੱਬ ਦੇ ਰੱਜ਼ਾਕ ਹੋਵਣ ਦੇ ਉਹਲੇ ਵਿਚ ਹੀਰ ਉਸ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਉਂਜ ਹੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਆਂ ਜਿਵੇਂ ਰੱਬ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਰੱਬ ਤੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸਾਕ ਵੀ ਇਨ ਡਿੱਠਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਸਾਂਗਾ ਵੀ ਰੱਬ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਸੋ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਉਸ ਹਰ ਸਾਹ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਤੇ ਨਾ ਜਾ ਕਿਉਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਸਾਕ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਦੀਆਂ ਚਾਹਗਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਖ਼ੀਰੀ ਮਸਰਾਏ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਾਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਘੇੜਨ ਲਈ ਹੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ ਜੋ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇ ਆਪ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਕਰੀਂ।ਮਤਲਬ ਮੱਝਾਂ ਖਾਂ ਖ਼ਸਮਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੀਰ ਇਹ ਅਘੀੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੀਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨ ਲਈ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤੇ ਇਕ ਬਹਾਨਾ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਲਾਗੇ ਰੱਖਣ ਦਾ।

ਮੱਝਾਂ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਦੀ ਸੈਨਤ ਵੀ ਹੈ।ਪਸ਼ੂ ਪਾਲ ਵਸੋਂ ਵਿਚ ਦੌਲਤ ਡੰਗਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਡੰਗਰਾਂ ਲਈ ਅਜੇ ਤੀਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਰਤੀਂ ਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਪਾਸੇ ਬਹਿਣ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਾਲੂ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਥ ਪਾ ਲੈਣਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ।