موجو چودھری پنڈ دی پانڈ والا ' چنگا بھائیاں دا سردار آہا اٹھ پُتر ' دو بیٹیاںتس دیاں سن ' وڈا ٹبراتےپروارآہا بھلی بھائیاں وچ پرتیت اُس دی ' مّنیاں چوترےتےسرکار آہا وارث شاہ ایہہ قُدرتاں رب دیاں نیں ' دھیدو نال اوس نوں بُہت پیار آہا
مشکل لفظاں دے معنے
چوہدری۔حکومت لئی مالیہ جمع کرن والا تے پولیس دے اختیار رکھن والا افسر۔ دکن وچ اوس نوں دیش مکھ ، دیش پانڈے یاں قانون گو کہیا جاندا ہے۔ سرکار دربار ے دربارے کرسی پاون والا۔ آہا۔ سی (تھا) پانڈ۔ پتیاں۔ونڈ۔ پنڈ توں پانڈ بنیا ہو سکدا اے، پنڈ دی عزت مال دولت۔ جو کجھ وی پنڈ ہے ٹبر۔ خاندان (شریف صابر ہوراں ایتھے 'درب' ورتیا اے جس دا مطلب ہے کیش ' مال ۔پراپرٹی مِلکھ تے مال پروار۔ رُکھ دا اوہ حصہ جیہڑا تنے توں اُپر ہووے۔شجرہ( family tree)۔ مطلب وڈا جڑیا (Extended family) ہویا ٹبر پرتیت۔ بھروسہ، اعتماد، جیس کولوں ٹبر والے پچھ کے چلدے ہوون۔ چوترا۔ تھڑا، ایتھے مطلب ہے جو پنچایت دا تھڑا سرکار۔ چھوٹی ریاست، مغلاں دے وارے وچ ملک سرکاراں وچ ونڈیا ہوندا سی۔ ایتھے ایہہ مطلب وی ہو سکدا ہے جو اوس دا عدالت وچ اونویں حکم چلدا سی جیویں کسے سرکار دا۔ یا اوس نوں سرکار نے وی مقرر کیتا ہویا سی۔ دھیدو۔ رانجھے دا اصلی ناں۔ کیوں جو رانجھا تے اوس دی ذات سی۔
سدھا مطلب
رانجھے دا پیو موجو اپنے پنڈ دی عزت والا سی۔ یاں اوہ اپنے پنڈ یاں اوس دے اک حصے دا وڈھا سی۔ سارے بھرا اوس نوں سردار منندے سن۔ اوس دے اٹھ پتر تے دو دھیاں سن۔ ایس توں وکھ اوس دا ٹبر وی بڑا وڈھا سی اوہناں کول بڑا مال دولت وی سی۔ اپنے بھائیاں وچ اوہدی بڑی منی جاندی سی، اوس کولوں پچھ کے ٹریا جاندا۔ بھائیاں توں باہر پنچایت وچ وی اوس نوں سردار منیا جاندا یا سر پینچ دا درجہ حاصل سی۔ پر ایہہ رب دی قدرت سی جو اوس نوں اپنے پتر دھدو نال بڑا ہی پیار سی۔
کھلارواں مطلب۔
وارث شاہ ایس بند وچ رانجھے دے پیو تے اوس دے ٹبر دے اچے پدھر تے ہووان دا ذکر کر رہیا ہے۔ پر اوس نے دمودر داس دی دسی کہانی دے پلاٹ وچ کجھ بدلیاں کر دتیا ہیں۔
پہلے مصرعے وچ وارث شاہ ہوراں رانجھے دے پیو دا ناں موجو چوہدری لکھیا ہے جدوں کہ دمودر داس ہوراں معظم دسیا سی،
معظم نام، ذات دا رانجھا، ڈھکن ستے پاہین تس دے گھر دھیدو جمیا، روشن روپ تداہیں
