حضرت قاضی تے پینچ سدا سارے، بھائیاں زمیں نوں کچھ پوائی آہی وڈھی دے کے بھوئیں دے بنے وارث، بنجر زمیں رنجیٹھے نوں آئی آہی کچھاں مار شریک مذاق کردے، بھائیاں رانجھے دے باب بنائی آہی گل بھابیاں ایہی بنا چھڈی، مگر جٹ دے پھکڑی لائی آہی
مشکل لفظاں دے معنے
قاضی۔ منصف ، اصول فقہ دے موجب جھگڑیاں دا فیصلہ کرن والا پینچ۔ پنڈ دے چُنے متھے منصف کچھ پوانا۔ پیمائش کرانا آہی ۔ سی، (کیتا، کیتی سی) وڈھی۔ رشوت بھوئیں ۔واہی بیجی والی چنگی زمین کچھاں مار۔ بغلین بجانا، خوش ہونا باب بنانا۔ کسے دی بابت، دے متعلق پھکڑی ۔ کسی دی مذاقاں نال جھوٹی سچی بے عزتی کرنا
سدھا مطلب
بھراواں نے قاضی تے پنڈ دیاں ساریاں پینچاں نوں سد کے زمین دی پیمائش کروائی۔ اوہ رشوت دے کے چنگی بھوئیں دے مالک بن گئے تے بنجر زمین رانجھے نوں دے دتی۔ شریک مطلب برادری دے لوک کچھاں مار مار کے رانجھے نوں چھڑدے نیں (جو اوس کولوں بھرواں چالاکی نال زمین کھوہ لئی) ، ایس نال رانجھے دے واسطے بڑی بھیڑی صورت بن گئی۔ بھابیاں وی ایس طرحاں دیاں گلاں بنائیاں جو چنگے بھلے جٹ دی پنڈ وچ پھکڑی لگ گئی۔
کھلارواں مطلب
پچھلے بند وچ رانجھے دے پیو دے مرن تے بھراواں بھرجائیاں دیاں گلاں توں صاف لگدا سی جو اوہ جان جان کے نکے بھرا دھیدو نال کھیہندے تے اوس نوں رنگ برنگے طعنے دیندے دسدے سن۔ بھراواں نوں اپنے پیو دے مرن دا کوئی دکھ نہیں سی، اوہناں نوں دھیدو دی جان عذاب وچ پاون دی کاہلی سی۔ ایہہ اک نکا جیہا وکھالا سی جیس نوں وارث شاہ ہوراں اوس تے پہلے بند وچ ''غرض ہے بہت پیاری'' تے ''ہور ساک نہ سین نہ انگ دے نیں'' کہیا سی۔ ہن ایس بند وچ اوس غرض دی اصلی شکل یعنی زمین دی مالکی ننگی ہوکے ساہمنے آگئی ہے۔
دوجا پچھلے بند وچ تے وارث شاہ خاندان دے ادارے دے کوہج تے گلے سڑے ہوون تیکر پجیا سی پر ایس بند وچ اوہ انصاف دے ادارے نوں وی ولھیٹ وچ لے رہیا ہے۔ ایسے لئی اوس ''حضرت قاضی'' تے پنڈ دے سارے پینچ اک تھاں اکٹھے کروائے نیں ۔تاں جے ایہہ نہ کوئی کہوے جو ایہہ تے کجھ بے ایمان پینچ دا فیصلہ سی، انج عدالتی نظام انصاف کردا ہے۔وارث شاہ تے کہنا چاہندا ہے جو غرض تے طمع دے سماج وچ عدلیہ دا ادارہ انصاف ورتا ہی نہیں سکدا۔ ایسے لئی اوس نے عدلیہ دا پورا ادارہ اک تھاں تے اکٹھا کیتا ہے ، کسے نوں باہر نہیں چھڈیا۔ہیر رانجھے دی کہانی وچ وارث شاہ نے ایس ادارے نوں پہلی واری لیاندا۔ دمودر داس وچ ایس ادارے دا انج ذکر نہیں کیتا گیا سی۔
