کسے نے ہک خان صاحب توں پچھیا: تسیں پوری دُنیا وچ گاویں او۔ کوئی تہاتھوں چنگا وی گمدا ہے؟ خان صاحب ولدا دتا '' بھلو بھلی دا انت نہیں۔ کوئی اپنے جیہا ڈٹھا ہے۔ کوئی اپنے توں نیواں''۔ مطلب ہے میتھوں چنگا کوئی نہیں گمدا۔ ادبی خان صاحب اِدھوں ای ودھ کھوبھے وچ پھسے ہوئن۔ اوہناں نوں تاں اپنے ورگا وی کوئی نہیں دِسدا۔ غلام حسین ساجد پنجابی لکھاریاں دی ڈھانی وچ ساؤ لکھاری منیا ویندا ہے۔ ایہہ ساؤ پُنا اوہدی لکھت وچ وی دسدا ہے تے اوہدے جیون وچ وی۔ اوس کدی پیر چتھاڑ کے سری اگے کڈھ کھلوون دی سِک نہیں کیتی۔ دوآ اپنی کاوڑ، جذبے تے سوچ وچ ، تخلیقی رچا نال سوہج کیویں لے آ وِیندا ہے، داگُر جاندا ہے۔ ایہناں دوواں گُناں اوہنوں سوا لکھا بنا چھڈیا ہے۔ خورے اوہ فیشنی وِگ نہ لیندا تاں اج لکھاں وچوں ہک ہوندا۔
'' نیندر بھنی رات'' وچ کیتیاں کہانیاں نال میرا اوہو سانگا ہے، جیہڑا ساس ، ماس تے رت دا ہوندا ہے۔ ایہناں کہانیاں دی بولی ، وسیب، جیون ، پاتراں دی رہتل تے لینڈ سکیپ میرا مانیا ہویا ہے۔ جیس کہانی تھڈیوں ای میرے من وچ آہلنا پایا اوہ '' کھاجِن'' ہے۔ سارتر نے آکھیا ہا۔ ''دوجے جہنم ہین۔'' جی دی سبھ توں وڈی اوکڑ ایہا ہے کہ اوہ اکلا نہیں رہ سکدا۔ اوہ ہمیش انا تے وسیب دے ٹکراء وچ پھسیا رہندا ہے۔ جے وسیب دی اُنگل پھدھ ٹرے تاں انا مجروح ہوندی ہے۔ جے انا بچاون لگے تاں وسیب پاسے کر چھڈدا ہے۔ پواڑا ایہہ ہے کہ جی ہک بنے تاں پوری کائنات ہے تے دوجے بنے ہکلا جی۔ جیویں اساڈی انا ہے انجیں دُوئیاں دی وی۔ دُوئیاں دی انا دی جُوہ اینی حساس ہوندی ہے کہ اوہ بھلے نال وی مدھولی جاندی ہے۔
اوڑک جی نے ہک وکھری راہ کڈھ ای لئی تے اوس غیر شخصی شیواں نال تند جوڑ لئی۔ جیویں ویگناں ہین۔ ویگناں تے کوئی وی بھاڑا دے کے چڑھ سکدا ہے۔
''سوچیا ویگناں جھُوٹنیاں نریاں اوکھیاں ای نہیں بے اعتباریاں وی نیں۔ کدی گھروں سٹاپ تے اپڑدیاں ای مل جاندیاں نیں تے سیٹ وی لبھ جاندی اے۔ کدی گھنٹہ گھنٹہ کھلوون مگروں وی لوڑیندی ویگن دی سُونہہ نہیں پیندی۔ جے رب سببی کوئی دِس پوے وی تاں سٹاپ تے کھلو تے بناں ای بھجدی جاندی اے۔ سواریاں اوہدی سپیڈ مٹھی ہوندیاں ویکھ کے پچھے نسدیاں ہن پر اوہناں دی چھوت لگن توں پہلاں ای ایہہ بے پیویاں مُڑ سپیڈ پھڑ لیندیاں نیں۔''
جی نے ہزاراں ورھیاں دی سُوجھ مگروں چاہیں چاہیں جیہڑی مشیناں دی پیگھ اڈی ہا ، ایس وی دُکھ دے جھُوٹے دتے۔ جی اپنے کھٹے کھوہ وچ آپ ای ڈھٹھا۔ سو جی ، وسیب تے جگت اجیہا تِروڈھ ہے کہ ایہدے وچ ایکتا نہیں جمدی۔ ایس ایکتا نوں جماون دا روگ ای جی دے پلے پیا ہویا ہے۔ کہانی دے پاتر 'میں' دی کھاجِن جمی ای ایتھوں ہے۔