وارث شاہ نے اوس نوں موجو بنا دتا ہے۔ وارث شاہ جاندا ہے جو بھانویں اوس دا نان معظم ہی ہووے، پنڈ وچ اوس نے موجو اکھوانا ہے جیویں غلام محمد توں گاما تے منظور توںجھورا۔ ایس لئی وارث شاہ نے معظم نوں موجو وچ بدل کے لوکائی دے سبھا تے زبان دے نیڑے کر دتا ہے۔ایس توں وکھ اوس ناں نال چوہدری لکھ کے ایہہ وی دس دتا جو اوہ اوس ویلے دی حکومت ولوں متھیا ہویا افسر وی ہے جیہڑا مالیہ اکٹھا کردا ہے تے پولیس دے اختیار رکھاوندا ہے۔ اگلے مصرعیاں وچ وی ایس گل نوں پکیاں کیتا ہے۔
باقی پہلے مصرعے دا مطلب سدھا ہے جو موجو چوہدری پنڈ دا سردار سی تے حکومت ولوں اوس دی پوزیشن منی ہوئی یا مقرر کیتی ہوئی سی۔
دوجے مصرعے وچ وچ وارث شاہ نے دمور داس دے مڈھلے پلاٹ وچ اک ہور بدلی کیتی ہے۔دومودر داس ہوراں دھےدو رانجھے دے تن بھرواں (طاہر، ظاہر تے جیون) دا ذکر کردا ہے۔ پر وارث شاہ نے رانجھے دے اٹھ بھرا دسے۔ وارث شاہ جاندا سی جو واہی بیجی سماج وچ گھر وچ بہتے توں بہتے پتر ہوونا وی طاقت ودھاندا ہے۔ گھر وچ بہتیاں مرداں دا ہونا ٹبر دے تگڑے ہوون دی نشانی ہے۔ ایس لئی اوس تن دی تھاں اٹھ پتر دسے، کیوں جو اوس سماج وچ اٹھ جوان مرد مال دولت ودھ اکٹھی کر سکدے ہین تے دوجے قبیلیاں دی لڑائی وچ دوجیاں نوں سوکھا نواں سکدے ہین باقی دوجے مصرعے دا مطلب سدھا ہے جو موجو چوہدری ہر پاسیوں رجّیا پجّیا سی۔ پنڈ وچ بہتے پتراں نال مان تے دولت ودھدی ہے سو موجو چوہدری دے اٹھ پتر سن۔ دو دھیاں سن جیس دا مطلب ہے اوس کول پتراں دا خزانہ دھیاں دے بھار نالوں ودھ سی۔ ایس توں وکھ وی موجو چوہدری کول وڈھا مال سی تے وڈا ٹبر سی۔
تیجے مصرعے وچ دسیا گیا ہے جو موجو چوہدری دی بھراواں وچ مانتا سی تے اوس نوں پنچائیت وچ سرپینچ دا درجہ حاصل سی۔ ایس مصرعے وچ اوس دی سرکاری حیثیت ول بھرپور اشارہ ہے۔
اُتلے تناں مصرعیاں وچ وارث شاہ اک پاسے تے دھیدو دے پیو موجو چوہدری بارے دس رہیا ہے پر نال ہی اوس ویلے دے سماج دی چلت، اوس دے نظام ول وی سینت مار ہیا ہے۔ جو کیویں اک وڈھا بندہ ہر پنڈ وچ مقرر ہوندا سی تے اوہ بندہ کس طرحاں دا ہندا سی، اوس کول کیس طرحاں دی دولت (پترتے ٹبر) ہوندی سی۔
چوتھے مصرعے وچ کہیا گیا ہے جو ایہہ بس رب دی قدرت سی جو اوس نوں دھیدو نال سب توں ودھ پیار سی۔ رب دی قدرت دا ایتھے ایہو مطلب ہے جو بس پتہ نہیں کیہ کارن سی پر پیو نوں اوس نال ودھ پیار سی۔
ٌٌٌٌٌرہند کھوہند پیو دا ک پتر نال بہتا پیار تے دوجے بھراواں دا ساڑا، تے نکے بھرا نوں کھوہ وچ سٹ دینا (حضرت یوسف) یاں بازار وچ ویچ دینا (سلطان التمش) بڑیاں قصیاں دا مڈھ بنیا ہے۔ ہیر رانجھے دے قصے دا مڈھ وی اوہو بنیا۔
نوٹ: ایس بند دے لفظ تے کجھ معنے پروفیسر زبیر احمد نے گھلے ہین۔اوکھے لفظاں دے معنے شریف صابر دی سودھی ہوئی ہیر وارث شاہ وچوں لئے گئے ہین۔