وارث شاہ دے ایس بند توں ایہہ وی پتہ لگدا ہے جو اٹھارویں صدی تیکر زمین دی مالکی پکی پیڈھی ہو چکی سی۔ تے اوہ لوک جیہڑے کہندے ہین جو انگریزاں دے آون تیکر ایس طرحاں دی مالکی نہیں سی، ایس بند وچ جھوٹے ثابت ہو جاندے نیں۔ وارث شاہ دے بند توں ایہہ وی لگدا ہے جو زمین دی مالکی تے اوس نال جڑیا عدالتی نظام وی پورا بن چکیا سی۔ پر ایہہ بند ایہہ وی دسدا ہے جو عدالتی نظام انج ہی حاکم تے تگڑے میل دی سیوا کردا سی جیویں اج کر رہیا ہے۔ ایسے لئی وارث شاہ اج وی اوہناں ہی نواں ہہے جناں پہلیاں ویلیاں وچ سی۔
سداوانگ اوس ویلے دا نظام وی تے انصاف دا ادارہ اپنی کاروائی دا ڈرامہ وی پورا کردا ہے یعنی بھراواں دے کہن تے زمین دی پیمائش کردا ہے۔ جیویں کہ اوس نے کسے انصاف نال ونڈ کرنی ہوندی ہے ۔ پر ہوندا کیہ ہے؟ سب نے رشوت کھاہدی ہوئی ہے تے ایہہ سارا ڈرامہ کرکے بھرواں نوں واہی جوگ بھوئیں دے دیندے نیں تے بنجر زمین دا ٹوٹا رانجھے دے پلے پا دیندے نیں۔ وارث شاہ ایتھے '.بھوئیں'تے زمین وچ فرق کردا ہے۔ بھوئیں عام طور تے اوس زمین لئی ورتیا جاندا ہے جتھے فصل ہوندی ہووے تے زمین ہر طرحاں دی ہو سکدی ہے۔ زرخیز وی تے بنجر وی۔
جاگیرداری وسوں وچ بھوئیں دی مالکی ہی سب توں اتے ہے، باقی لوہار ترکھان، جولاہے، کمہار، سنیارے بھاویں واہی دے مقابلے وچ جناں وی باریک تے پدھر دی ٹیکنالوجی دا کم کرن اوہ تھلے ہی رہندے ہین۔ سو بھوئیں دی مالکی تے زور زبردستی تے ٹھگی نال مل مارنی مارن دی دی گل ہے تے بھوئیں کھواہنی ہتک دی گل ہے۔ ماڑے ساکاں تے بے سہارا یتیماں دی بھوئیں تگڑے رشتے دار مار لیندے ہین ۔ سو اوسے پدھر تے دھیدو دی بھوئیں تے مل ماری گئی ہے۔نال ایہہ وی ہے جو بھوئیں دے نال آدر مان تے عزت وی چلے جاندے نیں۔ ایسے لئی وارث شاہ رانجھے دی بھوئیں کھسن تے شریکاں نوں بغلاں وجاندیاں تے مذاق کردیاں وکھاندا ہے۔
ایس دھرو دے نظام وچ زنانیاں دا کیہہ رول ہے؟ ایس تے گل تے اگے چلے گی پر ایتھے ویکھو وارث شاہ بھوئیں وال وسوں وچ مل مارن دا موہری مرداں نوں ہی وکھاوندا ہے جنہاں وچ قاضی پینچ تے بھرا شامل نیں۔ ایس وچ بھابیاں دا کیہہ رول ہے؟ جیہڑا گاون والے دے پچھے واجا وجاون والیاں دا ہوندا ہے۔ ایس لئی بے انصافی تے دھرو نوں بھابیاں اپنا رنگ دیندیاں ہین، اوہ اپنا مرچ مصالحہ لاوندیاں ہین۔ بھرجائیاں یاں ہور زنانیاں تے مرداں دے دھرو تے پردہ پاون لئی اچھاڑ نیں۔کیوں جو آپ مرداں دی ملکیت ہین۔