'' میں نویں گڈی لئی تاں سوچیا بھئی ہُن میں بیلیاں سنگیاں دی سیوا کرنی ہے۔'' کہانی دے پاتر میں دا گُمان ہا کہ نویں گڈی لین نال بیلیاں دی سیوا دی صلاحیت ودھ گئی ہے۔ ہک سطح اُتے ایہہ 'میں' دے پاتر دی پچیائی بن ویندی ہے کہ جیہڑا ویگناں جھُوٹدا رہیا ہے تے موٹر سائیکلاں اُتے نش لیندا رہیا ہے، ہُن سنگیاں توں اڈرا ہوون تے پچی ہے۔ من دی گُٹھ وچ بیٹھے بیلیاں دے اوپریویں دا سنگھ گھُٹنا چاہوندا ہے۔ جے کوئی ہوچھا جی ہوندا تاں اپنی ایس ترقی اُتے نال دیاں نوں پھاویاں کر چھڈدا۔ ایتھوں تیکر تاں گڈی نے اساڈے وچاراں نوں تے کہانی نوں ڈاہی دتی ہے، پر ظفر ورگے ' بجو ' تاں نیندر بھنی رات دے ساریاں سُفنیاں نوں کھیرو کھیرو کر چھڈیا ہے۔ ایانیاں کول تاں نریاں کہانیاں ای ہن تے دوئے علماں اُتے سیانیاں صدیاں توں مل ماری ہوئی ہے۔ ایہہ پڑھن ہار دی کھاجِن دوتریئیں سطراں تیکر ای رہندی ہے تے اوس وڈے سیانے دا وی گھر پورا ہوویندا ہے۔
'' کیوں مگر لاؤں ایں ایس بجو نوں۔ '' تبلیغی نصاب'' نہ ہووے کدائیں دا۔'' '' کھاجِن'' نفسیات دی جھولیوں اُٹھی کے فلسفے دے چُبھویں سوالاں آل ٹرن دی سینتر وی مریندی ہے۔ مڈھلے روپوں تاں کہانی جی دے سانگیاں دی لوڑ، جی دی کھُل تے جبِلّی خواہشاں دے ناگزیر ٹکراء دا ای بیان ہے۔ کہانی کار انسانی اطمینان دے ناممکن ہوون دی ای گل کر رہیا ہے۔ اکلاپے دی کُکھوں سانگا جمدا ہے، پر ہر سانگا وسیبی سنگلاں نال بجھیا ہویا ہے تے ماڑیاں موٹیاں عادتاں راہیں خاص نفسیاتی بناوٹ نوں وی ٹُنبدا ہے۔ ایس توں ودھ کہ ہر جی دی ہوند دابو جیہی ہو جاندی ہے۔ ایتھے کہانی امُک ہوند دے پواڑیاں نال حقیقت پسندانہ بیان دا رنگ لیندی ہے۔ اکلاپے وچ جی خوش نہیں رہ سکدا وسیبی جنور جوں ہویا۔ وسیب دا کوئی ماڈل جنا وی بندیائی وچ گُنھیا ہووے، ایہہ ہُنگارا نہیں بھریندا کہ جی دی کھل اُتے وسیبی سانگیاں دا منفی اثر نہ پوسی۔ خوشی ناممکن ہے۔ اخلاقی قدراں دی پنجالی چھکیاں وی گل نہیں بندی۔ ' میں ' دا پاتر بھیڑیاں عادتاں آلے بیلی توں وی کھجیا ہویا ہے تے جیہڑا اُڈیک نہیں کر ویندا اوہنوں وی نہیں بخشدا۔ مادی شیواں وی خوشی دا کارن نہیں ہن۔ کہانی دے سبھے پاتر ای بے لوث ہن، پر سٹا رُسیویں ای ہن۔ کہانی وچ کوئی منفی پاتر ای نہیں۔ کوئی وڈا واقعاتی ٹکراء وی نہیں۔ کہانی دا ہیرو وی کوئی نہیں۔ نہ تاں ایہہ کسے وچار دھارا نوں ننددی ہے تے نہ ای کوئی حل دسیندی ہے۔ وت وی ایہہ مکمل کہانی ہے کیوں جو ایہدے وچ جی دے ڈونگھے پتالاں وچ ٹُبی مار کے بنیادی انسانی تجربے دی گل کیتی گئی ہے۔ کہانی کار ایہہ ویروا وڈی کاریگری تے کومل ڈھنگ نال کیتا ہے۔ تدوں ای تاں '' کھاجِن'' اپنے بیان تے کیفیت پاروں سدا بہار کہانی بنی ہے۔ ''کھاجِن'' پہلی نظریں بھولی لگدی ہے پر اندروں گُناں دی پوری ہے۔ انج دی کہانی ای پرکھ دے پسینے کڈھدی ہے۔
